Кіріспе

Шотландиядағы қираған қамал, осы аттас кемелер

Дунноттар қамалы (Dùn Fhoithear, "жартасты беткейдегі бекініс") – Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауындағы тік беткейде орналасқан, Стоунхейвеннен оңтүстікке қарай шамамен 3 шақырым жердегі қираған ортағасырлық бекініс. Сақталған ғимараттардың көпшілігі 15- және 16-ғасырларға жатады, бірақ бұл жерде ерте орта ғасырларда бекініс болған деген сенім бар. Дуннотар стратегиялық орналасуы мен қорғаныс мүмкіндіктерінің арқасында 18-ғасырға дейінгі Якобит көтерілістеріне дейін Шотландия тарихында маңызды рөл атқарды. Дуннотар ең белгілісі – Шотландияның құрметі, шотланд тәжінің қазыналық белгілері, 17-ғасырда Оливер Кромвельдің басқыншы әскерінен осы қамалға жасырылған. 14-ғасырдан бастап Киттерге тиесілі болған және граф Маришалдың резиденциясы болған Дуннотар, 1715 жылғы Якобит көтерілісіне қатысқан соңғы граф титулынан айырылғаннан кейін құлдырады. Қамал 20-ғасырда қалпына келтіріліп, қазір жалпы жұртшылыққа ашық. Қамалдың қираған қалдықтары тік жартастармен қоршалған, олар Солтүстік теңізіне 49 метр тереңдікке түседі. Тар жолақ жағалауды құрлықпен байланыстырады, осы жолмен тік жол қақпаға дейін жетеді. Қамал ішіндегі ғимараттардың ішінде 14-ғасырға жататын мұнаралы үй және 16-ғасырға жататын сарай бар. Дуннотар қамалы – ескерткіш, ал оның аумағындағы он екі құрылыс ескерткіштер тізіміне енген.

Ерте орта ғасырлар

Дунноттардағы шапельдің 5 ғасырда Әулие Ниниан құрғаны айтылады. Алба патшаларының жылнамасы бойынша, Шотландияның Дональд II патшасы, «Ри Альбан» (Алба патшасы) деп аталатын бірінші билеуші, 900 жылы викингтердің шабуылы кезінде Дунноттарда қаза тапқан. 934 жылы ағылшын патшасы Этельстан Шотландияға әскер әкеліп, Даремдік Симеонның баяндамасына сәйкес, Дунноттарға дейін солтүстікке қарай шабуыл жасады. У. Д. Симпсон қазіргі қамалдың астында қорған болуы мүмкін деген болжам жасады, бірақ 1980 жылдардағы қазба жұмыстары ерте ортағасырлық бекіністің маңызды дәлелдерін таба алмады. Жақын маңдағы теңіз тірегі – Дунникаерде пиктік тастар тобының табылуы, Дун Фотхердің іс жүзінде Боудунс мүйісінде, солтүстікке қарай 5 шақырым жерде орналасқан деген пікірге әкелді.

