Гаспар Баухин: Швейцар ботаны және өсімдіктер туралы еңбектері

Кіріспе

Швейцариялық ботаник (1560–1624)

Гаспар Баухин немесе Каспар Баухин (Casparus Bauhinus; 17 қаңтар 1560 – 5 желтоқсан 1624), – швейцариялық ботаник, оның «Pinax theatri botanici» (1623) еңбегі мыңдаған өсімдіктерді сипаттап, оларды жіктеу кезінде кейіннен Линнейдің екі атаулы номенклатурасына ұқсас тәсіл қолданды. Ол белгілі итальяндық дәрігер Жироламо Меркуриаленің шәкірті болды және адам анатомиясының терминологиясы саласында да жұмыс істеді. Линней Гаспар және Жан Баухин ағайындыларын Баухиния туысына арнады.

Өмірбаян

Жан мен Гаспар француз дәрігері Жан Баухиннің (1511–1582) ұлдары болды. Ол протестантизмге өткен соң туған елін тастап кетуге мәжбүр болды. Гаспар Базельде дүниеге келді. 1572 жылдан бастап ол туған қаласында, Падуада, Болоньяда, Монпельеде, Парижде және Тюбингенде білім алды. 1581 жылы Базель университетінде медицина докторы ғылымын қорғады және ботаника мен анатомиядан жеке лекциялар оқыды. 1581 жылы Базель университетінен медицина докторы дәрежесін алды, ал 1582 жылы сол университетте грек тілінің профессоры, сондай-ақ 1588 жылы анатомия және ботаника кафедрасының меңгері болып тағайындалды. Кейіннен ол қалалық дәрігер (штадтарц), медицина практикасының профессоры, университет ректоры және факультет деканы болды. Ол 1592 жылы Базель университетінің ректоры болды, содан кейін 1611 және 1619 жылдары тағы да ректорлық қызметін атқарды; екінші ректорлық мерзімінде университет 1532 жылы жоғалған 1460 жылғы еркіндіктерін қалалық кеңестен қайтарып алуға тырысты. "Pinax theatri botanici" (ағылшын тілінде, өсімдіктердің бейнеленген суреті) – ботаника тарихындағы маңызды еңбек, онда шамамен 6000 түр сипатталған және жіктеліп көрсетілген. Классификация жүйесі аса жаңашыл болған жоқ, дәстүрлі топтарды, мысалы, «ағаштар», «бұталар» және «шөптер» пайдаланды, сондай-ақ қолданылу сияқты басқа да белгілерді, мысалы, дәмдеуіштерді «ароматтар» тобына біріктірді. Ол шөптерді, бұршақтарды және басқа да бірнеше түрлерді дұрыс жіктеді. Оның ең маңызды үлесі – тұқымдар мен түрлерді сипаттау. Ол кейіннен Линней қабылдаған және бүгінге дейін қолданылып келе жатқан көптеген тұқым атауларын енгізді. Түрлерді сипаттауды мүмкіндігінше аз сөзбен беруге тырысты; көп жағдайда сипаттау үшін бір сөз жеткілікті болды, осылайша екі бөліктен тұратын атау пайда болды. Дегенмен, бір сөздік сипаттама диагностикалық мақсаттағы сипаттама болып табылды, кездейсоқ таңдалған атау емес (мысалы, Линней жүйесінде көптеген түр атаулары белгілі бір тұлғалардың құрметіне берілген). "Pinax Theatri Botanici"-ден басқа, Гаспар тағы бір еңбек жоспарлаған, "Theatrum Botanicum", ол он екі томдық болып жоспарланған, оның үшеуі аяқталған; алайда, оның тек біреуі ғана жарық көрді (1658), оның өлімінен көп уақыт өткен соң. Сонымен қатар, ол Базель маңында өсетін өсімдіктердің, оның флорасының толық каталогын жасады және Пьетро Андреа Маттиолидің (1500–1577) еңбектерін көптеген қосымшалармен өңдеді. Анатомия саласындағы басты еңбегі – "Theatrum Anatomicum infinitis locis auctum" (1592) болды.

Jean and Gaspard were the sons of Jean Bauhin (1511–1582), a French physician who had to leave his native country on becoming a convert to Protestantism. Gaspard was born in Basel. From 1572 he studied in his hometown, Padua, Bologna, Montpellier, Paris and Tübingen. He was awarded his medical doctorate at the University of Basel in 1581, and gave private lectures in botany and anatomy. In 1581 he obtained a doctorate in medicine from the University of Basel and was in 1582 appointed to the Greek professorship at the same university, as well as in 1588 to the chair of anatomy and botany. He was later made city physician (Stadtarzt), professor of the practice of medicine, rector of the university, and dean of his faculty. He was rector of the university of Basel in 1592, then again in 1611 and 1619; during the second rectorate the university tried in vain to win back from the city council the freedoms of 1460, which were lost in 1532. The Pinax theatri botanici (English, Illustrated exposition of plants) is a landmark of botanical history, describing some 6,000 species and classifying them. The classification system was not particularly innovative, using traditional groups such as "trees", "shrubs", and "herbs", and using other characteristics such as utilization, for instance grouping spices into the Aromata. He did correctly group grasses, legumes, and several others. His most important contribution is in the description of genera and species. He introduced many names of genera that were later adopted by Linnaeus, and remain in use. For species he carefully pruned the descriptions down to as few words as possible; in many cases a single word sufficed as description, thus giving the appearance of a two part name. However, the single word description was still a description intended to be diagnostic, not an arbitrarily chosen name (in the Linnaean system, many species names honor individuals, for instance). In addition to Pinax Theatri Botanici, Gaspard planned another work, a Theatrum Botanicum, meant to be comprised in twelve parts folio, of which he finished three; only one, however, was published (1658), long after his death. He also gave a copious catalogue of the plants growing in the environs of Basel, its flora, and edited the works of Pietro Andrea Mattioli (1500–1577) with considerable additions. His principal work on anatomy was Theatrum Anatomicum infinitis locis auctum (1592).

Шығармалары

(редактор ретінде), Петри Андреае Маттиоли Opera Omnia, Йоханнес Кениг, Базель, 1574. Theatrum anatomicum infinitis locis auctum, ad morbos accommodatum, Базель, 1592. Theatrum Anatomicum, Франкфурт-на-Майне, 1605. Anatomica corporis virilis et muliebris historia, Лейден, 1597. Оның жоспарланған ең ірі еңбегіне кіріспе. Ботаникалық театр суреті, Базель, 1623. Театрум Ботаник, 1658. Еуропа өсімдіктерінің тарихы, сондай-ақ Азия, Африка және Америкадан келген ең көп қолданылатын өсімдіктер [ ], 2 томдық, Лион, 1671.