Кіріспе
Джозеф Чарльз Вильсон IV (6 қараша 1949 – 27 қыркүйек 2019) – 1949–2019 жылдары қызмет еткен американдық дипломат, Саддам Хусейннің сары уран сатып алуға тырысқаны туралы айыптамаларды тергеу үшін 2002 жылы Нигерге жасаған сапарымен, «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған «Мен Африкада таппаған нәрсе» деген мақаласымен және Буш/Чейни әкімшілігінің оның әйелі Валери Плэймнің ЦРУ қызметкері екендігі туралы ақпаратты жариялауымен ең көп танылған. Ол сондай-ақ өзі құрған JC Wilson International Ventures консалтингтік фирмасының бас директоры және Jarch Capital, LLC вице-төрағасы болып жұмыс істеді.
the diplomat
Joseph Charles Wilson IV (November 6, 1949 – September 27, 2019) was an American diplomat who was best known for his 2002 trip to Niger to investigate allegations that Saddam Hussein was attempting to purchase yellowcake uranium; his New York Times op ed piece, "What I Didn't Find in Africa"; and the subsequent leaking by the Bush/Cheney administration of information pertaining to the identity of his wife Valerie Plame as a CIA officer. He also served as the CEO of a consulting firm he founded, JC Wilson International Ventures, and as the vice chairman of Jarch Capital, LLC.
Ерте өмір және білім
Джозеф Чарльз Вильсон IV 1949 жылғы 6 қарашада Коннектикут штатының Бриджпорт қаласында Джозеф Чарльз Вильсон III және Филлис (Финнелл) Вильсон отбасында дүниеге келді. Ол Калифорнияда және Еуропада өсті. Ол "саясат пен шаруашылыққа қызмет етудің ұзақ дәстүрі бар" және "саясат үстел басындағы тұрақты тақырып болатын" "мақтан тұтатын республикалық отбасында" тәрбиеленді. Уилсонның әкесі Джо Екінші дүниежүзілік соғыста теңіз күштерінің ұшқышы болды және USS Франклин әуе кемесіне бомба түсірілуге бірден бұрын ұшып кетіп, өлімнен мүжілді, нәтижесінде 700-ге жуық американдық әскери қызметші қаза тапты. 1972 жылы бітіргеннен кейін ол бес жыл ағаш шеберлігімен айналысты. Кейін ол мемлекеттік басқару саласында магистратураға стипендия алды. 1976 жылдың қаңтарынан 1998 жылға дейін ол Африканың бес елінде қызмет етті. Ниамейде (Нигер) жалпы қызметтер офицері ретінде (оның алғашқы тағайындамасы) ол "электр қуатын және көліктерді жұмыс істеуде ұстау, сондай-ақ басқа да міндеттерге" жауапты болды. Хұсейн Уилсонға (Бағдаттағы басқа елшілермен бірге) Иракта шетелдіктерді жасырғандарды жазалаумен қатысты ескерту хаты жібергенде, Уилсон баспасөз конференциясында өз қолымен жасаған дарға асу арқанын мойнына тағып, "Егер таңдау американдық азаматтарды кепілге алуға немесе жазалауға рұқсат беру болса, мен өзімнің арқанымды әкеп тұрамын" деп мәлімдеді. Хұсейннің ескертулеріне қарамастан, Уилсон елшілікте 100-ден астам американдықты бағындырды және бірнеше мың адамды (американдықтар мен басқа ұлт өкілдерін) Ирактан сәтті эвакуациялады. Осы әрекеттері үшін президент Джордж Буш оны "нағыз американдық батыр" деп атады. 1992 жылдан 1995 жылға дейін ол Габон және Сан-Томе және Принсипиде АҚШ-тың елшісі қызметін атқарды.
Кейінгі еңбекке орналасу
1998 жылы мемлекеттік қызметтен зейнетке шыққаннан кейін Уилсон JC Wilson International Ventures Corp. халықаралық бизнес-әзірлеу және басқару компаниясын басқарды. 2007 жылдың басында Уилсон Jarch Capital, LLC компаниясының вице-төрағасы болды, Африканың «саяси тұрғыдан сезімтал» деп есептелетін аймақтарында кеңейту мәселелері бойынша фирмаға кеңес берді. Уилсон сондай-ақ Африка бизнес саясаты мен саяси мәселелерге, сондай-ақ ЦРУ ақпаратының жария ету оқиғасына арналған конференциялар мен басқа да іс-шараларда қонақ спикер және панель мүшесі ретінде қатысты.
