Кіріспе
Голланд тілінде жазылған әдебиет (Nederlandstalige literatuur) – қазіргі уақытта 23 миллионға жуық адамның ана тілі – голланд тілінде жазылған әдеби құндылығы жоғары туындыларды қамтиды. Голланд тіліндегі әдебиет Нидерланды, Бельгия, Суринам, Нидерланд Антиль аралдары және бұрынғы голланд тілінде сөйлейтін аймақтардың, мысалы, Француз Фландриясы, Оңтүстік Африка және Индонезияның өнімі болып табылады. Индонезия Голландиялық отарлау кезінде Голландиялық Ост-Индия деп аталған, голланд тіліндегі әдебиетте жекелеген бөлімді құрайды. Керісінше, голланд тіліндегі әдебиетті кейде шетелден келген, голланд тілінде сөйлейтін аймақтарда қоныстанған адамдар да жазады, мысалы, Анна Франк және Кадер Абдулла. Голланд тіліндегі әдебиеттің бастапқы кезеңдері – Нидерландтың әр түрлі диалектілерінде жазылған әдеби құндылығы жоғары туындылармен сипатталады. 17 ғасырға дейін бірыңғай стандартты тіл болған жоқ; қазіргі голланд тіліне жататын диалекттер көне франк тілінен пайда болды. 19 ғасырда африкаанс тілінде жеке әдебиет қалыптаса бастады, ол қазіргі голланд тілімен бірдей әдеби тамырға ие, себебі африкаанс тілі 17 ғасырғы голланд тілінен дамыды. «Голландия әдебиеті» термині тар мағынада Нидерландының әдебиетін немесе голланд тіліндегі әдебиетті (осы мақаладағы түсініктемеге сәйкес) білдіруі мүмкін. 11 ғасырдың соңына дейін голланд әдебиеті, Еуропаның басқа аймақтарындағы әдебиет сияқты, көбінесе ауызша және поэзия түрінде болды. 12-13 ғасырларда жазушылар рыцарлық романдар мен агиографияларды жаза бастады, олар ақсүйектерге арналған еді. 13 ғасырдан бастап әдебиет дидактикалық сипатқа ие болды және буржуазия үшін жазылғандықтан, ұлттық ерекшеліктерді дамыта бастады. 13 ғасырдың соңында голланд әдебиетінде өзгерістер орын алды. Фландрия және Голландия қалалары гүлдене бастады, жаңа әдеби көріністер пайда болды. 1440 жыл шамасында «Риторика палаталары» деп аталатын әдеби гильдиялар құрылды, олар көбінесе орта тапқа тән болды. Осы палаталардың алғашқылары халық үшін мистириялар мен ғибадатханалық пьесаларды дайындаумен айналысты. Анна Бийнс (шамамен 1494–1575) – қазіргі голланд тілінде жазған маңызды тұлға. Реформация 1540 жылы Забур жырларының жинағы және 1566 жылы голланд тілінде Жаңа Өсиет аудармасы арқылы голланд әдебиетіне енді. Голланд жазушыларының ең ұлысы – драматург және ақын Жост ван ден Вондел (1587–1679) деп есептеледі. 18-19 ғасырлардың шегінде Төменгі елдер үлкен саяси өзгерістерге ұшырады. Ең танымал жазушылар – Виллем Бильдердейк (1756–1831), Иероним ван Альфен (1746–1803) және Рийнвис Фейт (1753–1824). Пит Паалтженс (Франсуа Хавершмидт псевдонімі, 1835–1894) – голланд тіліндегі романтизмнің өкілі. 1880 жылдардағы қозғалыс, «Тахтигерлер» деп аталды. 20 ғасырдың ең маңызды тарихшыларының бірі – Йохан Хуизинга, ол шетелде танымал және әртүрлі тілдерге аударылған, сондай-ақ көптеген көрнекті кітаптар тізіміне енген. 1920 жылдары 1880 жылғы қозғалыстың сәнді стилінен алшақтаған жазушылардың жаңа тобы пайда болды, олардың жетекшісі – Нессио (Й. Х. Ф. Грёнло, 1882–1961). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ықпалды жазушылардың қатарында Анна Франк (оның күнделігі қайтыс болғаннан кейін жарияланды), қылмыстық әдебиеттің авторы, журналист және ақын Ян Камперт болды, олар екеуі де неміс концлагерінде қайтыс болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қатыгездіктерін бастан өткерген жазушылар өздерінің туындыларында шындықты қабылдаудың өзгеруін көрсетті. Көптеген авторлар Анна Франк күнделігіндегідей, өз тәжірибелерін қайта қарастырды, мысалы, Марга Минконың «Ащы шөп» және Джона Оберскидің «Балалық шақ» шығармаларында. Әдебиет тарихында «шоктайтын реализм» деп сипатталатын жаңару негізінен үш автормен байланысты: Джерард Рив, В. Ф. Германс және Анна Бламан. Рив және Германс көбінесе Гарри Мулишпен бірге голланд соғыстан кейінгі әдебиетінің «Үш ұлы» ретінде аталады.