Орта ғасырдың кейінгі кезеңдері

Арыстан Вильгельм патшаның билігі тұсында (1165–1214) Дуннотар Меарн аймағының жергілікті басқару орталығы болды. Қала туралы айтылым 13 ғасырдың басындағы «Роман де Фергюс» атты Артур романында кездеседі, онда батыр Фергюс сиқырлы қалқанды алу үшін Дуннотарға сапар шегуге тиіс. 1276 жылдың мамыр айында Уильям Вишарт, Сент-Эндрюс епископы, осы жердегі шіркеуді қасиеттеп берді. 1336 жылы Англия королі Эдуард III Рослиннің 8-ші бароны Уильям Синклерге солтүстік жорығы үшін жартылай қираған Дуннотарды қайта жаңғырту және нығайту мақсатымен сегіз кемемен келуді бұйырды. Синклер 160 әскер, жылқылар, сондай-ақ тас қалаушылар мен ағаш шеберлерін алып келді. Эдуардтың өзі шілдеде келді, бірақ ағылшын күш-жігері жыл соңына дейін нәтижесіз болды, себебі шотландтық регент сэр Эндрю Мюррей Дуннотардың қорғанысын басып алып, қайтадан қиратты. 1346 жылы Давид II қамал салуға рұқсат берді. 1359 жылы Шотландияның маршалы Уильям Кит Роберт Брюстің қызы Маргарет Фрейзерге үйленді және сол кезде Дуннотар бароны атағын алды. Кейін Кит Дуннотар жерін қызы Кристиан мен күйеу баласы Вильям Линдсейге (Байрес) берді, бірақ 1392 жылы Кит Дуннотарды қайтарып алып, Линдсей Файф жерлерін алған айырбастау келісіміне қол жеткізді. 16 ғасыр бойы Киттер өзінің негізгі резиденцияларын – Дуннотарды және Шығыс Лотиандағы Кит Маришалды жақсартты және кеңейтті. Джеймс IV 1504 жылы Дуннотарға келді, ал 1531 жылы Джеймс V графтың адамдарын Дуннотардың «патшалығымыздың басты бекіністерінің» бірі болғандықтан әскери қызметтен босатты. Шотландия королевасы Мэри 1562 жылы Коррихи шайқасынан кейін келді және 1564 жылы қайтадан келді, сол кезде Дуннотарда құпия кеңес отырысы өткізілді. Король Джеймс 1589 жылдың 17 сәуірінде тағы келді және Хантли мен Эрролдың католик графтарын күтіп, түнді Коуиде өткізді. 1592 жылы католиктердің көтерілісі кезінде Дуннотарды Хантли графының атынан капитан Карр басып алды, бірақ бірнеше аптадан кейін Лорд Маришалға қайтарылды. 1581 жылы Джордж Кит 5-ші граф Маришал болды және ортағасырлық бекіністі жайлы тұрғын үйге айналдырған кең ауқымды қайта құруды бастады. Абердиндегі Маришал колледжінің негізін қалаушы ретінде 5-ші граф Дуннотарды оның қауіпсіздігімен қатар, әсем орналасқандығы үшін де бағалады. Солтүстік-шығыс жартастарда төртбұрышты ауланың айналасындағы бірнеше ғимараттардан тұратын «сарай» салынды, онда теңіз көрінісі бар сәнді бөлмелер болды. 13 ғасырлық шіркеу қалпына келтіріліп, аула құрамына енгізілді. Графтың «Самсон» гобелендері жиынтығы болған, олар оның діни көзқарасын көрсететін болса керек.

Азаматтық соғыс

1639 жылы Уильям Кит, 7-ші граф Маришал, епископтық шіркеуге және I Чарльзтың енгізбек болып жатқан өзгерістерге қарсы шыққан пресвитериандық қозғалысты, Келісімшілерді қолдады. Монтроздың 1-ші маркизі Джеймс Грэммен бірге ол католик Джеймс Гордонға, 2-ші виконт Абойнге, Хантли графына қарсы жорық жасап, роялистердің Стоунхейвенді басып алу әрекетін жеңді. Алайда, Монтроз роялистер жағына өтіп, солтүстікке қарай жүргенде, Маришал Дунноттарда қалды, тіпті Парламент оған аймаққа басшылық етуді тапсырғанда да, Монтроз Стоунхейвенді өртеп жібергенде де. Содан кейін Маришал патшамен келісім жасаған Engager фракциясына қосылып, роялистерді қолдап, Престон шайқасына (1648) атты әскерін бастап барды.

