Кіріспе

1921 жылдың соңы, Грекия патшасы Александрдың қазасымен, Элефтериос Венизелос биліктен құлауымен және король Константин І-нің таққа қайта оралуымен Грекияны халықаралық саясат аренасына қайтадан шығарды. Үлкен одақтас державалар тарапынан "мойындалмауына" қарамастан, король Константин І халықтың құлшыныс шапақтарының, венизелистерге қарсы қысымдардың және Анатолиядағы қараңғы соғыс бұлттарының арасында үзіліске ұшыраған билігін қайта бастады, онда түрік ұлтшылдарының көшбасшысы Мустафа Кемаль-паша күннен-күнге жақтастарын көбейтіп жатты.

Депутаттар Палатасының ашылуы

1921 жылғы 4 қаңтарда Константин патша жаңадан сайланған депутаттар палатасын ашып, конституциялық құқықтары мен міндеттерін қайта орнатты. Тақтан сөйлеген сөзінде патша Кіші Азиядағы науқанды жалғастыру ниетін білдірді және палатаны Ұлттық Ассамблея деп жариялады. Салтанатты ашылудың ерекшелігі - либералдық немесе Венизелистік мүшелердің бірі де қатыспады. Барлық мәлімдемелерге қарамастан, Венизелистерге қарсы науқан тоқтап қалмағандай көрінді. 5 қаңтарда Афинада тағы бір бейшара саяси кек қайтару оқиғасы болды – көрнекті Венизелистік офицер полковник Фатсеас қанымен құлдырады.

Соғыстың қайта басталуы

Палатаның ашылуында патшаның сөзінде Кемалға қарсы соғысты қайта бастау туралы жарияланған ниет, 10 қаңтарда Смирнаның солтүстік-шығысында және Брусса аймағында гректердің шабуылының жаңаруы туралы ресми хабарламамен қолдау тапты, сондай-ақ сол күні гректер Бележикті басып алды. Келесі күні грек либералдық газеті "Патрис" Венизелос Ниццадан жіберген хатты жариялады, онда Грекия мемлекет қайраткері саясаттан толығымен бас тарту туралы шешімін растады. Бұл шешім, әрине, король Константиннің жақтастарына ұнамады, олар кейінірек Италия патшасы Римге жаңа тағайындалған грек министрін (13 қаңтар) қабылдағанда қуанышқа орайтын тағы бір себеп тапты. Осылайша Италия одақтас және бейтарап елдердің арасында король Константиннің билігін мойындаған алғашқы ел болды. Бірақ бұл қуаныш көп ұзамай, 20-сы күні Афинадағы британдық және француз министрлерінің Грекия үкіметіне палатаны Ұлттық жиналысқа айналдыру туралы бірлескен ұсыныстарымен тоңды. Екі одақтас үкіметтің бұл әрекеті Грекия конституциясының кепілдері ретіндегі олардың құқықтарына негізделгендігі туралы мәлімделді, олар осы құқықтарының әлі де күшінде екенін санайды, себебі Севр шарты, олардың құқықтарын шектеген болатын, әлі барлық қол қойған тараптармен бекітілмеген еді. Ақпан айының басында Одақтас Жоғарғы Кеңесі Грекия және Түркия үкіметтерін екі ел арасында бейбітшілік орнату мақсатымен айдың соңында Лондонда өтетін конференцияға қатысуға шақырды. Бұл шақыру Афинада салқын қабылданып, Дмитрий Раллис кабинетінде жеке мақтаныш пен реніштің тууына себеп болды. Соғыс министрі Димитриос Гунарис, Константин фракциясының нақты басшысы, одақтас қоғамдық пікірдің оны «немісшіл» деп айыптауына байланысты, Венизелистер жеңілгеннен кейін премьер-министрлікке деген талаптарынан бас тартуға мәжбүр болды және Лондон конференциясына грек делегациясының төрағасы болуына да рұхсат етілмеді. Содан кейін ол отставкаға келіп, министрлер кабинетінде дағдарыс тудырды.