Dutch language literature (Nederlandstalige literatuur) comprises all writings of literary merit written through the ages in the Dutch language, a language which currently has around 23 million native speakers. Dutch language literature is the product of the Netherlands, Belgium, Suriname, the Netherlands Antilles and of formerly Dutch speaking regions, such as French Flanders, South Africa, and Indonesia. The Dutch East Indies, as Indonesia was called under Dutch colonization, spawned a separate subsection in Dutch language literature. Conversely, Dutch language literature sometimes was and is produced by people originally from abroad who came to live in Dutch speaking regions, such as Anne Frank and Kader Abdolah. In its earliest stages, Dutch language literature is defined as those pieces of literary merit written in one of the Dutch dialects of the Low Countries. Before the 17th century, there was no unified standard language; the dialects that are considered Dutch evolved from Old Frankish. A separate Afrikaans literature started to emerge during the 19th century, and it shares the same literary roots as contemporary Dutch, as Afrikaans evolved from 17th century Dutch. The term Dutch literature may either indicate in a narrow sense literature from the Netherlands, or alternatively Dutch language literature (as it is understood in this article). Until the end of the 11th century, Dutch literature, like literature elsewhere in Europe, was almost entirely oral and in the form of poetry. In the 12th and 13th century, writers starting writing chivalric romances and hagiographies for noblemen. From the 13th century, literature became more didactic and developed a proto national character, as it was written for the bourgeoisie. With the close of the 13th century a change appeared in Dutch literature. The Flemish and Hollandic towns began to prosper and a new sort of literary expression began. Around 1440, literary guilds called rederijkerskamers ("Chambers of Rhetoric") arose which were usually middle class in tone. Of these chambers, the earliest were almost entirely engaged in preparing mysteries and miracle plays for the people. Anna Bijns (c. 1494–1575) is an important figure who wrote in modern Dutch. The Reformation appeared in Dutch literature in a collection of Psalm translations in 1540 and in a 1566 New Testament translation in Dutch. The greatest of all Dutch writers is widely considered to be the playwright and poet Joost van den Vondel (1587–1679). During the late eighteenth and early nineteenth century, the Low Countries had gone through major political upheaval. The most prominent writers were Willem Bilderdijk (1756–1831), Hiëronymus van Alphen (1746–1803), and Rhijnvis Feith (1753–1824). Piet Paaltjens (ps. of François Haverschmidt, 1835–1894) represents in Dutch the Romantic vein exemplified by Heine. A new movement called Tachtigers or "Movement of (Eighteen )Eighty", after the decade in which it arose. One of the most important historical writers of the 20th century was Johan Huizinga, who is known abroad and translated in different languages and included in several great books lists. During the 1920s, a new group of writers who distanced themselves from the ornate style of the Movement of 1880 arose, led by Nescio (J. H. F. Grönloh, 1882–1961). During WW II, influential writers included Anne Frank (whose diary was published posthumously) died in a German concentration camp, as did crime fiction writer, journalist and poet Jan Campert. Writers who had lived through the atrocities of the Second World War reflected in their works on the changed perception of reality. Obviously many looked back on their experiences the way Anne Frank had done in her Diary, this was the case with Het bittere kruid (The bitter herb) of Marga Minco, and Kinderjaren (Childhood) of Jona Oberski. The renewal, which in literary history would be described as "ontluisterend realisme" (shocking realism), is mainly associated with three authors: Gerard Reve, W. F. Hermans and Anna Blaman. Reve and Hermans are often cited together with Harry Mulisch as the "Big Three" of Dutch postwar literature.
