Тимбуктуға саяхат: Огюст Рене Кайе өмірі мен экспедициясы

Кіріспе

Француз зерттеушісі (1799–1838)

Огюст Рене Кайли (Auguste René Caillié; 19 қараша 1799 – 17 мамыр 1838) – француз зерттеушісі және Тимбукту қаласынан тірі қайтып келген алғашқы еуропалық. Кайлиден бұрын Тимбуктуға британдық офицер, майор Гордон Лэйн келген, ол 1826 жылдың қыркүйегінде қаладан шығар кезде қаза тапқан. Сөйтіп, Кайли тірі қайтып келген алғашқы адам болды. Кайли Францияның батысында, Рошфор портына жақын ауылда дүниеге келген. Оның ата-анасы кедей болған және ол кішкентай кезінде қайтыс болған. 16 жасында ол үйден кетіп, Батыс Африкадағы қазіргі Сенегал жағалауындағы Сент-Луиске саяхатқа шыққан француз әскери кемесінің экипажына қосылды. Ол бірнеше ай сол жерде тұрып, содан кейін Атлант мұхитын кесіп, сауда кемесімен Гваделупаға жетті. Екі жылдан кейін ол қайтадан Батыс Африкаға барды, бұл жолы Ферло шөлі арқылы Сенегал өзенінің жағасындағы Бакельге британдық экспедициясына қатысты. Кайли 1824 жылы зерттеуші болу және Тимбуктуға бару ниетімен Сент-Луиске оралды. Бұрынғы экспедициялардағы қиындықтарды болдырмау үшін, ол мұсылман кейпінде жалғыз саяхаттауды жоспарлады. Ол Сент-Луистегі француз губернаторын Мавританияның оңтүстігіндегі Бракна аймағындағы көшпелі халықпен 8 ай бойы тұруға қаржы жұмсауға көндірді, онда ол араб тілін және исламның салтын үйренді. Ол француз немесе британ үкіметтерінен қосымша қаржы ала алмады, бірақ Париж Географиялық қоғамы Тимбуктуды сипаттап қайтып келген бірінші адамға 9 000 франк сыйлық ұсынғандықтан, ол сапарды өзі қаржыландыруға шешім қабылдады. Ол бірнеше ай британдық колониясы Сьерра-Леонеде жұмыс істеп ақша жинады, содан кейін қазіргі Гвинеядағы Рио-Нуньес өзеніндегі Боке портына кемемен барды. 1827 жылдың сәуір айында ол Батыс Африканы кезіп сапарға шықты. Бір жылдан кейін Тимбуктуға жетіп, екі апта болған соң Сахара шөлі арқылы Мароккодағы Танжерге бет бұрды. Францияға оралғаннан кейін Географиялық қоғамнан 9 000 франк сыйлық алды және ғалым Эдме Франсуа Жомардың көмегімен саяхаты туралы еңбегін жариялады. 1830 жылы Географиялық қоғамның алтын медалімен марапатталды. Кайли үйленді және туған жеріне жақын жерге қоныстанды. Денсаулығы нашарлап, 38 жасында туберкулезден қайтыс болды.

Auguste René Caillié (ʁəne kaje; 19 November 1799 – 17 May 1838) was a French explorer and the first European to return alive from the town of Timbuktu. Caillié had been preceded at Timbuktu by a British officer, Major Gordon Laing, who was murdered in September 1826 on leaving the city. Caillié was therefore the first to return alive. Caillié was born in western France in a village near the port of Rochefort. His parents were poor and died while he was still young. At the age of 16 he left home and signed up as a member of the crew on a French naval vessel sailing to Saint Louis on the coast of modern Senegal in western Africa. He stayed there for several months and then crossed the Atlantic to Guadeloupe on a merchantman. He made a second visit to West Africa two years later when he accompanied a British expedition across the Ferlo Desert to Bakel on the Senegal River. Caillié returned to Saint Louis in 1824 with a strong desire to become an explorer and visit Timbuktu. In order to avoid some of the difficulties experienced by the earlier expeditions, he planned to travel alone disguised as a Muslim. He persuaded the French governor in Saint Louis to help finance a stay of 8 months with the nomadic people in the Brakna Region of southern Mauritania where he learned Arabic and the customs of Islam. He failed to obtain further funding from either the French or the British governments, but encouraged by the prize of 9,000 francs offered by the Société de Géographie in Paris for the first person to return with a description of Timbuktu, he decided to fund the journey himself. He worked for a few months in the British colony of Sierra Leone to save some money, then travelled by ship to Boké on the Rio Nuñez in modern Guinea. From there in April 1827 he set off across West Africa. He arrived in Timbuktu a year later and stayed there for two weeks before heading across the Sahara Desert to Tangier in Morocco. On his return to France, he was awarded the prize of 9,000 francs by the Société de Géographie and, helped by the scholar Edme François Jomard, published an account of his journey. In 1830, he was awarded the Gold Medal by the Société de Géographie. Caillié married and settled near his birthplace. He suffered from poor health and died of tuberculosis aged 38.

