Кіріспе

Питкэрн аралдарының хронологиясы

Питкэрн аралдарының тарихы 11-ші ғасырда полинезиялықтардың аралдарды мекендеуімен басталады. Полинезиялықтар төрт ғасыр бойы гүлденген, бірақ кейін жоғалып кеткен мәдениет құрды. Олар Питкэрн және Хендерсон аралдарында, сондай-ақ солтүстік-батыстағы Мангарева аралында шамамен 400 жыл өмір сүрді. 1790 жылы Флетчер Кристиан басқарған "Баунти" кемесінің тоғыз британдық теңізшісі, 18 таитилік ер және әйел Питкэрн аралына қоныстанды және "Баунти" кемесін өртеді. Кристианның тобы 1808 жылға дейін Питкэрнде табылмай қалды, сол кезде бүлікшілердің барлығынан тек біреуі ғана, ал барлық таитилік ерлер қайтыс болды. Қалған әйелдер мен балаларға Джон Адамс жетекшілік етті.

Полинезия қоғамы

Питкэрн аралдарының ең алғашқы қоныстанушылары полинезиялықтар болды, олар Питкэрн және Хендерсон аралдарында кем дегенде 11 ғасырда, ал солтүстік-батыстағы халыққа толы Мангарева аралында бірнеше ғасыр бойы қоныстанған болуы мүмкін. Бұл алғашқы тұрғындар Мангаревамен сауда қатынастарын ұстаған болуы мүмкін, олар базальт, вулкандық шыны (обсидиан) және пеш тастарын коралл мен інжу-маржан қабықтары сияқты тауарларға айырбастаған. Британдықтар аралды 1767 жылдың 3 шілдесінде капитан Филип Картерет басқарған экспедиция кезінде қайта ашты және оны он бес жасар Роберт Питкэрннің (әскер Джон Питкэрннің ұлы) есімімен атады, ол аралды бірінші көріп қалған экипаж мүшесі болды; ол үш жылдан кейін теңізде қаза болды. Жаңадан ойлап табылған теңіз хронометрісіз сапарлаған Картер аралды картаға түсірді, ендік дәл болғанымен, оның жазылған бойлық аралдан батысқа қарай шамамен 3° қате болды. «Баунти» көтерілісшілері Питкэрнге келгенде, ол елсіз болды; бірақ мара, тики мүсіндері, адз және адз сынықтары, тасқа салынған суреттер мен петроглифтер сияқты көптеген археологиялық жәдігерлер қалды. Рапа-Нуи және ерте Мангарева тілдерінің өте ұқсас екені байқалды.

Британдықтар мен Таити тұрғындары

1789 жылғы 22 қыркүйекте Таитиден шыққан Кристиан «Баунти» кемесін батысқа қарай қауіпсіз пана іздеп жүзіп кетті. Содан кейін ол Таитидің шығысында орналасқан Питкэрн аралына қоныстану туралы ойға келді; бұл арал 1767 жылы жарияланған, бірақ оның нақты орналасқан жері ешқашан расталмаған. Бірнеше ай іздеуден кейін Кристиан 1790 жылғы 15 қаңтарда аралды тіркелген орнынан шығысқа қарай қайта тапты. Бұл бойлық қателігі көтерілісшілердің Питкэрнге қоныстану шешіміне әсер етті. Топқа британдық теңізшілер Флетчер Кристиан, Нед Янг, Джон Адамс, Мэтью Квинтал, Уильям Браун, Исаак Мартин, Джон Миллс және Джон Уильямс; Уильям Маккой; алты полинезиялық ер адам (Манари/Менале, Ниау/Нехоу және Теирнуа/Те Моа Таитиден; Тароамива/Тетахити және Охер/Ху Тубуаидан; және Таруро/Талало/Туллалу Раиатеадан Таити арқылы) және он екі таитилік әйел (Маимити/Изабелла, Техутеатуаноа/Дженни, Тераура/Сюзанна, Теио/Мэри, Вахинеатуа/Бальхади/Пруденс, Обуарей/Пуарай, Теваруа/Сара, Театуахитеа/Сара, Фаахоту/Фастуа, Тоофайти/Хутиа/Нэнси, Марева және Тинафорнеа) кірді, сондай-ақ Теионың Сара/Салли есімді таитилік қыз баласы да болды, ол қоғамда құрметті тұлғаға айналады. Кемеге келгеннен кейін, кемеден жүк түсіріліп, оның көп бөлігі, мачталары мен рельстері аралда пайдалану үшін алынып тасталды. 23 қаңтарда, олар келгеннен кейін бес күн өткен соң, теңізшілер кемені өртеп жіберу керек пе, жоқ па деп талқылағанда, Квинтал кемені өртеп, жойды, бұл ашылмау үшін алдын ала келісім бойынша сақтық шарасы ма, әлде рұқсатсыз әрекет пе екені белгісіз. Енді қашуға мүмкіндік болмады. Арал көтерілісшілер үшін өте қолайлы пана болды – ол адамдарсыз, дерлік қол жеткізбес, тамақ, су және құнарлы жерге толы болды. Біраз уақыт бойы көтерілісшілер мен таитиліктер бейбіт өмір сүрді. Кристиан Изабелламен бірге тұрып, аралда Бейсенбіде туған Кристиан есімді ұл дүниеге келді, содан кейін тағы да балалары болды. Кристианның басшы ретіндегі билігі біртіндеп азайды, ол ұзақ уақыт бойы ойшау және өзін-өзі зерделеуге бейім болды.