Шотландияның құрмет белгілері

Карл II 1 қаңтарда Скон сарайында тәж киді, осы салтанатта Шотландияның құрмет белгілері (тәж, қылыш және скипетр) пайдаланылды. Алайда, Кромвель әскерлері Лотианда болғандықтан, құрмет белгілерін Эдинбургке қайтару мүмкін болмады. Шотландияның маршалы ретінде граф Маршал құрмет белгілеріне ресми жауапты болды, оларды Кэтрин Драммонд жүн қаптарда жасырып қамалға әкелді. Баррастан сэр Джордж Огилви (немесе Огилви) қамалдың вице-губернаторы болып тағайындалды және оның қорғауын ұйымдастыруға жауапкершілік берілді. 1651 жылдың қараша айында Кромвель әскерлері Огилвиден бас беруді талап етті, бірақ ол бас тартты. Қамалдың келесі шабуыл кезінде Шотландияның құрмет белгілерін алып кетуді сэр Джордж Огилвидің әйелі Элизабет Дуглас және Киннеф шіркеуінің пасторы Джеймс Гренджердің әйелі Кристиан Флетчер жоспарлады. Патшаның құжаттарын бірінші болып қамалдан Елизавета Дугластың туысы Энн Линдсей алып шықты, ол құшақтап тұрған әскерлердің арасымен киімдеріне тігілген құжаттармен өтті. Қамбатта бес тұтқын қайтыс болды, ал 37 виг адалдық серт бергеннен кейін босатылды. Қалған тұтқындар Питлочидің Джордж Скот жасаған отарлау жоспарының бөлігі ретінде Нью-Джерси штатының Перт-Амбой қаласына жіберілді. Көптеген адамдар, Скоттың өзі сияқты, сапар барысында қайтыс болды. 16 ғасылғы сарай ғимараттарының "Патшаның жатын бөлмесі" астындағы жертөле "Вигтердің қоршауы" деп аталды. Абердиннен күдікпен қаралатын 17 якобит тұтқындалып, үш аптадай бекіністе ұсталды, олардың ішінде Маришал колледжінің математика профессоры Джордж Лидделл болды. 1715 жылғы якобит көтерілісінде Джордж Кит, 10-шы граф Маршал, көтерілісшілермен бірге белсенді қатысып, Шерифмуир шайқасында кавалерияға жетекшілік етті. Көтеріліс тасталғаннан кейін Лорд Маршал континентке қашып, ақырында Пруссияның Ұлы Фридрих үшін француз елшісі болды. Осы уақытта 1716 жылы оның құқықтары мен иеліктері, соның ішінде Дунноттар, тәжге қайтарылды.

Кейінгі тарих

Earl Marischal-дың тәркіленген иеліктері 1720 жылы 41 172 фунт стерлингке Йорк құрылыс компаниясымен сатып алынды, ол қамалдың көп бөлігін бұзды. Бұл Шотландияның рыцары-маршалы қызметін атқарған Эдинбург заңгері еді. Оны 1925 жылы 1-ші виконт Коудрей Уитман Пирсон сатып алды, одан кейін оның әйелі жөндеу жұмыстарын бастады. 2019 жылы 135 000-нан астам келуші келді. Дунноттар қамалы және оның орналасқан төбесі 1970 жылы ескерткіш ретінде тіркелді. Кіреберіс қақпасы және Бенхолмның тұрағы тізімге алынды. Қалған ғимараттар "аймақтық маңызы бар" деп B санатында тізімделді. Алайда, 2018 жылы бұл ғимараттардың тізімделу статусы Шотландия тарихи ортасының "Қос белгілену 2A жобасы" аясында алынып тасталды. Құрметті Чарльз Энтони Пирсон, 3-ші виконт Коудрейдің кіші ұлы, қазіргі уақытта Дюнехт иеліктерінің бір бөлігі болып табылатын Дунноттар қамалының иесі және басқарушысы. 1990 жылы Мел Гибсон мен Гленн Клоузбен түсірілген "Гамлет" фильмінің кейбір бөлімдері осы қамал аумағында түсірілді. Диснейдің "Батыр" мультфильмінде Дунноттар қамалы Мериданың үйі ретінде таңдалды.

Сипаттама

Дунноттардың стратегиялық орналасуы оның иелеріне Солтүстік теңіздің жартастары мен Маунт төбелері арасындағы жағалау террасасын бақылауға мүмкіндік берді, бұл Шотландияның солтүстік-шығысына қарай және одан кіруге қолайлы жағдай жасады. Объектіге жағалау жолындағы тұрақтан немесе Стоунхейвеннен жартас үстінен созылған жол арқылы тік, 2600 фут (792 м) жаяу жолмен (қазіргі заманғы баспалдақтармен бірге) кіруге болады. Дунноттарда 13-17 ғасырлар аралығында салынған бірнеше ғимараттар бар, олар мұрынға орналасқан. Қақпада қорғаныс торшасы бар және ол жартылай жабық. Бас қақпаның қасында 16 ғасырға жататын Бенхолмның тұрағы орналасқан, ол тасқа қазылған бес қабатты ғимарат, ішінде пәтерлермен бірге түрме орналасқан. Бірақ кейінірек жазған авторлар қару порттарының тиімділігіне күмән келтірді. Круден Бенхолм тұрағындағы қару порттарының бағыты кіреберіске қарсы болғандықтан, олардың тиімділігі шектеулі екенін атап өтеді. Кіреберіске қарап орналасқан қару порттарының пайдалылығы да сұрақ тудырады.