Ерте өмір

Рене Кайлие 1799 жылғы 19 қарашада Францияның батысындағы Дю-Севр департаментіндегі Маузэ-сюр-ле-Миньон ауылында дүниеге келді. Оның әкесі Франсуа Кайлие нан пісіруші болып жұмыс істеген, бірақ Рене туғанға дейін төрт ай бұрын ол ұсақ-түйек ұрлық жасады деген айып тағылып, Рошфорт түзеу колониясында 12 жылға қатаң еңбекке сотталды. Ол 1808 жылы 46 жасында қайтыс болды. Рененің анасы, Елизавета Лепин, үш жыл өткен соң 1811 жылы 38 жасында дүние салды. Анасы қайтыс болғаннан кейін Рене мен оның 18 жасар әпкесі Селесте анасының анасының қамқорлығында қалды.

Африкаға алғашқы сапарлар

"Орталық Африка арқылы Тимбуктуға саяхат" кітабының кіріспесінде Кайлие жасөспірім кезінде саяхат және зерттеу туралы кітаптарға қызығуын сипаттады: Мен оқып, жаза білгеннен кейін, бір кәсіпке баулуға бердім, бірақ саяхаттар мен зерттеулер туралы кітаптарды оқығаннан кейін көп ұзамай одан жирендім, олар менің бос уақытымды толығымен алып қойды. Әсіресе Робинзон Крузоның тарихы жас қиялымды тұтандырды: Мен оған ұқсас оқиғаларға тап болуға асықтым; тіпті, жүрегімде маңызды жаңалық ашу арқылы өзімді таныстыруға деген ниет пайда болды. Кайлие 16 жасында әжесінен мұраға алған 60 франкпен үйінен кетіп қалды. Шаренте өзенінің жағасындағы Мозэ-сюр-ле-Миньоннан Рошфор портына жол тартты. 1814 және 1815 жылдарғы Париж шарты бойынша француз колониясы Сент-Луисті британдықтардан қайтарып алу үшін саяхатқа шыққан "Медуза" фрегаты мен тағы екі кемеге матрос болып жазылды. 1816 жылдың маусымында төрт кеме Шаренте өзенінің сағасындағы Айкс аралынан шықты. "Медуза" "Луардан" бұрын жүріп, қазіргі Мавританияның жағалауындағы Аргин жағалауында құлап кетті. Басқа кемелер бірнеше құтқарылғандарды алып кетті. Кеме апаты үлкен дау тудырып, Теодор Жериконың "Медуза сал" атты танымал картинасына әсер етті. Француздық үш кеме Сент-Луиске келгенде, британдық губернатор колонияны беруге дайын емес екенін анықтады, сондықтан кемелер оңтүстіске қарай жалғастырып, Дакар маңындағы Горе аралына тоқтады. Кайлие бірнеше ай Дакарда, содан кейін шағын ауылда болды, одан кейін Сент-Луиске кемемен оралды. Сол жерде ол майор Уильям Грей басқаратын ағылшын экспедициясы Гамбиядан континенттің ішкі аймақтарын зерттеуге дайындалып жатқанын білді. Кайлие өз қызметін ұсынуды ниеттеніп, екі серігімен бірге жағалау бойымен жолға шықты. Ол жаяу жүруді жоспарлаған, бірақ қатты ыстық пен судың жетіспеуі шаршатып жіберді. Ол Дакардағы жоспарын тастап, Атлант мұхиты арқылы Гваделупаға сауда кемесімен тегін барып келді. Кайлие Гваделупада алты ай жұмыс істеді. Ол жерде Мунго Парктің қазіргі Малидегі Орта Нигерді зерттеу туралы есебін оқыды. Парк Нигер өзеніне жеткен және Сегу, Сансандинг және Бамако қалаларын көрген алғашқы еуропалық болды. Оның алғашқы саяхаты туралы есеп 1799 жылы француз тілінде жарық көрді. Парк 1805 жылы екінші экспедиция жасады, бірақ қазіргі Нигериядағы Буссаға жақын Нигер өзенінің сарқырамаларынан түсіп, суға батып кетті. Екінші саяхаты туралы есеп 1815 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Кайлие Франциядағы Бордоға оралды, содан кейін 1818 жылдың соңында Сенегалға сапар шекті. Ол британдық экспедицияға жабдық жеткізу үшін отарлаудан бұрынғы Бунду мемлекетіне сапар жасады, бірақ қызбаға шалдығып, Францияға қайта оралуға мәжбүр болды. 1824 жылы ол Африканың ішкі аймағын зерттеу ниетімен үшінші рет Сенегалға оралды. Париждік Географиялық қоғам Тимбуктуды бай және керемет қала деп есептеп, оны көріп, аман-есен қайтып келген алғашқы еуропалыққа 9000 франк сыйлық ұсынды. Ол Сенегал өзенінің солтүстігінде тұратын бракна морейлерімен сегіз ай бойы бірге тұрып, араб тілін үйренді және исламның заңдары мен әдет-ғұрыптарын үйренді. Ол Тимбуктуға бару жобасын Сенегал губернаторына ұсынды, бірақ қолдау алмады, Сьерра-Леонеге барды, онда британдық билік оны индиго плантациясының бастығы етіп тағайындады. 80 фунт жинап, ол ішкі аймаққа бара жатқан мандинго керуеніне қосылды. Ол мұсылманша киініп, өзін Францияға әкеп соққан египеттік араб екенін айтты және өз еліне қайтуға ниеттенгенін мәлімдеді.

