Кіріспе

әдеби жүлде

Неміс жазушысы Иоганн Петер Хебель (10 мамыр 1760 – 22 қыркүйек 1826) – неміс қысқа әңгімелер жазушысы, диалект ақыны, лютерандық теолог және педагог, ең танымал еңбегі – «Алемандық өлеңдер» (Allemannische Gedichte) жинағы және «Рейн аймағының үй қазынасы» («Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes») атты неміс ертегілері. Базельде туған Хебель 1766 жылы бастауыш мектепке түсіп, үш жылдан кейін латын мектебіне қабылданды. Жазда Базельдегі мектептерде, ал қыста жақын маңдағы Висенталь аймағындағы Хаузен және Шопфхайм мектептерінде оқыды. 1773 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін ол мектепте оқуын жалғастырып, 1778 жылы Карлсруэ гимназиясын достарының көмегімен бітіріп, теологияны оқыды. Ол үй ұстазы, көмекші уағызшы, мұғалім, дьякон, ал 1798 жылы профессор және дьякон болып жұмыс істеді. Хебель ботаника, табиғаттану және басқа да пәндерге қызығушылық танытты. Оның әдеби шығармашылығы «Алемандық өлеңдер» (Allemannische Gedichte) жинағымен басталды, бұл шығарма алеман тілінде жазылған ең танымал туындылардың бірі болып саналады. Ол «Бадендік жер күнтізбесіндегі» (Badischer Landkalender) күнтізбелік әңгімелерімен, кейіннен «Рейн отбасы қазынасы» (Rheinländischer Hausfreund) арқылы сәттілікке жетті, бірақ католиктер арасындағы дау оны күнтізбе редакторы лауазымынан кетуге мәжбүр етті. Өмірінің соңғы жылдарында ол дінге көбірек берілді, 1819 жылы прелат болды, бірақ приходтық діни қызметкер болу арманы орындалмады. Оның соңғы еңбектері – жас оқырмандарға арналған Киелі кітаптардағы әңгімелер, олар 1855 жылға дейін оқулық ретінде пайдаланылды. Хебель 1826 жылы Швецингенде қайтыс болды. Гёте, Толстой, Готфрид Келлер, Герман Гессе, Мартин Хайдеггер және басқа да жазушылар оның шығармаларын жоғары бағалады.

Ерте өмір

Иоганн Петер Хебель 1760 жылғы 10 мамырда Базель қаласында дүниеге келді. Ол балалық шағының жартысын Базельде, ал қалған жартысын Хаузен-им-Визенталь ауылында өткізді, онда әкесі қыста тоқымашы болып жұмыс істеді. Ол өзінің өмірбаянында былай деп жазды: «Сол жерде мен кедейліктің, байлықтың, ештеңесіздіктің және барлығына ие болудың, бақытты адамдармен бірге қуанғанның және қайғырғандармен бірге қапаланғанның мәнін ерте білдім». Екі орынның да естеліктері оның әдеби шығармашылығына терең ықпал етті. Хунсрюк аймағынан Оңтүстік Баденге көшіп келген Хебельдің әкесі 1761 жылдың басында, бірнеше апталық кішкентай қарындасы сияқты, тиф қызыл жоталдан қайтыс болды. Хебель 1766 жылы Хаузендегі бастауыш мектепке барды, ал 1769 жылы Шопфхаймдағы латын мектебінде оқыды, онда оның мұғалімі теолог Август Готлиб Преушен болды. Жаз айларында Базельдегі приход мектебінде оқыды, кейіннен беделді собор мектебіне (Мюнстерплацтағы гимназияға) түсті. Оның анасы он үш жасында қайтыс болды. 1774 жылы достарының қаржылық көмегімен Хебель Карлсруэдегі гимназияға (қазіргі Бисмарк гимназиясы) оқуға түсті және 1778 жылы бітірді. 1778 жылдан 1780 жылға дейін Эрлангенде теологияны оқығаннан кейін, ол Гертинген және Бад-Беллингенде үй ұстазы және көмекші уағызшы болды. 1783 жылы Лёррахтағы Пэдагогиумда (қазіргі Хебель гимназиясы деп аталады) Презепторацвикар (оқытушының көмекшісі) лауазымына тағайындалды. Ол мектеп директоры Тобиас Гюнтертпен достық қарым-қатынас орнатты және оның көмегімен Гюнтерттің қарындасы Густав Фехтпен танысты, онымен ұзақ жылдар бойы платоническая қарым-қатынаста болды және оған көптеген хаттар жіберді. Хебель өмір бойы үйленбеді, бірақ кейінгі жылдары актриса Генриетте Хендель Шюцке деген құштарлық танытты. 1791 жылы ол Карлсруэге оралып, Карлсруэ гимназиясында дьякон лауазымына орналасуға ниеттенді, бірақ оның орнына тек «субдиакон» деп аталды. Оқытудан басқа, Хебель кейде сарайда уағыз айтты, онда ол үлкен даңққа ие болды.