Растық шиеленістер

Бірте-бірте еуропалықтардың таитиліктерді, әсіресе әйелдерді өздерінің меншігі ретінде қарастыра бастағанынан, оның ішінде Александрдың айтуынша, әйелдердің "бір "ер"ден екіншісіне беріліп отырғаны" туралы сөздерге байланысты, шиеленістер мен бәсекелестік туды. Таитидің төменгі кастасынан шыққан Ху ақ адамдардан жиі ұрып-соғылып, зорлық-зомбылыққа ұшырады. Мартин арал тұрғындарына, тіпті әйеліне де бұлжымайтын үстемдікпен қарады, бұл келіспеушілікті күшейтті. Маккой ти түбірінен бренди айну тәсілін тапты және айтулы құрал жасады. Ол, Квинтал және бірнеше әйел үнемі мас болып жүрді. 1791 жылы арал тұрғындарымен бірге күнделікті жұмыстарды атқарып, колонияның тұруын қамтамасыз еткеннен кейін, кейбір теңізшілер күні бойы көлеңкеде жатып алып, полинезиялық еркектерді әйелдерге тым ауыр жұмыстарды істеуге мәжбүрледі. Квинтал мен Маккой үйленбеген Те Моадан барлық жұмысты талап етті, ал Мартин мен Миллс басқа төменгі кастадағы арал тұрғыны Нихауды да осылайша қорлады. Маккой мен Квинтал полинезиялық әйелдер мен еркектерді жиі қорлап, қанаушылық жасады. Нед Янгтың ұрпаңы Розалинд Янг оған жеткен әңгімені айтты: Теваруа бір күні балық аулауға шықты, бірақ Квинталды қанағаттандырарлықтай балық аулап әкелмеді. Ол оны жазалап, құлағын шағып тастады. Ол сол кезде мас болуы мүмкін, өйткені Уильям Маккой екеуі көбінесе мас болып, Маккойдың брендиін ішіп отырды. Теваруа 1799 жылы биік жартастан құлап қайтыс болды немесе, кейбіреулердің пікірінше, өзін-өзі өлтірді.

Адамс әйелдер мен балаларды

Янг пен Адамс басшылықты өздеріне алды және Маккой мен Квинталдың мас күйдегі әрекеттерінен бұзылған шатқақ тыныштықты сақтап қалды. Екі ер адам мен әйелдердің бір бөлігі күндерін алкогольдік мас күйде өткізді. Әйелдердің кейбіреуі аралдан шығу үшін жасалма қайықпен қашуға тырысты, бірақ оны іске қоса алмады. 1798 жылдың 20 сәуірінде Маккой мойнына тас байлап, арқанмен, жартастан секіріп өліп қалды. Квинталдың мінез-құлқы күрт өзгерді. Ол Флетчер Кристианның жесірі Изабелланы әйелі ретінде алуды талап етті және талаптары орындалмаса Кристианның балаларын өлтіретінін айтты. Нед Янг пен Джон Адамс оны Янгтың үйіне шақырды. Олар оны сол жерде басып алып, балтамен өлтірді. Янг пен Адамс христиан дініне қызығушылық танытты, және Янг Адамсқа «Баунтидің» Киелі кітабын оқуға үйретті. Янг 1800 жылы астмадан қайтыс болды. Адамс 1829 жылға дейін өмір сүрді.