Ежелгі голланд мәтіндері (5001150)
500 жыл шамасында көне франк тілі көне голланд тіліне айналды. Бұл батыс герман тілі, оны франктар және франктар басып алған аймақтардағы халықтар аз дәрежеде қолданды. 11-ғасырдың соңына дейін голланд әдебиеті, Еуропаның басқа жерлеріндегі әдебиет сияқты, көбінесе ауызша және өлең түрінде болды, себебі бұл трубадурларға мәтіндерін жаттауға және айтуға көмектесті. Ғылыми және діни мәтіндер латын тілінде жазылды, сондықтан Нидерландта жазылған көптеген мәтіндер көне голланд тілінде емес, латын тілінде болды. Осы кезеңнен сақталған голланд тіліндегі мәтіндер сирек. Голланд тілінің бастапқы кезеңдерінде көптеген батыс герман тілдерімен өзара түсіністік жоғары болды, сондықтан кейбір үзінділер мен авторларды голланд және неміс әдебиеттерінің екеуі де өздеріне жатқызады. Мысалы, 10-ғасырға жататын Вахтендонк псалмдары – кейбір псалмдардың батыс төменгі франкон тіліне аудармасы, ол голланд тілінің қалыптасу сатысында еді, сондай-ақ 12-ғасырдың Лоон графтығы ақыны Генрик ван Велдеке (1150 – 1184 жылдан кейін).
Лейден Виллерам
Лейден Виллерамы – Эберсбергтік неміс аббат Виллерамның (соңында Севильялық Изидор) Сүлеймен әніне жасаған ескі жоғарғы неміс түсіндірмесінің төменгі франк нұсқасын қамтитын қолжазба. Соңғы кезге дейін, осы қолжазбаның мәтіні орфографиясы мен фонологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, көптеген ғалымдар тарапынан Орта франк тіліне, яғни ескі жоғарғы неміс тіліне, лимбургтік немесе басқа франк тілдерінің қосылған элементтері бар деп есептелді. Бірақ 1974 жылы неміс филологы Вилли Сандерс өзінің «Лейден Виллерамы» атты зерттемесінде бұл мәтіннің шын мәнінде Төмен елдердің солтүстік-батыс жағалауындағы көшірушінің Шығыс франк түпнұсқасын жергілікті тілге аударуға жасаған толық емес тырабы екенін дәлелдеді. Мәтінде ескі жоғарғы неміс тілінде кездеспейтін көптеген ескі голланд сөздері, сондай-ақ көшірушінің түпнұсқадағы кейбір ескі жоғарғы неміс сөздерін білмеуінен туындаған қате аудармалар және ескі жоғарғы неміс тіліндегі түпнұсқаның күшті ықпалымен шатастырылған орфография бар. Мысалы, <z> графемасы жоғарғы неміс дәстүрінде германдық t әрпінің өзгерген түрін білдіреді. Сандерс сонымен қатар, қазір Лейден университетінің кітапханасында сақталатын бұл қолжазбаның 11 ғасырдың соңында қазіргі Солтүстік Голландиядағы Эгмонд аббаттығында жазылғанын, осы себепті қолжазбаның басқа аты – Эгмонд Виллерамы екенін көрсетті.
Хаббан олла вогала
Ең көне белгілі поэзия 1100 жыл шамасында Англияның Рочестер қаласындағы монастырда батыс фламандтық монах жазған: hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu wat unbidan we nu ("Барлық құстар ұя салуды бастады, менің және сенің басқаңда, біз не күтіп отырмыз?"). Профессор Люк де Граудің сөзіне қарағанда, мәтін көне ағылшын тілінде, тіпті нақтырақ айтқанда, көне Кент диалектінде жазылған болуы мүмкін, бірақ бұл гипотезаға қатысты пікір білдірушілердің арасында келісім жоқ. Ол кезде көне (батыс) голланд және көне ағылшын тілдері өте ұқсас болған.
Рейнланд тіліндегі рифмалық Киелі кітап
Ежелгі голланд тілінің тағы бір маңызды көзі – Рейнландтық ұйқасты Киелі кітап (голланд тілінде: Rijnlandse Rijmbijbel және неміс тілінде: Rheinische Reimbibel). Бұл – төменгі неміс, көне голланд және жоғарғы неміс (Рейн франкондық) элементтерін қамтитын аралас диалектіде жазылған, библиялық оқиғалардың өлеңмен аудармасы. Оның тек фрагменттер түрінде сақталғаны белгілі. Ол, шамамен, 12 ғасырдың басында Солтүстік-Батыс Германияда, мүмкін Эссен қаласының жанындағы Верден аббаттығында жазылған.
