Кіріспе

Термиялық қабатталған көлдегі судың жоғарғы қабаты Эпилимнион немесе беткі қабат – термиялық қабатталған көлдегі ең жоғарғы қабат. Эпилимнион күн сәулесінің әсеріне ең көп түсетін қабат, оның жылу энергиясы беткі қабатты қыздырып, оны жылырақ және азырақ тығыз етеді. Осының салдарынан эпилимнион тереңдегі металл және гиполимнион қабаттарынан жоғары орналасады, олар суық және тығыз болады. Сонымен қатар, эпилимнионның pH көрсеткіші және еріген оттегінің концентрациясы гиполимнионға қарағанда жоғары болады.

Қасиеттері

Су бағанында эпилимнион басқа барлық қабаттардың үстінде жатады. Эпилимнион тек қабатталған көлдерде ғана кездеседі. Эпилимнионның үстіңгі жағы ауамен тікелей байланыста болады, ол желдің әсеріне ұшырауына мүмкіндік береді, соның салдарынан суда турбуленттілік пайда болады. Турбуленттілік пен конвекция бірлесіп толқындар тудырады, бұл ауамен қанықтыруды арттырады. Эпилимнионның төменгі жағында термоклинді қамтитын металлимнион орналасқан. Термоклин эпилимнион мен металлимнион арасындағы температураның айырмашылығынан пайда болады. Бұл эпилимнион ауамен жанасып, жоғары орналасқандықтан, күнмен көбірек әрекеттесіп, жылынады, сондықтан ол төменгі қабаттардан жылырақ болады. Кейбір аймақтарда қыс айларында эпилимнион қатып, көлдің тікелей ауамен қанығуына кедеріс келтіреді. Эпилимнионның ауа температурасының өзгеруіне сезімталдығының арқасында, ол көбінесе жылыну тенденцияларын бақылау үшін қолданылады.

Көлдің айналуы мен араласуы

Көптеген қабатталған көлдерде көктемгі және күзгі ауа температурасының маусымдық өзгеруі эпилимнионның жылынуына немесе суынуына себеп болады. Осы маусымдық өзгерістер кезінде қабатталған көлдерде су айналымы болуы мүмкін. Осы кезде эпилимнион мен гиполимнион араласып, көл әдетте қабатталмайды, яғни температурасы бүкіл көл бойында бірдей болады, ал қоректік заттар тең бөлінеді. Бұл айналымдар көлдің жылына қанша рет айналатынына қарай әртүрлі атаулармен аталады. Мономиктік көлдер бір рет, димиктік көлдер екі рет, ал полимиктік көлдер екі реттен астам айналады. Бұл айналымдар маусымдық айырмашылықтарға негізделуі мүмкін, тіпті күнделікті де болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда бұл көлде кері қабаттануға алып келеді, онда эпилимнионның суы гиполимнион суынан салқын болады.

Химия

Қабат ауаға ашық болғандықтан, эпилимнионда әдетте еріген оттегі мен көмірқышқыл газының мөлшері жоғары болады. Бұл эпилимнионның атмосферамен еріген газдарды үздірімсіз алмасуда екенін білдіреді. Эпилимнионның қалыңдығы жарық түсуіне байланысты өзгеруі мүмкін; мөлдір көлдерге көбірек жарық түседі, нәтижесінде суда энергия жиналуы артып, эпилимнион қалыңдығы азаяды. Эпилимнион сонымен қатар құрлықтан келетін фосфор мен азоттың шайылуынан туындаған балдырлардың гүлденуіне қатысты алаңдау тудыратын аймақ болып табылады. Жел эрозиясы топырақ бөлшектерін тасымалдап, суға түрлі қоректік заттарды әкелуі мүмкін, ал осы бөлшектер эпилимнион арқылы көл жүйесіне еніп сіңеді.

Биология

Жер бетіне жақын орналасқандығы және ең көп күн сәулесі түсетін аймақ болғандықтан, эпилимнион фитопланктон және басқа да біріншілік өндірушілер үшін өте қолайлы орта. Бұл қабаттағы қоректік заттардың көп жиналуы салдарынан балдырлардың гүлуы жиі кездеседі. Көптеген балдырлар мен фитопланктонның көп болуына байланысты көптеген балық түрлері осы қабатта кездеседі, олар өздерінің тамақ көзін іздейді. Құстар көбінесе эпилимнионды демалу және/немесе балық аулау үшін пайдаланады. Көптеген жәндіктер де ұя салу және тіршілік ету үшін эпилимнионды әр түрлі мақсаттарда қолданады. Эпилимнионның биологиялық құрамында адамның әрекеті де маңызды рөл атқарады. Адамдармен тікелей байланыстың мысалдары – жүзу, қайықпен жүзу сияқты демалысқа арналған іс-шаралар. Ал жанама әсерлер, мысалы, канализация, егістік жерлерден ағып келетін сулар немесе жерді меңгеруден туындауы мүмкін. Бұлардың барлығы эпилимнионның қасиеттеріне әсер ете алады.