Кіріспе

Солтүстік Атлант мұхитының саласы Лабрадор теңізі (; Лабрадорхавейт) – Лабрадор түбегі мен Гренландия арасындағы Солтүстік Атлант мұхитының саласы. Теңіздің оңтүстік-батыс, солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс жағында континенттік шельфтер орналасқан. Ол Дэвис бұғазы арқылы Баффин шығанағымен солтүстікке байланысады. Бұл Атлантика мұхитының шеткі теңізі. Теңіз шамамен 60 миллион жыл бұрын басталып, шамамен 40 миллион жыл бұрын тоқтаған Солтүстік Америка және Гренландия плиталарының айырылуы нәтижесінде пайда болды. Онда әлемдегі ең ірі тұнба ағымдары жүйесі – Солтүстік Атлант орталық теңіз арнасы (NAMOC) бар, ол теңіз түбімен Атлант мұхитына қарай мыңдаған шақырымға созылады. Лабрадор теңізі Солтүстік Атлант терең суларының маңызды көзі болып табылады, бұл су массасы Солтүстік Атланттың батыс жағалауымен үлкен тереңдікте ағып, әлемдік мұхиттағы ең ірі су массасын құрайды.

Тарих

Лабрадор теңізі Солтүстік Америка және Гренландия тақталарының шамамен 60 миллион жыл бұрын (палеоцен дәуірінде) басталып, шамамен 40 миллион жыл бұрын аяқталған айырылуы нәтижесінде қалыптасқан.

Океанография

Лабрадор теңізі Атлант мұхитына қосылған жерінде шамамен терең және кең. Ол Баффин шығанағына қарай (тереңдік картасын қараңыз) 300 метрден кем тереңдікке дейін жайылады, содан кейін кең Дейвис бұғазына өтеді. Бұл Солтүстік-Батыс Атлант мұхитының ортаңғы арнасы (NAMOC) деп аталады және ол плейстоцен дәуіріндегі әлемдегі ең ұзын су ағызу жүйелерінің бірі болып табылады. Ол көптеген салалары бар су асты өзені ретінде көрінеді және жоғары тығыздықтағы бұрқақ ағымдармен, олардың арналарында ағып, осы жүйені сақтайды. Судың температурасы қыста … және жазда … аралығында өзгереді. Тұздылығы салыстырмалы түрде төмен, мыңнан 31–34,9 бөлік. Қыста теңіздің үштен екі бөлігі мұзбен жабылады. Лабрадор ағысының жылдамдығы әдетте … км/с, бірақ кейбір аймақтарда … км/с-қа жетеді, ал Баффин ағысы шамалы баяу, шамамен … км/с. Лабрадор ағысы су температурасын … және тұздылығын 30 мен 34 мыңнан бір бөлік аралығында ұстап тұрады. Теңіз Солтүстік Атлантиканың терең суының (NADW) маңызды бөлігін құрайды – Солтүстік Атлантиканың батыс жағалауымен тереңде ағатын суық су массасы, ол әлем мұхитындағы ең ірі анықталатын су массасын қалыптастыру үшін таралады. NADW әртүрлі тектік және тұздылық сипаттамалары бар үш бөліктен тұрады, ал жоғарғысы – Лабрадор теңізінің суы (LSW) Лабрадор теңізінде пайда болады. Бұл бөлік орташа тереңдікте орналасқан және салыстырмалы түрде төмен тұздылығы (34,84–34,89 мыңнан бір бөлік), төмен температурасы және жоғары оттегі мөлшеріне ие, бұл көрсеткіштер жоғары және төменгі қабаттардан ерекшеленеді. LSW-де де салыстырмалы түрде төмен бұрқасындылық бар, яғни Солтүстік Атлантикадағы басқа суларға қарағанда бұрқасындылықтардың пайда болуға бейімділігі азырақ, бұл оның жоғары біртектілігін көрсетеді. Оның беткі қабаттарға қатысты потенциалдық тығыздығы 27,76–27,78 мг/см3, яғни ол тығыз, сондықтан беткі астына батып, біртекті күйінде қалады және беткі өзгерістерге ұшырамайды.

Фауна

Лабрадор теңізінің солтүстік және батыс бөліктері желтоқсан мен маусым аралығында мұзбен қапталған. Мұздың қалқып жүруі көктемнің басында етесіптердің көбейетін жері болып табылады. Теңіз Атлантикалық лосось пен бірнеше теңіз сүтқоректілерінің тамақтану орны болып табылады. 1978 жылы креветка балық аулау басталып, 2000 жылға қарай қарқынды дамыды, сондай-ақ треска балық аулау да кеңейді. Алайда, 1990 жылдары Лабрадор және Батыс Гренландия жағалауларында треска балық аулау балық популяциясын тез азайтты, сондықтан 1992 жылы тоқтатылды. Белуга киттері солтүстікке қарай, Баффин шығанағында көптеп кездеседі, олардың саны 20 000-ға жетеді, бірақ Лабрадор теңізінде, әсіресе 1950 жылдан бері сирек кездеседі. Теңізде сей китінің екі ірі қорларының бірі орналасқан, екіншісі – Шотландиялық аймақ. Мысық және бөтелке мүңкі киттері де жиі кездеседі. Лабрадор үйрегі 19 ғасырға дейін Канада жағалауында кең таралған құс болған, бірақ қазір жойылып кеткен. Басқа жағалау жануарларына лабрадор қасқыры (Canis lupus labradorius), карибу (Rangifer spp.), моос (Alces alces), қара аю (Ursus americanus), қызыл түлкі (Vulpes vulpes), арктикалық түлкі (Alopex lagopus), құндыз, қар қояны (Lepus americanus), қара қасқыр (Dendragapus spp.), көкбалық (Pandion haliaetus), қарға (Corvus corax), үйрек, қаз, бөдене және американдық жабайы фазан жатады.

Флора

Жағалау өсімдіктеріне қара қарағай (Picea mariana), тамарак, ақ қарағай (P. glauca), ергежейлі қайың (Betula spp.), есек ағашы, самырсын (Salix spp.), жусан тұқымдас бұталар (Ericaceae), мақта шөп (Eriophorum spp.), қамыс (Carex spp.), лишайниктер және мүк жатады.