Орта голланд әдебиеті (11501500)
12-13 ғасырларда жазушылар асыл тектілерге жалақы алу үшін рыцарлық романстар мен агиографияларды (яғни, әулиелердің өмірі туралы әңгімелер) жаза бастады. 13 ғасырдан бастап әдебиет көбірек дидактикалық сипатқа ие болып, ұлттық ерекшеліктерді дамыта бастады. Басты аудиториясы енді ақсүйектер емес, буржуазия болды. Оңтүстік Төменгі елдердің маңыздылығы артуына байланысты көптеген шығармалар Брабант, Фландрия және Лимбург аймақтарында жазылды. Голланд әдебиетінің алғашқы кезеңдерінде поэзия – әдеби өнердің басым түрі болды. Орта ғасырларда төменгі елдерде де, Еуропаның басқа бөліктерінде де әулеттік романс және поэзия танымал әдеби жанрлар болып есептелді. Бір Minnesanger – жоғарыда аталған Ван Велдеке, голланд тілінде атымен белгілі алғашқы жазушы, ол сонымен қатар эпостық поэзия мен агиографиялар жазған. Рыцарлық романс та танымал жанр болды, көбінесе король Артур немесе Карл Ұлы бас кейіпкер ретінде бейнеленді. Сол кездегі саяси және мәдени назар оңтүстік провинцияларда болғандықтан, ерте орта ғасырлардан жеткен көптеген еңбектер оңтүстік төменгі франкондық диалектілерде, мысалы, Лимбург, Фламанд және Брабант тілдерінде жазылған. Голланд тіліндегі алғашқы жазушы – Ван Велдеке, ол әулеттік махаббат поэзиясы мен эпостарды жазды. Беатрис Назарет (1200–1268) – голланд тіліндегі алғашқы проза жазушысы, «Қасиетті махаббаттың жеті жолы» атты кітаптың авторы. Брюссельдік монах Ян ван Русброэк (ағылшын тілінде Блаженный Иоанн Руйсброэк, 1293/4–1381 деп белгілі) Беатрис ізімен прозаны экономикалық және саяси салалардан алып, оны әдеби мақсаттарда пайдаланды. Ол мистикалық ойларға толы уағыздар жазды. Нидерланд тіліндегі эпикалық шығармалардың, әсіресе рыцарлық романстардың көптеген тұжырымдары неміс немесе француз тіліндегі ертерек шығармалардан көшірілген немесе кеңейтілген нұсқалар болды, бірақ түпнұсқалық шығармалардың мысалдары да бар (мысалы, анонимді «Карел энде Элегаст») және тіпті басқа тілдердегі нұсқалардың негізін құраған голланд тіліндегі шығармалар (мысалы, «Әркімге» негіз болған «Элькерлич» пьесасы). Орта ғасырларда танымал болған тағы бір жанр – мақал, ал голланд әдебиетінде ең күрделі мақал – шамамен 1250 жылы Виллем деген автор жазған «Рейнард Түлкі туралы әңгіме» («Vanden vos Reynaerde») –ның кеңейтілген бейімделуі. 13 ғасырға дейін орта голланд тіліндегі шығармалар негізінен аристократиялық және монахтық ордендерге қызмет етті, рыцарлық және діни дәстүрлерді жазды, бірақ халықтың көп бөлігіне ерекше назар бөлмеді. 13 ғасырдың соңында голланд әдебиетінде өзгерістер байқалды. Фламанд және Голландия қалалары өркендеп, Солтүстік теңізде сауда үстемдігіне ие бола бастады, ал бұл қалалар саяси тәуелсіздікке жуық құқықтарға ие болды. Осы еркіндікпен бірге әдебиеттің жаңа түрі пайда болды. Бұл жаңа дамудың ең маңызды өкілі – Якоб ван Мерлант (~1235–~1300), мансабының бір бөлігінде Голландияда жұмыс істеген фламанд ғалымы. Оның ең маңызды еңбектері – «Табиғат гүлі» («Der Naturen Bloeme», шамамен 1263 ж.), қоғамның барлық топтарына арналған моральдық және сатирикалық үндеулер жинағы және «Тарих айнасы» («De Spieghel Historiael», шамамен 1284 ж.). Якоб ван Мерлант солтүстік және оңтүстік провинциялардың мәдени айырмашылығын білдіреді. Осы уақытқа дейін солтүстік провинциялар аз ғана құнды өнім өндірген, және бұл жағдай Сексен жылдық соғыс кезінде Антверпеннің құлауына дейін Амстердамға назар аударғанша сақталып келді. Ол кейде «голландиялық поэзияның әкесі» деп аталады, «оның өнімділігі үшін ғана емес, осы атаққа лайық». 