Саяси қатысу
Дипломаттық мансабының ортасында Уилсон бір жыл (1985–1986) сенатор Ал Гор мен өкіл Том Фоулидің кеңселерiнде Конгресс мүшесі ретiнде қызмет еттi; кейiн ол Демократиялық партияда жұмыс iстегенiн "жай ғана оқiға" деп атады. Бұл тәжiрибе оған 1997–1998 жылдары Президент Билл Клинтонның арнайы көмекшiсi және Ұлттық қауiпсiздiк кеңесiнiң Африка iстерi жөніндегi аға директоры лауазымына ие болуға көмектестi. Уилсон жылдар бойы Массачусетс штатының сенаторы Тед Кеннеди мен Нью-Йорк штатының конгрессменi Чарльз Б. Рангель және Калифорния штатының республикашыл конгрессменi Эд Ройс сияқты Демократиялық кандидаттардың науқандарына үлес қосты. 2000 жылы ол Гор мен Буш президенттiк науқандарына қаржы жұмсады. 2003 жылы Уилсон Джон Керридi президенттiкке қолдап, оның науқанына қаржы бөлді; 2003 және 2004 жылдары ол науқанның кеңесшiсi және деректер жинаушысы болды (410–12). Уилсон 2008 жылғы АҚШ президенттiк сайлауында Хиллари Клинтонды қолдады. Ол оның атынан сөздер айтты және науқанға қаражат жинау шараларына қатысты. 2003 жылы Иракқа басып кiргеннен кейiн Уилсон Ирак соғысына қарсы бiрлескен, партиялық емес топтардың коалициясы Win Without War сияқты белсендi ұйымдарды қолдады. Басып кiруден кейiн және "Ақиқат саясаты" атты естелiктерiн жариялағаннан кейiн ол бұқаралық ақпарат құралдарында және колледждер мен университеттерде жиi сөйледі.
Нигерге сапар
2002 жылдың ақпан айының соңында Уилсон ЦРУ-ның өтініші бойынша Саддам Хусейннің байытылған сары уран сатып алған болу мүмкіндігін зерттеу үшін Нигерге сапарлады. Ол АҚШ-тың Нигердегі сол кездегі елшісі Барбро Оуэнс Киркпатрикпен (1999–2002) елшілікте кездесіп, содан кейін күмәнді мәміле жасалған кезде Нигер үкіметінде қызмет еткен ондаған шенеунікпен сұхбаттасты. Ол соңында: "мұндай операция ешқашан болған жоқ деп санады".
"Африкада таппаған нәрсе"
2003 жылы президент Буштың Ұлтқа жолдаған сөзінде былай делінді: «Британ үкіметі Саддам Хусейннің Африкадан үлкен көлемде уран іздегенін анықтады». Осыған жауап ретінде 2003 жылғы 6 шілдеде жарық көрген «Нью-Йорк Таймс» газетінде Уилсон «Африкада таппағандарым» деген мақала жариялады. Онда ол «соғысқа дейінгі айларда әкімшілікпен болған тәжірибесі» негізінде «Ирактың ядролық қарулар бағдарламасына қатысты барлау ақпараты Ирактың қаупін арттыру үшін бұрмаланғанына» көз жеткізгенін мәлімдеді. 2003 жылғы 11 шілдедегі ЦРУ директоры Джордж Тенеттің мәлімдемесінде президент, вице-президент және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктерге Уилсонның есебі туралы хабарланбағаны айтылды (егер басқаша болса, ол барлау қауымдастығында кеңінен таралған). Себебі ол «Ирак шетелден уран іздеді ме, іздемеді ме» деген мәселені шешпеген. 2007 жылғы естеліктерінде Тенет Уилсонның есебі «нақты жауаптар бермегенін» және «Чейниге ешқашан жеткізілмегенін» жазды. «Шындығында, Уилсонның сапары туралы естігенімді есімде жоқ». 11 шілдедегі мәлімдемесінде Тенет Вильсонның баяндамасына сәйкес, Нигердің бұрынғы шенеунігі Ирактың әрекетін «уран сатуды талқылауға жасалған ұсыныс» ретінде түсіндіргенін атап өтті. Уилсонның мақаласында оның вице-президенттің немесе оның кеңсесінің өтініші бойынша Нигерге жіберілгені туралы айтылған-айтылмағаны туралы пікір таласы болды. Вилсонды Нигерге Чейни немесе оның кеңсесі жібергені туралы мәлімдеме, оны Вилсон немесе БАҚ жасаған болса, вице-президенттің кеңесшісі И. Льюис Либбиді алаңдатты. Ол NBC телеарнасының тілшісі Тим Рассертке шағымданып қоңырау шалды. 2003 жылғы 6 шілдеде Андреа Митчеллмен «Meet the Press» сұхбатында Уилсон былай деді: «Сұрақ вице-президенттің кеңсесі ЦРУ-ға қойылды. Вице-президенттің кеңсесі, меніңше, сұрағына нақты жауап алды және бұл жауап менің сол жаққа барған сапарымның нәтижесінде алынды».