Байланыс қалпына келтірілді

Янг 1800 жылы астмадан қайтыс болғаннан кейін Адамс қалған тоғыз әйел мен 19 баланың білім алуы мен әл-ауқатын өз мойнына алды. Ол "Баунти" кемесінен әкелген Киелі кітапты пайдаланып, сауаттылықты және христиан дінін үйретті, сондай-ақ аралда тәртіп сақтап, бейбітшілік орнатты. 1808 жылдың ақпан айында америкалық "Топаз" кемесі күтпеген жерден Питкэрн аралына келді, сол кезде гүлденіп тұрған қоғамды ашты. "Топаздың" жаңалықтары 1810 жылға дейін Ұлыбританияға жетпеді, сол кезде Франциямен соғысқа қатысқан Адмиралтейство оған мән бермеді. 1814 жылы екі британдық соғыс кемесі және HMS "Тагус" Питкэрнге кездейсоқ келді. Оларды қарсы алғандардың арасында Дж. Кристианның ұлы, сондай-ақ Эдвард Янгтың ұлы Джордж Янг болды. Капитан Томас Стейнс пен Филип Пипон Кристианның ұлының "жақсы бетінде адал ағылшынның барлық белгілерін" көрсеткенін баялады. Жағалауда олар Адамс басқаратын, негізінен жас арал тұрғындарынан тұратын 46 адамнан тұратын халықты тапты, капитанның есебіне сәйкес, арал тұрғындарының әл-ауқаты толығымен оған байланысты болды. Стейнс пен Пипонның баяндамасын алғаннан кейін Адмиралтейство ешқандай шара қолданбауға шешім қабылдады. Хендерсон аралын 1819 жылдың 17 қаңтарында Британдық Шығыс Үндістан компаниясының "Геркулес" кемесінің британдық капитаны Джеймс Хендерсон қайта ашты. "Элизабет" кемесімен 2 наурызда келген капитан Генри Кинг корольдік тудың көтерілгенін көрді. Оның экипажы кемелерінің атын ағашқа қасты. Оэно аралын 1824 жылдың 26 қаңтарында америкалық капитан Джордж Уорт "Оэно" кит аулау кемесімен ашты. 1832 жылы шіркеу миссионерлік қоғамының миссионері келді. Ол 1833 жылдың наурызына қарай маскүнемдікке қарсы күрес үшін "Монди Бейсенбі қоғамы", ай сайынғы дұға жиналысы, жастар қоғамы, Бейбітшілік қоғамы және мектеп құрғанын хабарлады. Келесі жылдары көптеген кемелер Питкэрн аралына тоқтады және Адамстың Питкэрн қонысын негіздеу туралы әртүрлі әңгімелерін тыңдады. Адамс 1829 жылы қайтыс болды, ол келесі ғасырда Викториялық моральдың үлгісі ретінде аталып өткен қоғамның негізін қалаушы және әкесі ретінде құрметке ие болды. Жылдар өте келе, арал тұрғындары көптеген "Баунти" артефактілерін естелік ретінде сатты. 1999 жылы Австралиялық академиялық және тарихи ұйымдардың консорциумы Питкэрн жобасын құрды, оның мақсаты қоныстың дамуын егжей-тегжейлі зерттеудің бір бөлігі ретінде жерде қалған барлық материалдық мәдениетті зерттеу және құжаттау болды. Питкэрн аралдарына кемелер жиі келіп тұратын. 1820 жылдары Джон Баффет, Джон Эванс және Джордж Ноббс есімді үш британдық авантюрист аралда қоныстанды және көтерілісшілердің балаларына үйленді. Адамстың 1829 жылы қайтыс болуынан кейін билікке талас туды. Британдық және Чили теңіз флотының ветераны Ноббс Адамстың таңдалған мұрагері болды, бірақ Баффет және Флетчердің ұлы, аралда туған алғашқы бала, сондай-ақ кемелерді қарсы алу міндетін атқаратын Бейсенбі қазан Кристиан да осы кезеңде маңызды көшбасшылар болды.

