Шарль Этьен: Франциядағы анатомия ғылымының алғашқы зерттеушісі

Кіріспе

Шарль Этьенн (ʃaʁl etjɛn; 1504–1564), латын тілінде Carolus Stephanus және ағылшын тілінде Charles Stephens деп аталған, Францияда анатомия ғылымының алғашқы жақтаушыларының бірі болды. Шарль – атақты баспагер Роберт Этьен I-нің кіші інісі және әкесі Генридің ұлы, ол отбасының тегін латынша Stephanus деп өзгертіп, латыншалаған. Ол Женевьева де Берлиге үйленді. Кәдімгі гуманистік білім алғаннан кейін медицинаны оқып, Парижде доктор ғылымын қорғады. Біраз уақыт болашақ ақын Жан Антуан де Байфқа ұстаздық жасады. Оның қоғамдық лекция оқығаны белгісіз. Оның мансабы отбасының діни нанымдарына байланысты болған қатыгез қуғын-сүргінмен тоқырады. Этьен, классикалық талғам отбасының басты мақтанышы болғанмен, замандасы Жак Дюбуа сияқты Галеннің анатомиясын сөзсіз еліктемеді. Ол бауыр венасының ашылуында клапанды алғашқы болып тапқан көрінеді, бірақ сипаттамасы нақты болмады. Дегенмен, ол итальяндық анатомиялық зерттеулермен таныс болған жоқ, ал ми туралы сипаттамасы Алессандро Ахиллинидің алпыс жыл бұрын берген суретінен нашар. Оның ми қуыстарын адам құлағымен салыстыруы Ф. Порталды төменгі мүйіздерді, гиппокампты және оның тармақтарын білгеніне сендірді; бірақ бұл Ахиллинидің беделіне нұқсан келтіретін құрмет беруге себеп емес, себебі тарихи куәліктерге сүйенсек, осы факт туралы алғашқы білім оған тиесілі. Этьеннің жүйке жүйесінің құрылымын зерттеуі де бекер емес, сондай-ақ маңызды емес те емес; және омыртқа миының бойымен өтетін арнаны көрсетуі, оны замандастары күдіктенбеген және Жан Батист де Сенак (1693–1770) білгенге дейін ешкім байқамаған, оны анатомиялық жаңалықтар ашқандардың қатарында жоғары деңгейге қоюға жеткілікті. 1551 жылы Роберт Этьен Парижден Женеваға кеткенде, католик дінін ұстанған Шарль оның баспаханасын басқарды және сол жылы корольдің баспагері болып тағайындалды. 1561 жылы ол банкротқа ұшырады және борышкерлер түрмесінде қайтыс болды. Оның ең маңызды еңбектері:
Praedium Rusticum (1554) – ауыл шаруашылығының түрлі салаларына қатысты ежелгі авторлардың трактаттарының жинағы, ол 17 ғасырдың соңына дейін танымал кітап болып қала берді.
Dictionarium historicum ad poeticum (1553) – алғашқы француз энциклопедиясы.
Thesaurus Ciceronianus (1557).
De dissectione partium corporis humani libri tres – жақсы салынған ағаш кескіндерімен (1545).
Сонымен қатар, ол француз комедиясының дамуына әсер еткен итальяндық комедия Gli Ingannati-тің «Le Sacrifice» (1543; «Les Abus» деп қайта басылды, 1549) деген атаумен аудармасын жариялады; және Ортенсио Ландидің Paradossi еңбегінің еліктеуі – «Paradoxes» (1553). Оның қызы Николь Этьенн өнімді ақын болды.

Charles Estienne (ʃaʁl etjɛn; 1504–1564), known as Carolus Stephanus in Latin and Charles Stephens in English, was an early exponent of the science of anatomy in France. Charles was a younger brother of Robert Estienne I, the famous printer, and son to Henri, who Latinized the family name as Stephanus. He married Geneviève de Berly. After the usual humanistic training he studied medicine, and took his doctor's degree at Paris. He was for a time tutor to Jean Antoine de Baïf, the future poet. It is uncertain whether he taught publicly. His career was interrupted by the oppressive persecutions in which their religious opinions involved the family. Éstienne, though from a family whose classical taste was their principal glory, did not betray the same servile imitation of the Galenian anatomy as his contemporary, Jacques Dubois. He appears to have been the first to detect valves in the orifice of the hepatic veins, though his description was vague. He was ignorant, however, of the researches of the Italian anatomists; and his description of the brain is inferior to that given sixty years before by Alessandro Achillini. His comparison of the cerebral cavities to the human ear has persuaded F. Portal that he knew the inferior cornua, the hippocampus and its prolongations; but this is no reason for giving him that honour to the detriment of the reputation of Achillini, to whom, so far as historical testimony goes, the first knowledge of this fact is due. The researches of Éstienne into the structure of the nervous system are, however, neither useless nor inglorious; and the circumstance of demonstrating a canal through the entire length of the spinal cord, which had neither been suspected by contemporaries nor noticed by successors till Jean Baptiste de Sénac (1693–1770) made it known, is sufficient to place him high in the rank of anatomical discoverers. In 1551, when Robert Estienne left Paris for Geneva, Charles, who had remained a Catholic, took charge of his printing establishment, and in the same year was appointed king's printer. In 1561 he became bankrupt, and he is said to have died in a debtors' prison. His principal works are:
Praedium Rusticum (1554), a collection of tracts which he had compiled from ancient writers on various branches of agriculture, and which continued to be a favorite book down to the end of the 17th century
Dictionarium historicum ad poeticum (1553), the first French encyclopedia
Thesaurus Ciceronianus (1557)
De dissectione partium corporis humani libri tres, with well drawn woodcuts (1545)
He also published a translation of an Italian comedy, Gli Ingannati, under the title of Le Sacrifice (1543; republished as Les Abus, 1549), which had some influence on the development of French comedy; and Paradoxes (1553), an imitation of the Paradossi of Ortensio Landi. His daughter Nicole Estienne became a prolific poet.

Шығармалары

Sylua: Frutetum; Collis F. Stephanus, Parisiis 1538 Дюссельдорф университеті мен мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы. L' agriculture et maison rustique неміс тіліндегі аудармасы: Siben Bücher Von dem Feldbau, und vollkommener bestellung eynes ordentlichen Mayerhofs oder Landguts, Страсбург 1580, doi:10.3931/e-rara 86649 (E rara цифрлық басылымы).