1440 жылдары әдеби гильдиялар – «Риторика палаталары» («rederijkerskamers») пайда болды. Бұл гильдиялардың мүшелері өздерін «Риторикашылар» («Rederijkers») деп атады, олардың көпшілігі орта тапқа жататын, ақсүйектік идеялар мен ойлау үрдістеріне қарсы болды. Бұл палаталардың алғашқылары халық үшін құпиялар мен кереметтерді дайындаумен толығымен айналысты. Көп ұзамай олардың ықпалы артып, қалада Палата демеулік бермесе, ешқандай фестиваль немесе шерулер өткізілмеді. Палаталардың пьесалары өте сирек тарихи немесе тіпті Киелі кітап кейіпкерлерімен айналысты, бірақ тек аллегориялық және моральдық абстракциялармен және табиғаты бойынша дидактикалық болды. Риторикашылар театрының ең көрнекті мысалдары – «Нимегеннің Мэри» («Mariken van Nieumeghen») және «Элькерлич» (ағылшын тіліне «Әркімге» деп аударылған). Ерте кезеңнің соңында Анна Бийнс (шамамен 1494–1575) – өтпелі тұлға ретінде көзге түседі. Бийнс Антверпендегі мектеп мұғалімі және діни қызметкер болды, оның басты нысанасы Лютердің сенімі мен мінезі болды. Оның алғашқы өлеңдер жинағында (1528 ж.) лютерандар туралы аз ғана айтылады, және назар оның жеке сенім тәжірибесіне аударылған, бірақ 1538 жылғы жинағында лютерандарға қарсы өткір сөздер кездеседі. Анна Бийнстің еңбектерімен орта голланд тілінің кезеңі аяқталып, қазіргі голланд тілі басталады (Голланд тілінің тарихына да қараңыз).
Қайта өрлеу және алтын ғасыр (15501670)
Реформацияның алғашқы толқындары голланд әдебиетінде 1540 жылы Антверпенде «Зәбур жырлары» («Souter Liedekens») деген атпен басылған Зәбур аудармаларының жинағында көрінді. 1566 жылы Ян Утенхове протестанттық қауымдар үшін Зәбурлердің бір томын басып шығарды және голланд тілінде Жаңа Ғимаратты аударуға алғашқы қадам жасады. Реформаторлардың айтыс әндері, «гю» әндері мүлдем басқаша болды. 1588 жылы жарық көрген әйгілі ән кітабы «Геу ән кітабы» («Een Geusen Lied Boecxken») батырлық сезімге толы еді. Филипс ван Марникс, Синт-Альдегондтың (1538–1598) иесі, Голландияның тәуелсіздік соғысындағы жетекші тұлғалардың бірі және Оранж князі I Вильгельмнің жақын досы болды. 1568 жыл шамасында жазылған қазіргі Голландияның ұлттық әнұраны және ханзаданың іс-әрекеттеріне кешірім сұрау мазмұнындағы «Вильгельм ван Нассуэ» әнінің мәтіні Марникске жатқызылады. Оның ең маңызды еңбегі – 1569 жылғы «Киелі Рим шіркеуінің аралық үйі» («Biëncorf der Heilige Roomsche Kercke»), католик шіркеуінің сатирасы. Марник өмірінің соңғы жылдарын түпнұсқадан тікелей аударған Библияның голланд тіліндегі нұсқасын дайындаумен өткізді. Оның қайтыс болғанда тек «Текжара» ғана аяқталды. 1619 жылы Дорт синоды аяқталмаған жұмысты төрт теологқа тапсырды, олар оны аяқтады. Бұл аударма Синодтың тапсырысымен голланд тіліне толық Библияны аудару үшін «Статенверталинг» немесе «Мемлекеттік аударма» («Statenvertaling») аудармасының бастауы болды. «Статенверталинг» барлық голландтарға түсінікті болу үшін барлық негізгі голланд диалектілерінің элементтерін қамтыды және осылайша қазіргі стандартты голланд тілінің негізіне айналды. Дирк Волкертсзон Корнхерт (1522–1590) – Төмен елдердің алғашқы шынайы гуманистік жазушысы. 