Жаңа үкімет

Раллис кабинетінен кейін Николаос Калогеропулос премьер-министр және сыртқы істер министрі болып тағайындалған жаңа үкімет билікке келді, ол ерекше саяси қабілетімен көзге түспесе де, Антантаға жақындығымен белгілі болды. Гунарис қайтадан әскери министр лауазымын иеленді, Петрос Протопападакис – қаржы және жабдықтау, Т. Займис – білім беру, Петрос Мавромихалис – ауыл шаруашылығы және ұлттық экономика, Цалдарис – ішкі істер және байланыс, Теотокис – әділет, Раллис кіші – теңіз министрі болды. Гунарис Лондон конференциясында Грекияның бас делегаты болуға ниеттенгенін жалғастырды, бірақ грек баспасөзінің мәліметінше, «Грекияны өкілдік ету ниеті туралы хабарлар Лондонда жағымсыз әсер қалдырғанын білген соң» ол Калогеропулостың кандидатурасын қабылдады. Константинистер сайлау науқаны кезінде грек халқына соғысты және жұмылдыруды ерте тоқтату, салықтарды төмендету, сондай-ақ социалистік партия ұсынған бағыттар бойынша еңбек мәселесін реттеу туралы уәде берген еді. Алайда, бұл уәделер орындалмағандықтан, Афинада газ, электр жарығы, трамвай және электр теміржолы қызметкерлерінің қатысуымен өндірістік ереуілдер басталып, қалалық пролетариат арасында наразылық күшейді және 12 ақпан күні бүкіл елде жұмыс тоқтату қаупі туды. Осыған дейін саясаттан қалысқан Либералдық партия Грекияның тағдыры мен жаңа аумақтық иеленулері Лондон қаласында шешілетінін ескере отырып, пассивті оппозиция ұстанымынан бас тартып, халықаралық сипаттағы барлық маңызды ұлттық мәселелерде «бірлескен ұлттық майданға» қосылуға бекінді. Бұл, сондай-ақ Венизелос шетелдік баспасөзге жасаған мәлімдемелерінде ұлттық мүдделерді толық қолдайтынын білдіргені, экс-премьер мен король Константиннің арасында жақындасу болатыны туралы әңгімелерге себеп болды. Бірақ бұл әңгімелер ұзаққа созылмады, өйткені Венизелос 16 ақпанда олардың рас еместігін мәлімдеді.

Лондон конференциясы

18 ақпанда премьер-министр Калогеропулос басқарып келген және бірқатар экономикалық және әскери сарапшыларды қамтитын грек делегациясы Лондонға келді. Конференция 21-і күні ашылды, және Жоғарғы Кеңес грек делегациясын тыңдады. Грекия премьер-министрі Грекияның Анатолияны түрік ұлтшылдарынан тазалауға дайын және ниетті екенін мәлімдеді. Константинополь және Анкарадан келген түрік делегацияларын тыңдағаннан кейін Жоғарғы Кеңес Смирна мен Фракиядағы жалпы жағдайды зерттеу үшін халықаралық сараптама комиссиясын жіберуді ұсынды. Калогеропулос бұл ұсынысты Афинаға жіберді, онда ол Ұлттық Ассамблеясымен қабылданбады. Калогеропустың Грекия үкіметі атынан толық өкілеттікпен әрекет етуге құқығы жоқ сияқты болғандықтан, Жоғарғы Кеңес Лондонға жаңа грек уәкілдігін жіберуді талап етті. Оның одақтастар тарапынан persona grata ретінде қабылдануына қатысты ұзақ келіссөздерден кейін, Гунарис 9 наурызда Лондонға келді. Үш күннен кейін Жоғарғы Кеңес грек-түрік дауының шешімі және Севр келісімін өзгерту туралы ұсыныстар жасады. Демилитаризацияланған аймақтың мынадай шекаралармен қысқартылуы ұсынылды: Еуропалық жағында Галлиполи түбегі және Мармара теңізінің Родостоға дейінгі жағалауы; Азиялық жағында Тенедос аралынан Кара Биғаға дейін (Пандермадан батысқа қарай), Мармара теңізіндегі аралдар мен Босфордың еуропалық және азиялық жағалауларын қоса алғанда; "Демилитаризацияланған" аймақ термині одақтастарға бұл аймаққа әскер жіберуге рұқсат беретінін, бірақ Грекия мен Түркияның мұндай құқығынан айырылатынын білдіреді; Мармара теңізінің шығыс жағалауы демилитаризацияланған аймақтан шығарылды; Константинопольді басып алған одақтастар түріктердің шынайы бейбіт ниеттеріне көз жеткізгеннен кейін Константинопольден әскерін шығаруы керек еді; Түркияға Босфорды бақылау үшін құрылған халықаралық комитетте тең дауыс беру құқығы берілуі керек еді, егер ол екі дауысқа ие болса; және егер Түркияның жалпы ұстанымы қанағаттанарлық болса, ол, әдетте, комиссияның құрметті президентігіне ие болар еді. Түркияға қаржы комиссиясында кеңесші ретінде емес, дауыс беру құқығымен орын берілуі керек еді; Фракияны халықаралық статусы берілмеуі керек еді, ал Смирна аймағында грек және түрік тұрғындары өз аудандарында қалуы тиіс деп есептелді; Смирна вилайеті бойынша сұлтанның билігі қайта орнатылуы керек еді, Смирна қаласын грек әскерлері басып алуы керек еді, бірақ вилайеттегі басқа жерлерде тәртіп одақтас офицерлерінің басшылығымен жергілікті жандармерлермен сақталуы керек еді; Ұлттар Лигасы таңдаған христиан губернаторы тағайындалуы керек еді; егер Ұлттар Лигасына өтініш түсірілсе, осы мәртебеге бес жылдан кейін қайта қарау мүмкіндігі қарастырылуы керек еді; Түркия жоғарыда аталған бағыттар бойынша Севр келісімін өзгертуге келіссе, Ұлттар Лигасына қабылдануы керек еді.