Валери Плеймнің жеке басын ашу
Вильсонның New York Times газетіндегі мақаласы жарияланғаннан кейін бір апта өткен соң, Роберт Новак өзінің "Вашингтон Пост" газетіндегі басылымында Вильсонның әйелі Валери Плэймнің ЦРУ-да агент ретінде жұмыс істегенін, "Нигерге сапар" деген мақаласында жариялады. "Плэймнің жеке басын ашу фактісі үшін ешкім сотталмаса да", тергеу нәтижесінде АҚШ-та Либбиге қарсы қылмыстық іс қозғалды. Бұл іс барысында АҚШ вице-президенті Дик Чейнидің бұрынғы бас кеңесшісі Льюис Либби бес федералдық қылмысқа қатысты айыпталды. Ол төрт бап бойынша кінәлі деп танылды, олар жалған мәлімдемелер жасау, жалған куәлік беру және әділетке кедергі келтіру, бірақ ешқайсысы тікелей Плэймнің жеке басы ашылуымен байланысты емес, керісінше, оның аталған жайтқа қатысты жүргізілген тергеуге қатысудан бас тартуымен байланысты болды. Либби 30 айға бас бостандығынан айырылып, 250 000 доллар айыппұл төледі. Либбидің түрме жазасы президент Буш тарапынан жеңілдетілді, бірақ сот шешімі мен айыппұл күшінде қалды. Кейін Либби президент Трамптан толық кешірім алды.
Шындықтың саясаты
2004 жылы Уилсон "Ақиқат саясаты: соғысқа алып келген және әйелінің ЦРУ-дағы қызметін ашып берген өтіріктер ішінде: Дипломаттың естеліктері" атты саяси және жеке естеліктерін жариялады. Кітапта оның дипломатиялық мансабы, жеке өмірі мен отбасы, сондай-ақ Валерия Плейм ісі кезіндегі оқиғалар туралы айтылады. Уилсонның сыртқы қызметтегі жиырма жылдан астам өмірін қамтитын автобиографиялық есебі оның дипломатиялық тәжірибесі, алғашқы некесі мен отбасы, екінші некесіне қысқаша сілтеме, Валерия Плейммен танысуы, олардың қарым-қатынасы мен некесі, сондай-ақ Джордж Буш әкімшілігін сынап, бұл туралы жария ету шешіміне әкелген оқиғалардың толық баяндамасын қамтиды.