Кейінгі өмірі

1798 жылы Хебель профессор және сарайлық диякон болды. Ол гимназияда бірнеше пән оқытты, соның ішінде ботаника және табиғаттану. Ол ботаникаға зор қызығушылық танытты, гербарий жинады және досы, ботаник Карл Кристиан Гмелиннің жазған «Flora badensis alsatica» еңбегіндегі ботаникалық терминдер мен диагноздарды қайта жаңартып, ретке келтірді. Гмелин оның құрметіне бір өсімдікті Hebelia allemannica деп атады, бірақ кейін ол Tofieldia calyculata деп өзгертілді. 1799 жылы Хебель Йенадағы минералогиялық қоғамның құрметті мүшесі, ал үш жылдан кейін «Швабендегі жергілікті дәрігерлер мен табиғат зерттеушілер қоғамының» (Vaterländischen Gesellschaft der Ärzte und Naturforscher in Schwaben) корреспондент мүшесі болды. Жастық шағында ол Клопсток пен Юнг Стиллингтің шығармаларын ұнатты. Кейіннен ол Жан Поль мен Иоганн Генрих Восстің туындыларын әсіресе жақсы көрді. Хебель өмірінің соңына дейін Карлсруэде тұрды, бірақ кейде басқа аймақтарға сапарлар жасады. Висенталдағы ауылдық приход пасторы болу арманы 1820 жылы ауылдық приходқа арналған тұсаукесер сөзді жазғанына қарамастан, орындалмады. Ол сол сөздерінде былай деп жазды: «Тыншшылықта, адал адамдардың арасында пастор болып өмір сүру және қайтыс болу – менің жалғыз тілегім, осы күнге дейін солай болды; өмірімнің ең бақытты және ең қиын сәттерінде де осыны қаладым». 1808 жылы ол Карлсруэ гимназиясының директоры болып тағайындалды. 1819 жылы ол лютерандық облыстық шіркеудің прелаты болды, бұл жоғары лауазым оны Баден парламентінің Жоғарғы палатасына (Ständeversammlung) жеткізді. Парламент мүшесі ретінде ол негізінен білім беру, шіркеу және әлеуметтік саясат мәселелерімен айналысты. Кейін ол Карлсруэдегі мемлекеттік үйдің (штаб-пәтер) салтанатты ашылуында сөз сөйледі. Баденнің лютерандық және реформаттық облыстық шіркеулері 1821 жылы оның ықпалымен бірігіп, бүгінгі Баден Евангелиелік Ландескирхесін құрғанмен, оның біріктірілген протестанттық шіркеудің прелаты лауазымына қатысы жоқ болған жоқ. 1815 жылдан кейін Хебельдің денсаулығы нашарлады.

Алманиялық өлеңдер

Кейбір ерте әрекеттерінен басқа, Хебель әдеби жұмысын 18 ғасырдың соңында бастады. 1799 жылы Висенталь саяхатынан Карлсруэге оралғаннан кейін, ол үйіне деген сағынышпен шабыттандырылып, «Альмандық өлеңдер» жазуға кірісті. (Альманша – оның қолданған жазуы; әдетте ол бір ғана «l» әрпімен жазылады.) «Ауылдық өмір салтын ұнататындарға» арналған 32 өлең Висентальдың жергілікті диалектісі – алеман тілінде жазылған. Хебель Базельде осы кітапты алеман тілінде басуға дайын баспагер таба алмады, ал жинақ 1803 жылы Карлсруэдегі Филип Маклот баспасынан, Хебель мен оның достары жеткілікті алдын ала тапсырыс жинағаннан кейін жарық көрді. Бірінші басылым анонимді түрде шықты, мүмкін Хебель өзін қарапайым адам ретінде көрсетуден қаушады. «Альмандық өлеңдерінде» Хебель өзінің туған жерінің жергілікті өмірін және салтын бейнелейді, тақырыптары Визе өзенінің сипаттамасынан бастап, Брайсгау аймағына мадақтауға және Хаузендегі темір зауынындағы жұмысына дейін жетеді. Ең танымал өлеңдердің бірі – «Die Vergänglichkeit» («Өткірлік»), өлім туралы бос өлеңдегі әңгіме, онда әке (алеманша: Ätti) ұлына (Bueb) Реттлен қамалының негізінде, Базель сияқты ұлы қаланың қалай құлдырайтынын және бүкіл әлемнің де солай болатынын айтады. Хебель анасының қайтысы туралы өзінің сезімін де қосты: Ätti мен Bueb арасындағы әңгіме Хебельдің анасы қайтыс болған Штайнен мен Бромбах арасындағы көшеде, арбада өтеді. «Альмандық өлеңдер» өте сәтті болды, бір жылдан кейін жаңа басылымы шықты, осы жолы автор аты көрсетілді. Келесі онжылдықтарда Арау, Вена және Раутлинген қалаларында қосымша басылымдар жарық көрді. Жан-Поль (1803) және Гёте (1804) сияқты белгілі ақындар өлеңдерге сын-пікірлер жазды. Хебель осы жетістіктен қатты қуанды және бір хатында былай деп жазды: «Кейбір сәттерде мен іштей мақтан тұтамын, тіпті бақыттан мас болғандаймын, өйткені біздің бұрын кемсіткен және мазақ еткен тілімізді осылай классикалық деңгейге көтере алдым және оған осындай көркемдік даңқ сыйладым».