1586 жылы ол өзінің шедевр туындысын – «Этика өнері» («Zedekunst») шығарды, бұл прозадағы философиялық трактат. Корнхерттің гуманизмі Библияны, Плутархты және Марк Аврелийді бір ұлы этикалық жүйеде біріктіреді. Осы кезде Төмен елдердегі діни және саяси құлшынулар 1581 жылғы Испания королі II Филипптің биліктен шеттетілуі туралы актіні қабылдауға және осы декларацияны бекіту үшін сексен жылдық күреске әкеп соқты. Нәтижесінде, декларацияны қолдаған оңтүстік провинциялар солтүстік провинциялардан бөлініп, испан билігінде қалды. Бұл қазіргі Бельгияның (оңтүстік) және Нидерландының (солтүстік) мемлекеттерінің құрылуына әкелді. 1585 жылы Антверпен испан қолына түскеннен кейін Амстердам барлық әдеби ізденістің орталығына айналды, өйткені барлық зиялылар солтүстікке қарай қашты. Бұл солтүстікте мәдени жаңаруды және оңтүстікте голланд әдебиетінің деңгейіне қатысты бір мезгілде күрт төмендеуді білдірді. Солтүстік мәдени және интеллектуалды серпіліс алды, ал оңтүстікте голланд тілі мәдениет және басқару тілі ретінде француз тілімен алмастырылды. Амстердамда Ромер Висшер (1547–1620) сияқты ақындар мен драматургтердің шеңбері құрылды, ол ақыр соңында оның ең көрнекті мүшесі Питер Корнелизуон Хуфт (1581–1647) болғаннан кейін «Мюден шеңбері» («Muiderkring») деп аталды, ол пасторальдық және лирикалық өлеңдер мен тарих жазды. 1628–1642 жылдары ол өзінің шедевр туындысын – «Нидерланды тарихы» («Nederduytsche Historiën») жазды. Хуфт стиль жағынан пурист болды және өзін (прозада) Тацит үлгісімен үлгіледі. Ол тек Төмен елдерде ғана емес, бүкіл Еуропадағы ең ұлы тарихшылардың бірі саналады. Оның ел тілін стандарттауға тигізген әсері зор деп есептеледі, өйткені көптеген жазушылар Хуфт ойлап тапқан стильдік және грамматикалық үлгіге сәйкес келді. Оның шеңберінің басқа мүшелері Висшердің қызы Тессельшаде (1594–1649, лирикалық поэзия) және Гербранд Адриаенц Бредеро (1585–1618, романтикалық пьесалар мен комедиялар), оның ең танымал туындысы – «Испаниялық брабантер Джеролимо» («De Spaansche Brabanber Jerolimo»), оңтүстіктен келген босқындарға арналған сатира. Мюден шеңберімен байланысты әр түрлі ақын, дипломат Константин Гюйгенс (1596–1687), мүмкін, оның тапқыр эпиграммалары үшін танымал. Гюйгенс стилі жарқын және жанды, ал метрикалық формада ол кемелденген суретші болды. Голланд жазушыларының арасындағы ең ұлысы драматург және ақын Жост ван ден Вондель (1587–1679), негізінен тарихи және библиялық трагедиялар жазған. 1625 жылы ол антикалық, «Паламед» немесе «Қырғынға ұшыраған тазалық» трагедиясын жариялады, бірақ бұл 1618 жылы штадхолдер Маврикий Нассаудың бұйрығымен өлім жазасына кесілген Республиканың Ұлы зейнетақысы Йохан ван Олдебарневельтке жасалған құрметтің жұқа жамылғысы болды. Бір апта ішінде Вондель Нидерландының ең танымал жазушысы болды және келесі он екі жыл бойы, стадхолдер Фредерик Генрих билікке келгенге дейін, Дордрехт кальвинистерімен күресті. 