Комментарийлер
2004 жылдың шілде айының ортасында жарияланған The Wall Street Journal газетінің редакторлық мақаласы "Африкада таппаған нәрсе" атты мақаласындағы оның пікіріне қандай да бір дәлелдер келтірді, бірақ Ирактың Нигер сияқты африкалық елдерден уран сары тортын алуға тырысқандығы туралы бірнеше деректерді атап көрсетті, бірақ Ирак бұл әрекетті аяқтаған жоқ. 2005 жылдың 13 шілдесінде The Wall Street Journal газетінде жарияланған тағы бір редакторлық мақала Уилсонның "Африкада таппаған нәрсе" еңбегінде "Африкада не тапқаны, қалай тапқаны, ЦРУ-ға не айтқаны және тіпті оның осы миссияға не үшін жіберілгені" туралы жалған мәлімдеме жасағанын айтты. 2006 жылдың 9 сәуірінде The Washington Post газетінде "Жақсы ақпарат" деген тақыппен жарияланған редакторлық мақала "Уилсон мырза шындықты бұрмалаған және оның [ЦРУ-ға] берген баяндамасы Ирактың уран іздегені туралы қорытындыны қолдаған" деп мәлімдеді. Кейбір сарапшылар мен газет оқырмандары Вашингтон Пост газетінің редакторлық мақаласы газеттің сол санындағы жаңалықтармен қайшы келеді деп ойлады, онда әкімшіліктің Хусейннің уран іздеп жүргенін көрсететін барлау мәліметтеріне деген нақты сенім деңгейін дұрыс емес көрсеткені хабарланды. The Washington Post газетінің омбудсмені Дебора Хауэллге мақала мен редакторлық мақала арасындағы осы қайшылық туралы келіп түскен шағымдар оның "редакторлық және жаңалықтар бөлімдері арасындағы биік қабырға" бар екенін мойындауына және "редакция Вильсон туралы мәлімдемелерді көбірек контекстке қойса, жақсы болар еді" деген пікірін білдіруіне әкелді.
Ричард Армитаж
2006 жылы жарық көрген «Хубрис» кітабында Майкл Исикофф пен Дэвид Корн 2003 жылдың 8 шілдесіне дейін Роберт Новакқа Вильсонның әйелі ЦРУ-да жұмыс істейтінін алғаш рет мемлекеттік хатшының орынбасары Ричард Армитажтың жеткізгенін айтады. 2006 жылдың тамыз айының соңында кітапты жариялауға байланысты жаңалықтар мен редакциялық мақалалар осы ақпаратқа назар аудара бастады: «Ричард Армитаж, бұрынғы мемлекеттік хатшының орынбасары, 2003 жылы бағаншымен болған әңгімесі нәтижесінде ұзаққа соққан, саяси маңызы бар қылмыстық тергеуге бастап кеткенін мойындады, – деді іске қатысқан заңгер 2006 жылдың 29 тамызында». Вильсон мен оның әйелі азаматтық сотқа өз шағымын өзгертіп (төменде қараңыз), Армитажды вице-президент Дик Чейни мен И. Льюис «Скутер» Либбимен бірге сотталушы ретінде қосты. Олардың талапнамасына сәйкес, Ричард Армитаж жеке (Ақ үй әріптестерінен тәуелсіз) сотталды, өйткені ол Плэймнің жеке өміріне және мүлігіне (табыс табу мүмкіндігіне) қол сұққан, бірақ бұл басқалардың кінәсін азайта қоймады. «American Journalism Review» журналының редакторы Рем Ридер Армитаждың Новактың «негізгі дереккөзі» екендігі туралы ақпараттың бұқаралық ақпарат құралдарында жеткіліксіз жарияланғанын атап өтті.
Либбидің сотына және сот үкімінің жеңілдетілуіне қатысты реакциялар
2007 жылдың 6 наурызында Льюис Либбиді Фицджеральдтың үлкен жюрисі оған тағылған айыптаманың бесеуінен төртеуі бойынша кінәлі деп тапқан үкімге жауап ретінде Уилсондар Вашингтондағы Жауапкершілік және Этика үшін Азаматтар тобының веб-сайтында жарияланған баспасөз хабарламасында мәлімдеме жасады. Олар қазылар алқасының шешімін құрметтейтіндерін және әділет орнағанына сенетіндерін, сондай-ақ азаматтық сот ісін жалғастыруға деген ұмтылыстарын растады. Уилсон президент Джордж Буштың 2007 жылғы 2 шілдеде Льюис Либбидің түрме жазасын жеңілдетуін сынап, оны "вице-президенттің осы мәселедегі рөлін, сондай-ақ президенттің және/немесе оның жетекші әкімшілік кеңесшілерінің рөлін жасыру әрекеті" деп атады. Вильсон сондай-ақ президенттің және Либбидің жазасын жеңілдетуге әкелген басқалардың әрекеттері АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне зиян келтіріп, елдің барлау мүмкіндіктерін әлсіретуі мүмкін екенін мәлімдеді.