In the introduction to his Travels through Central Africa to Timbuctoo, Caillié described how as a teenager he had been fascinated by books on travel and exploration: and as soon as I could read and write, I was put to learn a trade, to which I soon took a dislike, owing to the reading of voyages and travels, which occupied all my leisure moments. The History of Robinson Crusoe, in particular, inflamed my young imagination : I was impatient to encounter adventures like him; nay, I already felt an ambition to signalize myself by some important discovery springing up in my heart. Caillié left home at the age of 16 with 60 francs that he had inherited from his grandmother. He made his way to the port of Rochefort, from Mauzé sur le Mignon on the River Charente. There he signed up as a crew member on the Loire, a French naval storeship that was to accompany the frigate Méduse and two other vessels on a voyage to reclaim the French colony of Saint Louis from the British under the terms of the 1814 and 1815 Paris Treaties. The four ships left their anchorage near the Île d'Aix at the mouth of the Charente River in June 1816. The Méduse went ahead of the Loire and was wrecked on the Bank of Arguin off the coast of present day Mauritania. A few survivors were picked up by the other vessels. The shipwreck received a large amount of publicity and was the subject of a famous oil painting, The Raft of the Medusa, by Théodore Géricault. When the three remaining French ships arrived at Saint Louis they found that the British governor was not ready to hand over the colony so the ships continued southwards and moored off the island of Gorée, near Dakar. Caillié spent some months in Dakar, then only a village, before returning by ship to Saint Louis. There he learned that an English expedition led by Major William Gray was preparing to leave from the Gambia to explore the interior of the continent. Caillié wished to offer his services and set off along the coast with two companions. He intended to cover the on foot but found the oppressive heat and lack of water exhausting. He abandoned his plan at Dakar and instead obtained a free passage on a merchantman across the Atlantic to Guadeloupe. Caillié found employment for six months in Guadeloupe. While there he read Mungo Park's account of his exploration of the Middle Niger in present day Mali. Park had been the first European to reach the Niger River and visit the towns of Ségou, Sansanding and Bamako. An account of his first trip had been published in French in 1799. Park made a second expedition beginning in 1805 but was drowned in descending the rapids on the Niger, near Bussa, in present day Nigeria. An account of the second trip had been published in English in 1815. Caillié returned to Bordeaux in France and then travelled to Senegal where he arrived at end of 1818. He made a journey into the interior to the pre colonial state of Bundu to carry supplies for a British expedition but he fell ill with fever and was obliged to return to France. In 1824 he returned to Senegal for the third time with the desire to visit the African interior. The Paris based Société de Géographie was offering a 9,000 franc reward to the first European to see and return alive from Timbuktu, believing it to be a rich and wondrous city. He spent eight months with the Brakna Moors living north of the Senegal River, learning Arabic and being taught, as a convert, the laws and customs of Islam. He laid his project of reaching Timbuktu before the governor of Senegal, but receiving no encouragement went to Sierra Leone where the British authorities made him superintendent of an indigo plantation. Having saved £80 he joined a Mandingo caravan going inland. He was dressed as a Muslim, and gave out that he was an Arab from Egypt who had been carried off by the French to Senegal and was desirous of regaining his own country.