Қайта орналастыру

Арал тұрғындары тығыздықтан қорқып, британ үкіметінен оларды Таитиге көшіруді сұрады. 1831 жылы британ үкіметі арал тұрғындарын сол жерге қоныстандырды. Бірақ ол жер естерінен қалған үйлерінен мүлдем өзгеше болып шықты, "әдепсіздік, салондық үйлер, ұятсыз билер, құмар және әйелдер"ге толы еді. Ұрпақтары Таитидегі өзгерістерге бейімделе алмады, тіпті онға жуық адам, оның ішінде Бейсенбі қазан айындағы Кристиан аурудан көз жұмды. Арал тұрғындары енді көшбасшысыз қалды, себебі алкоголизм үлкен мәселеге айналды. Олар алты айдан кейін Уильям Драйвердің кемесімен Питкэрнге қайтып оралды.

Жаңа қоныстанушылар

1832 жылы Джошуа Хилл деген авантюрист, өзін Ұлыбританияның өкілі деп көрсетіп, аралға келді және Питкэрн Достастығының президенті атанып, көшбасшы болып сайланды. Ол Баффетті, Эванс және Ноббсты жер аударып, алкогольге тыйым салып, ең ұсақ бұзушылықтар үшін де түрмеге жапты. 1838 жылы ол аралдан қуылды, ал британдық кеме капитаны арал тұрғындарына заң кодексін жасауға көмектесті. Арал тұрғындары жыл сайын бас судья сайлап, оны аралдың басшысы ететін жүйе құрды. Аралдағы өзге де маңызды лауазымдарға мұғалім, дәрігер және пастор кірді. Бірақ Ноббс аралдың нақты басшысы болды. Осы заң кодексі бойынша Питкэрн Тынық мұхитындағы алғашқы британдық колониясы болды, сондай-ақ 1755 жылы Паскуале Паоли басқарған Корсикадан кейін әйелдерге дауыс беру құқығын берген әлемдегі екінші мемлекет атанды.

Британдық отар

Питкэрн аралдарының тұрғындары дәстүрлі түрде өз аралдарының 1838 жылғы 30 қарашада "ресми түрде" британдық колонияға айналғанын қабылдайды, сонымен бірге әйелдерге дауыс беру құқығын алғашқылардың бірі болып берді.

Норфолк аралына көшу

1850-ші жылдардың ортасына қарай Питкэрн қауымдастығы аралдан шығып кетті және олар Виктория патшайымынан көмек сұрады. Виктория патшайымы оларға Норфолк аралын ұсынды. 1856 жылы 163 тұрғын «Морэйшир» кемесіне мініп, Тынық мұхиты арқылы, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралы мен Жаңа Каледонияның арасында орналасқан, бұрын түрме колониясы болған Норфолк аралына аттанды. Олар бес апталық қиын сапардан кейін 8 маусымда келді. Он сегіз айдан кейін олардан он алтысы қайтып келді, ал 1864 жылы тағы 27 адам оралды. 1858 жылы аралда адам болмаған кезде, «Жабайы толқын» кемесінің құлауынан аман қалғандар «Вандалия» кемесімен құтқарылғанға дейін бірнеше айды сонда өткізді. Бұл келушілер ағаш пен шегелер үшін кейбір үйлерді бұзып, Джон Адамстың қабірін қиратты. Арал Францияның да иелігіне өтуі мүмкін еді, бірақ оның үкіметі аралдың жаңадан қоныстанғанын білмеді. Джордж Ноббс пен Джон Баффет Норфолк аралында қалды. Осы кезде Уоррен есімді американдық отбасы Питкэрн аралына қоныстанды. 1860 жылдары аралға одан әрі көші-қонға тыйым салынды. 1886 жылы Питкэрнге жетінші күндік адвентист Джон Тей келіп, арал тұрғындарының көпшілігін Англия шіркеуінен оның дініне көндірді. 1890 жылы ол «Питкэрн» атты миссионерлік шхунамен және дін қызметкерімен бірге крещение рәсімін орындау үшін қайта келді. Сол кезден бастап Питкэрн аралдарының көпшілігі адвентистер болып табылады. Осы кезеңде Питкэрннің маңызды басшылары – Бейсенбіде туған Кристиан II, Саймон Янг және Джеймс Рассел Маккой болды. Бала кезінде білім алу үшін Англияға жіберілген Маккой өмірінің көп бөлігін миссионерлік сапарларда өткізді. 1887 жылы Ұлыбритания аралды ресми түрде аннексиялап, оны Фиджи губернаторларының басқаруына берді.