1637 жылы Вондель Амстердам театрының ашылуына арналған ең танымал туындыларын жазды: «Аемстелдің Ғибраты» («Gijsbrecht van Aemstel»), жергілікті тарихи тұлға туралы пьеса, шамалы өзгертілген Энеидадан алынған материалға негізделген, бүгінгі күнге дейін қойылады. 1654 жылы Вондель көпшілік оның ең жақсы туындысы санайтын «Люцифер» трагедиясын жариялады, одан Мильтон шабыттанды деген пікір бар. Вондель голланд креативтігі мен қиялының ең жоғары деңгейдегі типік мысалы саналады. Амстердамдағы сияқты, Зеланд астанасы Мидделбургте де мектеп пайда болды, оны Якоб Катс (1577–1660) басқарды. Катста голланд ойлау салты, пайдалы және дидактикалық рух өркендеп, танымал болды. Өмірінің ерте кезеңінде ол өзінің ең маңызды жазбаларын – дидактикалық өлеңдерін, «Қыздардың міндеті» («Maechdenplicht») және «Аллегория мен махаббат суреттері» («Sinne en Minnebeelden») жазды. 1624 жылы ол Мидделбургтен Дордрехтке көшіп, жақын арада «Неке» («Houwelick») деп аталатын этикалық еңбегін жариялады, одан кейін моральдық туындылардың толық сериясы жарық көрді. Кейбірлер Катсты жабайы және прозалық деп санайды, бірақ Нидерландыдағы орта тап арасында оның танымал болуы үлкен болды. Заманауи ағылшын әдебиеті сияқты, осы дәуірде өндірілген әдебиеттің басым түрлері поэзия және драма болды, Коорнхерт (философия) және Хуфт (тарих) ерекшеліктерді құрады. Басқа проза жанрында Йохан ван Хемскерк (1597–1656) Франциядан келген жаңа әдеттің жетекшісі болды: роман. 1637 жылы ол өзінің «Батавиялық Аркадиясын» («Batavische Arcadia») жариялады, бұл алғашқы түпнұсқа голланд романы, сол кезде өте танымал және кеңінен еліктелді. Осы жанрдың тағы бір өкілі Николас Хейнсиус кіші, оның «Мирандор» (1695) Лесаждың «Хиль Блас» романына ұқсас, бірақ одан бұрын жазылған. 1600–1650 жылдар голланд әдебиетінің гүлденген кезеңі болды. Осы кезеңде ең ұлы генийлерінің есімдері жұртшылыққа белгілі болды және әдеби өрнектің күші мен әдемілігі ең жоғары деңгейіне жетті. Алайда, үш ерекше талант иесі өте қарт жасқа дейін өмір сүрді және Вондель, Катс және Гюйгенс көлеңкесінде 1670 жылға дейін ұлы дәстүрді сақтаған жаңа буын пайда болды, одан кейін күрт құлдырау басталды.
1670 1795 жыл
Нидерландтар мен Испан Нидерландысы Вестфалия бейбітшілігінде (1648) ресми түрде бөлінгеннен кейін, «голланд әдебиеті» көбінесе «республикалық әдебиетті» ғана білдірді, себебі голланд тілі оңтүстік билеушілердің ықыласына ие болмады. Ерекше жағдай – Дюнкерк жазушысы Михель де Свен (1654–1707), ол комедиялар, нұсқаулықтар және библиялық поэзия жазды. Ол тірі кезінде (1678) испандықтар Дюнкеркті француздарға жоғалтты, сондықтан де Свен сонымен қатар маңызды француз фламанд жазушысы болып есептеледі. Сол кездегі драматургтар Корнель сияқты француз үлгісін ұстанды, оларға Андриес Пелс (1681 жылы қайтыс болған) жетекшілік етті. Бұл кезеңнің белгілі ақыны Ян Люккен (1649–1712) болды. Әдебиетке деген қызығушылықты жаңартқан жазушы – Юст ван Эффен (1684–1735). Ол Утрехта дүниеге келді және 1685 жылы Нант жарлығы күштен шығарылғаннан кейін Республикаға қашқан гугенот эмигранттарының ықпалына түсті. Ван Эффен өзінің әдеби мансабының көп бөлігін француз тілінде жазды, бірақ Tatler және Spectator өркендеген Лондонға сапарынан әсер алып, 1731 жылдан бастап «Голланд көрермені» («Hollandsche Spectator») журналын шығара бастады, ол 1735 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай тоқтатылды. Дегенмен, оның өмірінің соңғы төрт жылында жазғандары көптеген адамдар үшін 18 ғасырдың ортасында қалған голланд әдебиетінің ең құнды мұрасы саналады. 