Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Утсйоки (Utsjoki) – Финляндиядағы ең солтүстіктегі муниципалитет. Ол Лапландияда орналасқан және Норвегиямен, сондай-ақ Инари муниципалитетімен шекаралас. Муниципалитет 1876 жылы құрылған. Халқының саны – .
Utsjoki (; ; ; ; Utsjok) is a municipality in Finland, the northernmost in the country. It is in Lapland and borders Norway as well as the municipality of Inari. The municipality was founded in 1876. It has a population of
Топография
Утшоки аймағы Лапландияның көптеген басқа бөліктерімен салыстырғанда жазық және биіктігі төмен. Утшокидің кең аумақтары теңіз деңгейінен 300 метрден төмен жатыр. Көптеген тау шаңырақтарының биіктігі 500 метрден кем. Жалпы алғанда, жер бедері тегіс, ал таулар көлбеу болып жайпаса еңкейеді. Шаңырақтары өте жазық және кең, бұл көне peneplain беттеріне тән ерекшелік.
The Utsjoki region is flatter and lower in altitudes than many other parts of Lapland. Large areas of Utsjoki are less than 300 m above sea level. Many of the fell summits are under 500 m in height. In general, the topography is smooth and the fells slope gently. The summits are very flat and large, as is typical of old peneplain surfaces.
Өсімдіктер
Жалпы, ағаш шебі 300 мен 400 метр биіктікте орналасқан. Финляндияның ең солтүстігінде, солтүстікке қарайтын беткейлердегі ағаш шебі 100 метрден аспайды. Ағаш шебінен жоғары орманды далалар жатыр. Төменгі орманды далаларда ерік, көкжидек және қарақұмық сияқты бұталар басым, ал биік тауларда қалың сабандар мен альпілік шөптер, лишайниктер мен мүктер өседі. Тау шатқалдарында тас аралық кеңістіктер, лишайниктер мен мүктермен қапталған жел соққан орманды далалар, сондай-ақ жалаңаш тас жартастар кездеседі. Беткейлерде көпбұрыштар және тас жолақтар түріндегі үлгілі жер бедері жиі кездеседі.
In general, the tree line is located at altitudes between 300 and 400 meters. In northernmost Finland, the tree line on north facing slopes is just above an altitude of 100 meters. Heaths extend above the tree line. The lower heathlands are dominated by shrubs such as dwarf birch, blueberry and crowberry, whereas the fells, at higher elevations, have dwarf willows and alpine grasses with lichens and mosses. On the fell tops, blockfields and windblown heaths with lichens and mosses as well as bare rock slabs are found. Patterned ground occurs regularly, often as polygons and stone stripes on the slopes.
Климат
Түн ортасында күн 17 мамырдан 28 шілдеге дейін (73 күн) және полярлық түн 26 қарашадан 15 қаңтарға дейін (51 күн) көкжиектің үстінде қалады. Утсёки, Финляндияның көп бөлігі сияқты, субарктикалық климатқа (Köppen Dfc) ие. Финляндияның ең солтүстік муниципалитеті болғандықтан, Утсёкидегі жылдық орташа температура нөлден төмен. Утсёки сонымен қатар Финляндиядағы ең құрғақ жер, себебі орташа жылдық жауын-шашын мөлшері жер бедеріне байланысты 371 және 433 мм аралығында өзгереді. Ең құрғақ жыл 1986 жыл болды, ол кезде Оутакоски метеостанциясында бар болғаны 234 мм жауын-шашын жауды. Өте төмен температура және жауын-шашынның аз болуы қыс бойында қардың жұқа қабатына себеп болады. Желдің жылдамдығы биіктік көтерілген сайын күрт өседі, бұл қардың таралуына маңызды әсер етеді. Қыс мезгілінде таудың ашық шыңдарында қар болмайды. Бұл жердің суынуына және мәңгі тоңның пайда болуына алып келеді.
The midnight sun remains above the horizon from 17 May to 28 July (73 days), and the polar night from 26 November to 15 January (51 days). Utsjoki, like most of Finland, has a subarctic climate (Köppen Dfc). Being the northernmost municipality in Finland, Utsjoki's annual average temperature is below freezing. Utsjoki is also the driest place in Finland, as the average annual precipitation varies between 371 and 433 mm, depending on the topography. The driest year on record was 1986, when only 234 mm of precipitation fell at the Outakoski weather station. Extremely low temperatures and low precipitation result in thin snow cover throughout the winters. The wind velocity strongly increases with higher elevations, and this has a major effect on the distribution of the snow. The exposed hilltops usually have no snow cover during winter. This leads to the cooling of the ground and the development of permafrost.