Күнтізбелік оқиғалар

Хебельдің екінші танымал еңбегі – 1803 жылдан бастап Badische Landkalender үшін, әсіресе 1807 жылдан бастап оның мұрагері Rheinländischer Hausfreund үшін жазған күнтізбелік әңгімелері. Бұл ежелгі лютеран күнтізбесі XIX ғасырдың басында нашар сатылып жатты, ал Хебель оны жақсартуды ұсынған комиссия мүшесі болды. Бірнеше талқыдан кейін Хебель ақырында жаңа күнтізбенің редакторы болды, ол алғаш рет 1807 жылы жарық көрді. Ең үлкен жетістіктердің бірі – «ақпаратты жаңалықтар мен қызықты оқиғалар» бар мәтіннің көлемін арттыру болды. Хебель жыл сайын осындай 30-ға жуық әңгіме жазды, олар үлкен сәттілікке ие болды. «Рейншн Хаусфрендес қазынасы» 1811 жылы осы әңгімелердің ең қызықтыларын жинаған жинақ ретінде шығарылды. 1816 және 1827 жылдары одан әрі басылымдар жарық көрді. Күнтізбелік әңгімелерге жаңалықтар, қысқа әңгімелер, анекдоттар, күлкілі оқиғалар және өңделген ертегілер кірді. Олар көңіл көтерумен қатар, моральдық тәрбие беруді де мақсат етті. Хебельдің ең танымал күнтізбелік әңгімелері – «Unverhofftes Wiedersehen» («күтпеген кездесу») және «Kannitverstan» («мен түсінбеймін»). Философ Эрнст Блох біріншісін «әлемдегі ең әдемі әңгіме» деп атады. 1815 жылы дау туындады, себебі 1814 жылы жарық көрген Хебельдің «Der fromme Rat» («иманды кеңес») атты күнтізбелік әңгімесінің бір бөлігі католиктер тарапынан қорлаушы деп сынға алынып, күнтізбеден алынып тасталды. Онда ол крест ұстаған дін қызметкеріне емес, көкке дұға ететін католикті бейнелейді; бұл өзгеріс католиктің протестантизмге өтуі ретінде қарастырылуы мүмкін. Хебель әңгімесін «Отбасы досы, ол ешқашан тәсбих оқымаса да, оны мадақтап, құрметтейді, әйтпесе ол лютеран күнтізбесіне жазбас еді» деген сөздермен аяқтады. Содан кейін Хебель редакторлық қызметтен кетіп, күнтізбеге азырақ мақалалар жазды.

Киелі кітап оқиғалары

Күнтізбелік әңгімелерден кейін Хебель «Библиялық әңгімелер» (Biblische Geschichten) атты жаңа мектеп кітабын жазды, ол лютеран діни білімі үшін арналған еді. Оның басты талабы – кітаптың түсінікті тілмен жазылуы, ал библиялық оқиғалар оннан он төрт жасқа дейінгі балаларға қызықты оқиға түрінде баяндалуы керек еді. Кітапты жазуға бес жыл кетті және ол 1824 жылы аяқталып, жарияланды. 1855 жылға дейін оқулық ретінде пайдаланылды.