1777 жыл Нидерландыдағы әдебиет тарихында шешуші кезең деп есептеледі. Осы жылы Амстердамдағы жесір Элизабет «Бетже» Вулф (1738–1804) өзінің досы Агата «Агже» Декенді (1741–1804), кедей бірақ зиялы гувернантканы, қызметінен бас тартып, онымен бірге тұруға көндірді. Осы әйелдерге жуық тридцать жыл бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік болды. 1782 жылы Гётеден шабыттанған әйелдер алғашқы романын – «Сара Бургерхартты» жариялады, ол зор қызығушылық тудырды. Вулф пен Декен Директорияның қуғын-сүргінінен қашуға мәжбүр болғанға дейін тағы екі, алайда сәтті болмаған роман жарық көрді. 18 ғасырдың соңындағы жылдар жалпы интеллектуалдық күштердің қайта жандануымен ерекшеленді. Германиядағы романтизм қозғалысы голланд әдебиетінің барлық саласында терең сезілді, ал неміс лирикасы француз классицизмінің орнын басты, Францияның экспансионизміне қарамастан (толық мәліметтер үшін Нидерланды тарихына қараңыз).
Жаңа объективтілік және Форум тобы (1925-1940 жж.)
1920 жылдары 1880 жылғы қозғалыстың әшекейлі стилінен алшақтап, оны тым өзімшіл және нағыз өмірден ұзақтатқан жаңа жазушылар тобы пайда болды. Олардың қозғалысы "Nieuwe Zakelijkheid" немесе Жаңа Нақтылық деп аталды. Осы бағыттың алға басушысы – Нессио (Ж. Х. Ф. Грёнло, 1882–1961), ол 1910 жылдары өзінің бірнеше әңгімелерін жариялаған. Жаңа Нақтылықтың көрнекті мысалы – Ф. Бордевик (1884–1965), оның "Бинт" (1931) атты әңгімесі және лаконикалық жазу стилі осы бағытты толық бейнелейді. Жаңа Нақтылық қозғалысының бір тармағы 1932–1935 жылдары жарық көрген "Forum" журналына негізделген, оны көрнекті голланд әдеби сыншысы Менно тер Браак (1902–1940) және романист Эдгар ду Перрон (1899–1940) басқарған. Осы модернистік журналмен әр түрлі уақытта байланысы болған жазушылардың арасында бельгиялық Виллем Эльсшот және Марникс Гийсен, сондай-ақ голланд жазушылары Дж. Слауэрхофф, Саймон Вестдик және Ян Грешофф бар.
Екінші дүниежүзілік соғыс және оккупация (19401945)
Екінші дүниежүзілік соғыс голланд әдебиетінің күрт өзгеруіне себеп болды. Неміс оккупациясының басталған сәттерінде Ду Перрон (жүрек талмасы), Тер Браак (өзіне қол жұмсау) және Марсман (Ұлыбританияға қашып кетуге тырысқанда суға батып қайтыс болды) қаза тапты; көптеген басқа жазушылар Вестдейк сияқты нацистік концлагерьлерде тұтқындалды немесе жасырынуға мәжбүр болды. Көптеген жазушылар Нидерландтағы мәдени өмірді реттеу мақсатымен құрылған неміс билігінің Kultuurkamer (Мәдениет палатасы) -на қосылудан бас тартқандықтан жазуын тоқтатты. Еврей туған жазушы Йозеф Коэн христиан дініне өтіп, қуғын-қырғыннан құтылды; болашақ жазушы Анна Франк (оның күнделігі өлімінен кейін жарияланды) және еврейлерге көмектескені үшін тұтқындалып, 1943 жылы Нойенгаммеде қайтыс болған қылмыстық әңгімелердің авторы, журналист және ақын Ян Камперт неміс концлагерінде көз жұмды. Оның "De achttien dooden" ("Он сегіз өлген") атты өлеңі, орындалуын күтіп тұрған тұтқынға алынған қарсылық қозғалысының мүшесінің көзқарасынан жазылған, соғысқа байланысты голланд әдебиетінің ең танымал үлгісіне айналды.