Тимбуктуға сапар

1827 жылғы 19 сәуірде Какондиден басталып, Рио-Нуньездегі Бокеге жақын Фута Джалонның төбелері бойымен шығысқа қарай сапарлаған Каиллие, Сенегал өзенінің бастауларын басып өтіп, Жоғарғы Нигерді Куруссада (қазіргі Курусса) кесіп өтті. Каиллие 1827 жылғы 17 маусымда қазіргі Гвинеядағы Канканға кола жаңғағын тасымалдайтын керуенмен бірге келді. Ол бір ай бойы сол жерде тұрды. Қала аптасына үш рет өткізілетін маңызды сауда орталығы болды. Қаланы қоршаған қыш қабырғалардың орнына тығыз тік қоршаулар қорғады. Каиллиеге Мило өзені бойымен солтүстікке бармауға кеңес берілді, себебі Канкан қаласы Сигуири және Тинкиссо өзені маңындағы Буре алтын кенін бақылау үшін күресіп жатты. Оның орнына Каиллие қаладан шығысқа қарай, Пил Сызығындағы Мининьянгқа бет алды. Ол Дженнеге баруды қалаған, бірақ Нигер өзеніндегі Сегу қаласынан қашып жүрді, өйткені Сегу Дженнемен соғыста болды. Сонымен қатар, 1796 жылы Мунго Парк қалаға келгендіктен, Сегуде оны христиан деп тануы мүмкін деп қорқыды. Шығысқа қарай жалғасып, ол Конг таулы аймағына жетті, онда қазіргі Кот-д'Ивуардағы Тиеме ауылында ауруына байланысты бес айға (1827 жылғы 3 тамыз – 1828 жылғы 9 қаңтар) тоқтады. 1828 жылғы қаңтарда саяхатын жалғастырған ол солтүстік-шығысқа қарай Дженне қаласына жетті, онда 11–23 наурыз аралығында болды. Дженне Бани өзенінің солтүстігінде орналасқан, оған тек жауынды маусымда жүзуге болатын тар арна арқылы байланысқан. Каиллие Бани өзенін Нигер өзенімен шатастырды (оны Диолиба деп атады). Бани Нигерге Дженненің төмен жағындағы Моптиде (Каиллиенің Исакасы) құяды. Дженненнен ол тауарлар мен 20 құлды тасымалдайтын қайықпен Тимбуктуға сапарлады. Екі күннен кейін олар Куна ауылына жетіп, жүкті үлкен кемеге ауыстырды. Қайық Дебо көлінен өтіп, өзеннің шығысқа қарай ағып жатқан, кішірек тармағы – Бара Иссаны бойлады. Са портында оларға Тимбуктуға да бет алған 30-40 кеме қосылды, себебі керуенде саяхаттау қарақшылардан қорғаныш берді. Ол 1828 жылғы 20 сәуірде Тимбуктуға келді. 