Қабылдау және мұра

Гебельдің жанкүйерлеріне Гёте, Готфрид Келлер, Мартин Хайдеггер, В. Г. Себальд, Толстой және Вальтер Бенджамин жатады. Гёте өзі алеман тілінде ("Швейцарлық ән") деп аталатын өлең жазуға тырысқан және "Алемандық өлеңдерді" жоғары бағалаған. Оның сөзіне сәйкес, Гебель "әлемді ең қарапайым, әдемі тәсілмен жандандырған". Бірақ Гебельдің шығармаларын аудару туралы сұраққа Гёте: "Мұндай ұлы ақынды тек түпнұсқада оқу керек! Осы тілді үйрену қажет!" деді. Гримм ағайындылары да Гебельді құрметтеген, ол 1814 жылы Карлсруэде Якоб Гримммен кездескен. Немец композиторы Вильгельмина Шверцелл Гебельдің мәтінін "Wächteruf" әнінде пайдаланған. Гебельдің шығармалары халық мәдениеті мен терең ойлар арасындағы байланысты көрсетеді. Мысалы, Август Вильмар Гебельдің "Vergänglichkeit" (өтімділік) шығармасын мақтап, оның халықтық сипаттағы фольклорлық астарлы ойларға ерекше фон беретінін айтқан, мұндай фон басқа ақындардың фольклорлық астарлы ойлар жазған шығармаларында кездеспейді. Вильмар Гебельдің Визе өзенінің табиғатын сипаттауын, "Соннтагсфрухе" өлеңін және әсіресе "Schatzkästlein" әңгімелерін атап өтті: "Олардың көңіл-күйі, терең және шынайы сезімі, бейнелерінің жандылығымен әңгімелер теңдессіз және бір арба романға тең". Теодор Хойс Гебельдің туған алеман тілін пародия мен қарапайымдық үшін ғана емес, сонымен қатар оны "поэзиялық шеберліктің нағыз құралы" ретінде пайдаланғаны үшін мақтады, Хойсқа сәйкес, ол "тұрақты, жарамды, мәңгілік, мәңгілік адамдық нәрсемен үйлесетін" шығарма жасаған. Кейінгі авторлар да Гебельдің еңбегін бағалады. Герман Гессе бірде: "Менің білуімше, әдебиет тарихында Гебельдің неміс романшыларының ең ұлысы болғанын ешкім жазбаған, ол Келлердей ұлы және Гётеден де сенімді, таза және күшті" деді. Теодор В. Адорно оның "Die Juden" атты эссесін "иудейлерді қорғаудағы неміс прозасының ең әдемі пьесаларының бірі" деп бағалаған. "Die gerettete Zunge, Geschichte einer Jugend" еңбегінде Элиас Канетти Гебельдің "Schatzkästlein" шығармасының өзіне тигізген әсерін былай сипаттаған: "Мен ешқашан кітап жазған емеспін, бірақ оның стиліне құпия түрде ұмтылмағанмын, мен бәрін стенографиямен жазудан бастадым, осы білімді тек оған қарыздымын". Марсель Райх-Раницки: "Гебельдің әңгімелері неміс тіліндегі ең әдемі әңгімелердің бірі" деп жазды және "Schatzkästlein" мен "Die Rose" кітабын өзінің "Неміс әдебиетінің канонына" енгізді. Біріншісі ZEIT Bibliothek der 100 Bücher кітапханасында да тіркелген. Иоганн Петер Гебель сыйлығы 1936 жылы Гебельдің құрметіне тағайындалды. 10 000 евро тұратын сыйлық екі жылда бір рет Германияның Баден-Вюртемберг аймағынан шыққан жазушыларға, аудармашыларға, эссешілерге, БАҚ өкілдеріне немесе ғалымдарға, алеман тілінде жазатындарға немесе Гебельмен байланысы барларға беріледі. Сыйлық табыстау рәсімі "Хаузен-им-Визенталь" қаласында өтеді, онда әр жылдың 10 мамырында "Гебельфест" фестивалі ұйымдастырылады. Хаузен қауымы жыл сайын Жохан Петер Гебель тақтасын Жоғарғы Рейн аймағының көрнекті тұлғаларына табыс етеді. Лёррахер Педагогиум 1926 жылы Гебель гимназиясы деп аталды. Оның есімімен Пфорцхайм және Швецингендегі бірнеше гимназия аталды. Эссен, Берлин және әсіресе Оңтүстік Бадендегі негізгі мектептер, сондай-ақ көптеген неміс көшелері оның есімін алып жүр. Гебельдің ескерткіштері Карлсруэ сарайында, Базельде, Хаузенде және Лёррахтағы Гебель саябағында орналасқан. Гебельбунд Лёррах, Мюльхайм және Базель Гебельстифунг оның өмірі мен шығармашылығына арналған.