Warner Bros. көркем фильмі
Либби ісі бойынша үкім шығарылған күні кешке Джозеф С. Уилсон Ларри Кингтің тікелей эфирінде сұхбат берді, онда ол өзінің әйелімен "Голливудтың Warner Bros компаниясымен келісімге отырғанын, Либби ісі туралы фильм түсіруде кеңес беру қызметтерін ұсынуға – немесе одан да көп нәрсеге – дайын екендерін" мәлімдеді. Майкл Флемингтің апта басында Variety басылымында жариялаған мақаласына сәйкес, фильм – Weed Road тобының Акива Голдсман мен Zucker Productions компаниясының Джерри және Джанет Цукерлердің бірлестігінде түсірілген, сценарийін Джез және Джон Баттерворт жазған. Фильм Валери Уилсонның сол кезде жарық көруге дайындалып жатқан "Fair Game" кітабының негізінде жасалған, оның жариялануы 2007 жылдың қазан айына жоспарланған, бірақ екі айға кешіктіріліп, ЦРУ-дың келісіміне байланысты болды. "Fair Game" фильмі 2010 жылдың 5 қарашасында шықты, басты рөлдерді Наоми Уоттс пен Шон Пенн сомдады. Фильмнің негізінде Уилсонның және оның әйелінің жазған екі кітабы бар.
Азаматтық іс
2006 жылдың 13 шілдесінде Джозеф пен Валери Уилсон вице-президент Дик Чейниге, оның бұрынғы штаб бастығы И. Льюис "Скутер" Либбиге, президенттік кеңесші Карл Роувке және басқа да аты аталмаған жоғары лауазымды Ақ үй қызметкерлеріне (кейін олардың қатарына Ричард Армитаж да қосылды) азаматтық сотқа шағым түсірді. Олардың шағымына сәйкес, бұл адамдар Валери Уилсонның құпия CIA қызметкері екенін жариялап, оның беделін түсірген және конституциялық құқықтарын бұзған. 2006 жылдың 13 қыркүйегінде Джозеф пен Валери Уилсон бастапқы сот арызына өзгерістер енгізіп, Ричард Армитажды төртінші айыпталушы ретінде қосты. Роув, Чейни және Либбиге қаратылған айыптаулардан өзгеше, Уилсондар Армитажды "Уилсонның жеке өмірге құқығын, миссис Уилсонның мүліктік құқығын бұзғаны және жеке деректерді жариялау арқылы құқықбұзушылық жасағаны үшін" сотқа берді. Бейтс сонымен қатар, соттың бұл мәселе бойынша қарау құқығы жоқ екенін, себебі жұбайлар әкімшілік жолмен барлық шараларды қолданбаған деп шешті.
Шағым
2007 жылдың 20 шілдесінде Слон ханым мен Уилсондар АҚШ округтік сотының олардың қозғаған ісін қараудан бас тарту туралы шешіміне шағымдануға қатысты мәлімдеме жасады. 2008 жылдың 12 тамызында 2–1 дауыспен Колумбия округінің апелляциялық сотының үш судьядан тұратын алқасы бұрынғы шешімді қолдады. Вильсонды өкілдік ететін Вашингтондағы Жауапкершілік және этика үшін азаматтар тобының өкілі Мелани Слоан "топ DC округінің толық құрамына істі қайта қарауды және АҚШ Жоғарғы сотына шағымдануды сұрайды" деді. Буш әкімшілігімен келісе отырып, Обаманың Әділет министрлігі Уилсондардың сотқа шағымдануының заңды негізі жоқ екенін мәлімдеді. Әділет министрлігінің қазіргі ұстанымына қатысты Слоан: "Обама әкімшілігінің Буш әкімшілігінің жоғарғы лауазымды шенеуніктердің Джо мен Валери Уилсонға салған ауыр зиянын мойындамауына қатты көңіл көндік. Үкіметтің бұл ұстанымы президент Обаманың мемлекеттік қызметкерлерді өз іс-әрекеттері үшін жауапқа тартуға берген жиі айтылған уәдесімен қайшы келеді" деді. 2009 жылдың 21 маусымында АҚШ Жоғарғы соты шағымды қараудан бас тартты.