1550 жылы Лео Африкан Тимбукту тұрғындарын өте бай, ал патшасы алтынның көп қорына ие деп сипаттады. Тимбуктудың өте бай қала ретіндегі беделі 18-ші және 19-шы ғасырдың басында жарияланған әртүрлі есептермен күшейді. Каиллие қала туралы алғашқы әсерін былай деп жазды: "Мен Тимбуктудың ұлылығы мен байлығы туралы мүлдем басқаша ойда болдым. Бірінші көріністе қала топырақтан салынған жаман үйлердің жиынтығынан басқа ештеңе көрсетпеді". Ол оны Дженнемен салыстырды: кейін қаланың айналасын араладым. Мен оны күткендей үлкен де, көп халқы бар емес деп таптым. Оның саудасы атаққа лайық емес. Дженнедегідей Суданның барлық аймақтарынан келген шетелдіктердің көптігі де жоқ еді. Мен Тимбукту көшелерінде тек Кабрадан [Кабарадан] келген жүкті, керуеннің тауарларын әкелген түйелерді, кілемшелерде отырып әңгімелесіп жатқан тұрғындарды және есіктерінің алдындағы көлеңкеде ұйықтап жатқан моридтерді көрдім. Қысқасы, бәрі көңілсіз көрінеді. Тимбуктуда екі апта өткізгеннен кейін, Каиллие 1828 жылғы 4 мамырда қаладан шығып, Сахара шөлінің солтүстігіне қарай 600 түйеден тұратын керуенге қосылды. Алты күннен кейін керуен Тимбуктудан солтүстікке орналасқан Арауане ауылына жетіп, Сахара арқылы сауда жасады. 19 мамырда Арауанадан шыққан керуенде 1400 түйе мен 400 адам болды. Олар құлдарды, алтынды, піл сүйегін, иттің майын, страустың қауырсындарын, киім-кешек пен маталарды тасымалдады. Каиллие 12 тамызда Феске жетті. Танжерден ол фрегатпен Францияның Тулон қаласына оралды. Каиллиеден бұрын Тимбуктуға британдық офицер, майор Гордон Лэйн келген, ол 1826 жылғы қыркүйекте қаладан шығып бара жатқанда өлтірілді. Каиллие тірі қайтып келген алғашқы адам болды. Ол 1828 жылғы 10 желтоқсанда жарлық бойынша Құрмет легионының рыцары атанды. Ол Тимбукту туралы нақты ақпарат алған алғашқы саяхатшыға Географиялық қоғам ұсынған 9000 франк сыйлығын алды, ал 1830 жылы Лэйнгпен бірге қоғамның алтын медалін, зейнетақысын және басқа да марапаттарды алды. Оның "Орталық Африкадағы Тембокту және Йеннеге жасаған саяхаттың күнделігі" (Едме Франсуа Жомар редакциялаған) 1830 жылы үш томдық болып жарық көрді. 1853 жылы Тимбуктуға келген келесі еуропалық – неміс саяхатшысы Генрих Барт. Джингеребер мешітін сипаттағанда Барт былай деп жазды: Осы жерде мен Каиллиенің баяндамасының жалпы сенімділігіне, сонымен қатар, ол өте қиын жағдайларда байқаған нәрселерді қаншалықты дәл сипаттағанына көз жеткіздім. Алайда Барт Каиллиенің Тимбукту суретін сынға тарды, "нақтыда көшелер тұтас және үзіліссіз қатарлармен құралған", – деді. 1893 жылғы сәуірге дейін еуропалықтар Дженнеге бармады, сол кезде Луи Аршинард басқаратын француз әскері қаланы басып алды.