Лондоннан кейін

Жоғары Кеңестен осы ұсыныстарды алған грек және түрік делегациялары оларды өз үкіметтеріне ұсыну үшін Лондоннан кетті. Грек делегациясының Лондоннан кетуімен бір мезгілде патша жарлығымен 1913, 1914 және 1915 жылғы шақырылыс грек резервшілері жұмылдырылды, ал король Константин Грекияның Кемалистерге қарсы соғысты жалғастыру ниеті туралы жарлық шығарды, мақсаты – Шығысты бейбіттендіру. 23 наурызда Кіші Азияда жаңа грек шабуылы басталды. Грек әскерлері Ушак және Брусса маңындағы екі жеке бағытта шабуылдап, түрік күштерін кері шегінуге мәжбүр етті. Грек шабуылы сәтті жалғасты, 27 және 28 наурызда грек әскері екі маңызды стратегиялық нүктені – Афиум Карахиссар және Эскишехирді басып алды. 1 сәуірде Гунарис, Лондондағы одақтастар тарапынан «ресми» мойындалғандығына сенімді болғандықтан, Калогеропулостың отставкасынан кейін, соңғысы қаржы министрі лауазымын алғаннан кейін премьер-министрлікке кірісті. Бұрын Калогеропулос сыртқы істер министрлігін Георгиос Валлатзиске тапсырған еді, ол Гунарис үкіметі кезінде де сыртқы істер министрі болып қалды. Үкімет қайта құрылғаннан кейін король Константин принц Андрей мен принц Николайдың сүйемелдеуімен майданға аттанды. 1910-13 жылғы офицерлердің қосымша жұмылдырылуына бұйрық берілді. Түріктер Эскишехирдің шығысында қатты қарсылық көрсетті, ал 4 сәуірде грек әскері ауыр жеңіліске ұшырағаны туралы хабар тарады. Осы кезде Анатолиядағы кең ауқымды жауынгерлік қимылдар одақтастарды грек және түрік үкіметтерінен Жоғары Кеңестің ұсыныстарына жауап күтуге болмайтынына көндірді.

Ішкі жағдай

Грекиядағы ішкі жағдай, ресми мәлімдемелерге қарамастан, әсіресе Македония, Салоника және Критте ауыр болып қала берді, сондықтан 12 сәуірде әскери жағдай жарияланып, баспасөзге цензура қайта енгізілді. Мамыр айында Анатолиядағы әскери жағдай белгісіз қалды, гректер үлкен ауқымдағы операцияларды қайта бастауға дайындық үшін шабуылдарын тоқтатты. 18 мамырда Одақтас жоғары комиссарлары Константинополь және Босфордың бейтараптығы туралы жариялау жасады. Маусымның басына қарай гректердің жаңа шабуылға дайындықтары аяқталуға жақын келді, ал 11-і күні король Константин, Диадок, шаһзада Николай және шаһзада Андрей, премьер-министр Гунарис, әскери министр Теотокис және генерал Дусманиспен бірге Смирнаға аттанды. 20 маусымда Одақтастар Грекияға екі соғысқан тарап арасында делдалдық жасау туралы ұсыныстарын жаңартқан хат жіберді. Грекия үкіметі шешімін Смирнадағы король Константинге бекітуге жібергеннен кейін, 25 маусымдағы хатында ұсынылған келіссөздерден бас тартты. Жаңа шабуылға дайындық жұмыстары жалғасты. Гректер осы уақытта Исмидт қаласын эвакуациялады, осылайша Кемалистердің қорғанысын күрт әлсіретті. Шілде айының басында гректер шабуылдағы табыстарын арттырып, Никеяны басып алды, Бруссадан Енишерге қарай жылжыды, 15 шілдеде көктемгі шегіну кезінде эвакуацияланған Афиум Карахиссарды қайта басып алды, ал үш күннен кейін маңызды стратегиялық позиция болып табылатын Кутахияны басып алды. Кутахия шайқасы гректерге көптеген олжа мен тұтқындармен, Кемалистер күштерінің жеңілісімен, Эскишехирдің құлауымен және түріктердің жалпы шегінуімен аяқталды.