Тұңғақ
Палсалар – Солтүстік Финляндияға тән мәңгі тоңның ерекше белгісі. Палсаларда мәңгі тоңның қалыптасуы торфтың қасиеттерімен анықталады. Құрғақ торф жазғы ыстықта жақсы жылу оқшаулағышы болып табылады, бірақ қыста мұздаған торф жылуды сыртқа шығарады, ал қысқы аяз торф қабаттарына терең сіңе алады. Осы физикалық қасиеттерінің арқасында, пальсалар орташа жылдық ауа температурасы нөл градусқа жуық болатын климатта да қалыптасып, сақталуы мүмкін. Кево және Утшоки аймақтарындағы көптеген пальса батпақтарында мәңгі тоңған жерлер табылды. 1982 жылға дейін пальсаларды терең зерттеген ғалымдар «қазірге дейін мәңгі тоң тек пальсалардың орталық бөлігіндегі батпақтарда ғана табылған және, мүмкін, тек сонда ғана бар» деген сенімде болды. Палсадағы мәңгі тоңған ядроны қазу арқылы немесе болат таяқпен тексеру арқылы оңай анықтауға болады, ал мұздаған жерге геоэлектрлік зерттеулер жүргізу үшін заманауи геофизикалық әдістер қажет. Олардың арқасында электрлік кедергісі жоғары болғандықтан, мұздаған тау жыныстарының қалыңдығын өлшеуге болады. Матти Сеппелла (1941-2020) – сөзсіз, пальсалар бойынша бірінші сарапшы. Скандинавиядағы жаңа зерттеулерге сүйене отырып, ол Финляндияның солтүстігіндегі тауларда мәңгі тоңның таралуын іздеуді ұсынды. 1985 жылғы жазда Утшокидегі экспедицияны Финляндия академиясы, Хельсинки университеті және Германия ғылыми қоры қолдады. Нәтижелер Финляндия ғалымдарының көпшілігін таң қалдырды. Ағаш шебінен жоғары орналасқан жерлерде геоэлектрлік зерттеулер арқылы 10-50 метрлік мәңгі тоң қалыңдығы анықталды. Финляндияның солтүстігіндегі тау шыңдарында мәңгі тоң кеңінен таралғаны анық болды. Пуолламоайви тауы (432 м биіктікте) Кево субарктикалық зерттеу станциясының солтүстік-шығысына қарай 13 км қашықтықта орналасқан. Скалловари пальса батпағының жанында, теңіз деңгейінен шамамен 290 метр биіктікте, 360 метр биіктікте 100 метрден астам қалыңдығы бар мәңгі тоңға кездесуге болады, бұл пальса батпағының бетінен 30-70 метр жоғары. Осыған байланысты, Skallovarri (Puollamoaivi) тауының жотасындағы барлық жерлерде мәңгі тоң бар екені, бірақ оның қалыңдығы әртүрлі болуы мүмкін деген қорытынды жасалды. Бұл нәтижелер Пелдоёки, Хиетатиеват, Пеера сияқты көршілес аймақтардағы ұқсас зерттеулермен расталды, онда мәңгі тоң қалдықтардың және тау жыныстарының арасында кездеседі. Бұл телекоммуникациялық мачталардың терең негізін салу сияқты құрылыс саласында да маңызды.
Palsas are a typical permafrost feature in northern Finland. Permafrost formation in palsas is dictated by the properties of peat. Dry peat is a good insulator during the summer heat, but frozen peat in winter conducts heat outwards, and the winter frost can penetrate deep into the peat layers. Due to these physical properties, palsas may be formed and preserved even in a climate where the mean annual air temperature is just at the freezing point. Permafrost has been found in many palsa mires in the Kevo and Utsjoki regions. After detailed studies on palsas, researchers were convinced until 1982 that "so far, permafrost has been found, and probably exists only, in mires in the cores of palsas". The permafrost core in palsas is easy to detect by digging or sounding with a steel rod, and the frozen ground necessitates modern geophysical techniques for geoelectrical soundings. They allow measurement of the thickness of frozen bedrock due to its higher specific electrical resistance. Matti Seppälä (1941 2020) was undoubtedly the foremost expert on palsas. Based on existing innovative research in Scandinavia he suggested to look for the general permafrost distribution in the mountains also in northernmost Finland. The field campaign in summer 1985 in Utsjoki was supported by the Academy of Finland, the University of Helsinki and the German Research Foundation. The results were quite surprising for most scientists in Finland. Above the timber Iine a minimum permafrost thickness of ten to fifty meters was recorded with geoelectrical soundings. It seems obvious that permafrost is widespread on fjell summits of northern Finland. The Puollamoaivi mountain (432 m high) is located some 13 km NE of the Kevo Subarctic Research Station. Close to the Skallovarri palsa mire about 290 m a. s. I., an estimated permafrost thickness of over 100 meters may be expected at an altitude of 360 m, just 30–70 m higher than the surface of the palsa mire. It is concluded therefore that all sites on the crest of Skallovarri (Puollamoaivi) show the existence of permafrost, but its thickness seems to be different. These findings were confirmed with similar results in the adjacent Peldojoki, Hietatievat, Peera sites, where permafrost exists in debris as well as in bedrock. This is also of importance in the construction business, e. g. for deep foundations for telecommunication masts.