Starting from Kakondy near Boké on the Rio Nuñez on 19 April 1827, Caillié travelled east along the hills of Fouta Djallon, passing the head streams of the Senegal River and crossing the Upper Niger at Kurussa (now Kouroussa). Caillié reached Kankan in present day Guinea on 17 June 1827 travelling with a caravan transporting kola nuts. He stayed there for a month. The town was an important commercial centre with a market held three times a week. Instead of having a surrounding mud wall, the town was defended by quickset hedges. Caillié was advised not to travel north along the Milo River as the town of Kankan was fighting for control of the Bouré gold producing area around Siguiri and the Tinkisso River. Instead Caillié left the town heading east in the direction of Minignan in the Ivory Coast. He wished to visit Djenné but wanted to avoid the town of Ségou on the Niger River as Ségou was at war with Djenné. He also feared that he might be recognised as a Christian in Ségou as Mungo Park had visited the town in 1796. Continuing eastwards he reached the Kong highlands, where at the village of Tiémé in present day Ivory Coast, he was detained for five months (3 August 18279 January 1828) by illness. Resuming his journey in January 1828 he went north east and reached the city of Djenné, where he stayed 11–23 March. Djenné lies north of the Bani River to which it is connected by a narrow channel that is only navigable in the wet season. Caillié confused the Bani with the Niger River (which he referred to as the Dhioliba). The Bani joins the Niger downstream from Djenné at Mopti (Caillié's Isaca). From Djenné he continued his journey to Timbuktu on a boat transporting merchandise and 20 slaves. After two days they arrived at the village of Kouna where the cargo was transferred to a larger vessel. The boat crossed Lac Débo and then followed the more easterly and smaller branch of the river, the Bara Issa. At the busy port of Sa they were joined by 30 or 40 other vessels also heading for Timbuktu as travelling in a flotilla provided some degree of protection against bandits. He arrived in Timbuktu on 20 April 1828. In 1550 Leo Africanus described the inhabitants of Timbuktu as being very rich with a king that possessed large quantities of gold. The perception of Timbuktu as a very wealthy city had been fuelled by various accounts published in the 18th and early 19th centuries. Caillié recorded his first impression of the town: "I had formed a totally different idea of the grandeur and wealth of Timbuktu. The city presented, at first view, nothing but a mass of ill looking houses, built of earth." He compared it unfavorably with Djenne:
afterwards I took a turn round the city. I found it neither so large nor so populous as I had expected. Its commerce is not so considerable as fame has reported. There was not as at Jenné [Djenné] a concourse of strangers from all parts of the Soudan. I saw in the streets of Timbuctoo only the camels, which had arrived from Cabra [Kabara] laden with the merchandise of the flotilla, a few groups of the inhabitants sitting on mats, conversing together, and Moors lying asleep in the shade before their doors. In a word everything had a dull appearance. After spending a fortnight in Timbuktu, Caillié left the city on 4 May 1828 accompanying a caravan of 600 camels heading north across the Sahara Desert. After six days the caravan reached Araouane, a village north of Timbuktu that acted as an entrepôt in the trans Sahara trade. When the caravan left Araouane on 19 May it included 1,400 camels and 400 men. It was transporting slaves, gold, ivory, gum, ostrich feathers, clothing and cloth. Caillie reached Fez on 12 August. From Tangier he returned by frigate to Toulon in France. Caillié had been preceded at Timbuktu by a British officer, Major Gordon Laing, who was murdered in September 1826 on leaving the city. Caillié was the first to return alive. He became a Knight of the Legion of Honour by decree on 10 December 1828. He was awarded the prize of 9,000 francs offered by the Société de Géographie to the first traveller to gain exact information of Timbuktu, and in 1830 along with Laing was awarded the society's gold medal, a pension, and other distinctions. It was at the public expense that his Journal d'un voyage à Temboctou et à Jenné dans l'Afrique Centrale, etc. (edited by Edme François Jomard) was published in three volumes in 1830. The next European to visit Timbuktu was the German explorer Heinrich Barth who arrived in 1853. When describing the Djinguereber Mosque Barth wrote:
It was here especially that I convinced myself, not only of the trustworthy character of Caillié's report in general, of which I had already had an opportunity of judging, but also the accuracy with which, under very unfavourable circumstances in which he was placed, he has described the various objects that fell under his observation. However, Barth criticised Caillié's picture of Timbuktu showing detached houses "while, in reality, the streets are entirely shut in, as the dwellings form continuous and uninterrupted rows." No European visited Djenné until April 1893 when French troops under the command of Louis Archinard occupied the town.

Өлім және мұра

Кейли 17 мамырда 1838 жылы Шаренте-Маритим департаментіне қарасты Ла Гриппери-Сен-Симфориенде туберкулезден қайтыс болды, ол L'Abadaire имелігінің иесі болған жерде. Кейлинің зерттеулерге қатысу әдісі ерекше. Әскерилермен қолдау көрсетілетін және қара жұмысшыларды пайдаланатын ірі экспедициялар қалыпты болған дәуірде, Кейли араб тілін үйренуге, жергілікті әдет-ғұрыптар мен ислам дінін зерттеуге жылдар жұмсады, содан кейін серігімен, ал кейіннен жалғыз өзі саяхаттап, жергілікті халық сияқты өмір сүрді. Оның Тимбукту туралы пікірі Лэйнгтің пікірінен мүлдем өзгеше болды, ол оны таңғажайып қала деп сипаттаған еді. Кейли оның шағын, маңызсыз және кедей қала екенін, оның алдындағы аңызға толы репутацияның ешқандай іздері жоқ екенін мәлімдеді.

Шығармалары

. Google кітаптары: 1-том, 2-том. Gallica: 1-том, 2-том, 3-том. Google кітаптары: 1-том, 2-том, 3-том.