Шабуылдың жаңартылуы

Тамыз айының ортасында гректер Ангора және Кония бағытында шабуылды жаңартты. Грек әскерлері Сакария өзенін кешіп, түріктердің күшті қарсылығына тап болды, ал қыркүйектің ортасына қарай түріктер гректердің шабуылын тоқтатуға қол жеткізді. 4 қыркүйекте король Константинның денсаулығының нашарлауына байланысты Эскишехрден Бруссаға көшуге мәжбүр болғаны ресми түрде хабарланды. Бұл грек әскерлерінің жеңіліске ұшырағанын білдіретін алғашқы сырттай хабарлама болды, және одан бес күн өткен соң, бас штабтың "грек әскерлерінің күш-жігерін уақытша тоқтату" туралы шешім қабылдағаны жарияланды, бұл шешім грек әскерлерінің Сакария өзенінің батысына толықтай шегінуіне алып келді. Грек үкіметі Лорд Роберт Сесилден Грекия мен Түркия арасында Ұлттар Лигасының делдалдық қызметін ұйымдастыруды сұрағаны туралы мәлімдеме ресми түрде жоққа шығарылды, бірақ сонымен бірге грек үкіметтік шеңберлері Грекияның Англияға Ангорамен бейбіт келісімге келуге дайын екендігі туралы (20 қыркүйекте) хабарлағанын жоққа шығармады. Гунарис Британияның делдал болуға келісу мүмкіндігін қарастыру мақсатында Лондонға баруды жоспарлап отырды.

Ұлттық жиналыс

3 қазанда оппозицияның басшыларының бірі және Ұлттық реформашы партиясының төрағасы Николаос Стратос патшамен кездесіп, Ұлттық ассамблеяны шақыруды талап етті. Оның пікірінше, ассамблея жалпы саяси жағдайға қатысты жауапты шешім қабылдап, түрік-грек қақтығысында шетелдік делдалдыққа жүгіну мәселесін қарауы керек еді. 16 қазанда Ұлттық ассамблея шұғыл түрде шақырылып, премьер-министрдің мәлімдемесін тыңдағаннан кейін Гунариске сенім білдіріп, оның Лондон мен Парижге сапар шешуіне қолдау көрсетті. Парижде салқын қабылдауға тап болған Гунарис пен Валтацис (сыртқы істер министрі) 27 қазанда Лондонға келді және Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінде маркиз Курзонмен кездесті. Ұлыбританияның сыртқы істер министрінің ұсынысымен, Таяу Шығыс мәселелерін талқылау үшін Ұлыбритания, Франция және Италия сыртқы істер министрлерінің кездесуі болашақта өткізілуі жоспарланды. Гунаристің Лондонға сапары күтілген нәтиже бермегендіктен, грек премьер-министрі мен сыртқы істер министрі Лондоннан Римге аттанды, онда соңғы кезде Грекияға қатысты көңілдік қарым-қатынас байқалды. Осы уақытта Грекияда ішкі партиялық тартыс жалғасып, Афинада Константинопольде желтоқсан айында Мелетий Метаксакис, бұрынғы Афина архиепискобы, Венизелисттік көзқарастары үшін 1920 жылы қызметтен алынған тұлғаның, Экуменикалық патриарх болып сайлануы үлкен қызығушылық тудырды. 21 желтоқсанда Афинада бұрынғы регент және белгілі Венизелист адмирал Павел Кунтуриотиске қастан жасауға тырысты.

Жылдың соңы

1921 жыл Грекия үшін сол күйі, бастапқысындағыдай нақты емес жағдаймен аяқталды. Кіші Азияда екі жылдан астам уақытқа созылған соғыс бұрынғыдан да алыс болды, ал ішкі саяси және экономикалық жағдай қайтадан қиынға түсті. Сондықтан Грекияда Константин патшаның екінші рет (бұл жолы ерікті түрде) тақтан бас тартуы туралы әңгімелер тарағаны түсінікті.