XIX ғасырдың аяғы

1881 жылы 18 сәуірде Питкэрн аралына сапар шегіп, "адамдардың өте бақытты және қанағаттанған, толыққанды денсаулығында екенін" көрді. Ол кезде халық саны 96 адамды құрады, бұл адмирал де Хорсидің 1878 жылдың қыркүйегіндегі сапарынан бері алты адамға артқан. Жақында Англиядан достары жеткізген екі кит қайығы және су қоймасын су өткізбейтін ету үшін қолданылған Портленд цементі сияқты заттар келді. HMS Thetis кемесі арал тұрғындарына кеме экипажының сыйлаған 31 фунт стерлингке бағаланған бисквиттер, шамдар, 100 фунт сабын және киім берді. Америкалық "Венера" сауда кемесі арал тұрғындарына болашақта сауда жасау үшін мақта тұқымын сыйға берді. Осы кезеңдегі ерекше қылмыс – 1897 жылдың маусымында Флетчер Кристианның шөбересі Гарри Альберт Кристиан жасаған кісі өлтіру. Кристиан қызғаныштан Джулия Уоррен және оның баласын өлтіргенін мойындады, ал кейін олардың денелерін теңізге тастап жіберді. Құрбандардың денелері табылған жоқ. Кристианды кісі өлтіруде айыптау үшін HMS Royalist кемесімен комиссия Питкэрнге келді. Кінәлі деп табылғаннан кейін Кристиан өлім жазасына кесілді және Фиджидегі Суваға HMS Royalist кемесімен жіберілгенге дейін, дерлік үй қамауында ұсталды. Кристиан 1898 жылдың 8 қазанында Сува түрмесінде дарға асылды.

20 ғасыр

Хендерсон, Оено және Дуки аралдары 1902 жылы Ұлыбританияға қосылды: 1 шілдеде Хендерсон, 10 шілдеде Оено және 19 желтоқсанда Дуки. 1937 жылы халық саны 233-ке жетті. Кейіннен, негізінен Австралия мен Жаңа Зеландияға көшіп-қонудың нәтижесінде азайды. 1938 жылы үш арал, Питкэрн аралдарымен бірге, Питкэрн аралдар тобы деген бір әкімшілік бірлік құрамына енді. 1930 және 1940 жылдары аралға кемелердің келуі мен туризмнің азаюы тұрғындардың еуропалық мәдениетке жататын көптеген заттарын және "Баунти" кемесімен байланысты заттарды жеке тұлғаларға сатуына себеп болды, осылайша олар табыс тапты. 2004 жылдың 25 қазанында алты адам, оның ішінде Стив Кристиан кінәлі деп танылды. Жетіншісі, аралдың бұрынғы судьясы Джей Уоррен ақталды. 2004 жылы арал тұрғындары жыныстық шабуылға қатысты сот процесіне дейін шамамен 20 қаруды тапсырды. Алты адамның апелляциясы қабылданбағаннан кейін, британ үкіметі Бобс-Вэллиде түрме салды. Олар 2006 жылдың соңында жазасын өтеуге кірісті. 2010 жылға қарай барлығы жазасын өтеген немесе үй қамауына жіберілген. 2010 жылы Майк Уоррен компьютерде бала порнографиясы сақтағаны үшін 25 тармақ бойынша айыпталды. 2016 жылы Уоррен 1000-нан астам балалық жыныстық зорлық-зомбылық суреттері мен бейнелерін жүктегені үшін кінәлі деп танылды. Уоррен суреттерді 2004 жылғы жыныстық шабуыл ісі бойынша айыптаудан кейін жүктей бастады. Ол суреттерді жүктеген кезде балаларды қорғау саласында жұмыс істеді. Сондай-ақ, Уоррен 15 жастағы қызбен "жасырын сөйлесуге" (sex chat) қатысқаны үшін сотталды.

Бірінші әйел қала әкімі

Шарлин Уоррен Пью (Charlene Warren Peu, 1979 жылдың 9 маусымында туған) 2019 жылы Питкэрн аралдарының мэрі болып сайланды. Ол бұл лауазымды тұрақты негізде атқаратын алғашқы әйел. Бұрын ол мэрияның орынбасары және Арал кеңесінің мүшесі болған.