Қалаға екінші жол тастық шатқалдан басталады, ол Дунноттар жартасының солтүстік жағындағы теңіз үңгіріне апарады, онда шағын қайық тоқтатылуы мүмкін. Одан тік жол жартас үстіндегі жақсы бекітілген артқы қақпаға жетеді, ол өз кезегінде сарайдағы Су қақпасы арқылы қамалға кіруге мүмкіндік береді. Артиллериялық қорғаныс, жер жұмыстары түрінде, қамалдың солтүстік-батыс бұрышын қоршап, ішкі жаққа, ал оңтүстік-шығыс жағы теңізге қарап орналасқан. Шығыс батареясының жанында жағалауды бақылайтын шағын күзетшілер қосымшасы немесе күзет үйі орналасқан.

Тау үйі және айналасындағы ғимараттар

14 ғасырдың соңында салынған мұнаралы үйдің тас күмбезді жертөлесі бар, ал бастапқыда тағы үш қабаты мен шатыр бөлмесі болған. Басты бөлмелердің ішінде үлкен зал және лордтың жеке бөлмесі, ал жоғары қабаттарда жатын бөлмелері орналасқан. Бұл үй, мүмкін, 1580 жылы қайтыс болған, 4-ші граф Маришалдың ұлы Уильям Киттің пайдалануына берілген болуы мүмкін.

Сарай

Сағаның солтүстік-шығысында орналасқан сарай 16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың басы мен ортасы аралығында салынған. Ол төртбұрышты аулаға орналасқан үш негізгі қанаттан тұрады, және оның көп бөлігі 1581 жылы таққа отырған 5-ші граф Маришальдың еңбегі болуы мүмкін. Бұл сарай мұнаралы үйдің бөлмелерін ауыстыратын кең және ыңғайлы жайларды ұсынды. Оның ұзын, төменгі дизайны замандас ағылшын ғимараттарымен салыстырылды, бұл 16 ғасырда әлі де кең таралған, Шотландияның биік мұнаралар дәстүрінен өзгеше. Батыс қанатының бойында жеті бірдей бөлме орналасқан, олардың әрқайсысы аулаға ашылады және терезелермен, каминдермен жабдықталған. Батыс қанатының бөлмелерінің үстінде 37 метрлік галерея орналасқан. Қазір төбесі жоқ, бірақ бұрын әсем әйнекпен безенген, және Антонин қабырғасынан әкелінген римдік тақташасы қойылған. Галереяның солтүстік жағында солтүстік қанатқа жалғасқан қонақ бөлмесі болған. Галереяға оңтүстік жағынан күміс үйден де кіруге болады, онда жоғарыда қазынасы бар кең баспалдақ орналасқан. Шығыс және солтүстік қанаттар төртбұрышты баспалдақ арқылы байланысқан. Шығыс қанатында жер қабатында аспаздық, сыра қайнату және нан пісіру орны бар, ал жоғарыда графиняға арналған пәтерлер орналасқан. Солтүстік-шығыс қанаты графтың пәтерлерін қамтиды, соның ішінде II Карл қонақтап кеткен «Патшаның жатын бөлмесі» де бар. Осы бөлмеде 7-ші граф пен оның әйелінің гербтері және 1645 жыл жазылған ою-өрнектелген тас бар. Бұл бөлмелердің астында Уигтердің жертөлесі орналасқан, онда 1685 жылы Келісімшілер ұсталған, үлкен шығыс терезесі бар, сондай-ақ едендегі люк арқылы төменгі жертөлеге түсуге болады. Сарайдағы бөлмелердің ішінде тек асхана мен күміс үй 1920 жылдары қалпына келтіріліп, төбесі сақталған. Орталық аумақта 15 метрлік ені және 8 метрлік тереңдігі бар дөңгелек цистерна немесе балық көлміші, ал батыс жағында боулинг алаңы орналасқан. Төртбұрыштың оңтүстік-шығыс бұрышында 1276 жылы киеленген және 16 ғасырда қайта салынған шағын шіркеу орналасқан. Ортағасырлық қабырғалар мен 13 ғасырға жататын екі терезе сақталған, ал оңтүстік жағында зират бар.