Лесотозавр: ежелгі динозавр туралы ақпарат. Оңтүстік Африкада табылған, ерте юра кезеңінде өмір сүрген, бірегей Lesothosaurus diagnosticus туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орнитохиялық динозаврдың жойылған туысы.
Extinct genus of ornithischian dinosaur
Лесотозавр – қазіргі Оңтүстік Африка және Лесото аумағында ерте юра кезеңінде өмір сүрген орнитохиялық динозаврдың бір түрлі туысы. Оны 1978 жылы палеонтолог Питер Гальтон ашқан, атауы "Лесотодан шыққан кесіртке" деген мағынаны білдіреді. Туыстың бір ғана жарамды түрі бар – Lesothosaurus diagnosticus. Лесотозавр – жоғарғы Эллиот формациясынан табылған көптеген бас сүйектері мен дене сүйектерінің қалдықтарына сүйене отырып, ең толық зерттелген ерте орнитохиандардың бірі. Оның тістері мен жақ құрылысы кейінгі орнитохиандарға қарағанда қарапайым болған, және жылдың белгілі бір кезеңдерінде бәсекелес тамақтанған болуы мүмкін.
Lesothosaurus is a monospecific genus of ornithischian dinosaur that lived during the Early Jurassic in what is now South Africa and Lesotho. It was named by paleontologist Peter Galton in 1978, the name meaning "lizard from Lesotho". The genus has only one valid species, Lesothosaurus diagnosticus. Lesothosaurus is one of the most completely known early ornithischians, based on numerous skull and postcranial fossils from the Upper Elliot Formation. It had a simpler tooth and jaw anatomy than later ornithischians, and may have been omnivorous in some parts of the year.
Ашылуы және атауы
Лесотозаврға жататын қазбалар 1959 жылдан бері белгілі болуы мүмкін, сол кезде француз геологы Жан Фабр Лесотоның оңтүстігіндегі Мафетенг маңындағы Жоғарғы Эллиот формациясының қызыл түсті қабаттарынан үш тісі бар оң жақ сүйегінің (төменгі жақ сүйегі) фрагментін тапқан. Бұл қазбалар ерте юра кезеңіне (199(?) 190 миллион жыл бұрын) жатады. 1967-68 жылдары NHMUK, Лондон университетінің колледжі, Йель университеті және Оңтүстік Африка мұражайының бірлескен экспедициясы сол жерден Лесотозаврдың көптеген қосымша үлгілерін жинады. Олардың ішінде 1991 жылы сипатталған, өте жақсы сақталған бас сүйегінің материалдары да болды, бұл Лесотозавр туралы ең толық мәліметтерді берді. Лесотозавр атауы Лесото Корольдігінен алынған, онда бұл қазбалар табылды, ал "саурос" латын сөзі "кесіртке" деген мағынаны білдіреді және динозаврлардың атауларында жиі қолданылады. Синтиптерді қайта сипаттау 2015 және 2017 жылдары жүзеге асырылды, соның ішінде КТ технологиясын қолдану да болды. Тістердің тозуын зерттеу нәтижесінде, тістерде күтілгендей көп абразия болмағаны анықталды. Бұл өсімдіктермен қоректенетін жануарлар үшін қатал, құрғақ климатта өсетін өсімдіктермен қоректенгенде күтілетін тозу деңгейінен төмен болды. Соның салдарынан Лесотозаврдың мүмкін, мүмкіндігінше барлық нәрсені жейтін, негізінен жұмсақ өсімдіктер жетілмейтін кезде шағын жануарлармен қоректенетін жануар болғаны болжалды.
Fossils referrable to Lesothosaurus may have been known from as early as 1959, when a right dentary (lower jawbone) fragment bearing three teeth was collected by French geologist Jean Fabre from the Red Beds of the Upper Elliot Formation near Mapheteng in Lesotho, Southern Africa, dating to the Early Jurassic (199(?) 190 million years ago). A joint expedition between the NHMUK, London University College, Yale University, and the South African Museum collected many additional specimens of Lesothosaurus from the same site in 1967 68. This included very well preserved cranial material, some of the best known, that was described in the 1991. The generic name Lesothosaurus is derived from the Kingdom of Lesotho, where the fossils were discovered, and the Latin root sauros meaning “lizard”, a root commonly used in dinosaur names. Redescription of the syntypes came in 2015 and 2017, including the integration of CT technology. Studies of the tooth wear have shown much less abrasion on the teeth than would be expected of a plant eater feeding mainly on tough, arid climate plants, and concluded that Lesothosaurus was probably an opportunistic omnivore, feeding primarily on small animals during seasons when softer plants were not available.
Бас сүйек пен тістер
Лесотозаврдың бас сүйегі мен тістері, заманауи скледозаврлар мен гетеродонтозаврлар орнитисхиандарының күрделі және ерекше анатомиясымен салыстырғанда, көбірек жалпыланған. Олар остеодермалар және жоғары гетеродонтия сияқты белгілерді көрсетеді. Бас сүйегі жоғарғы жағынан қарағанда, пост-орбитальді бұрыштарда ең кең. Ол премаксиллаға қарай алға қарай тарылып, қысқа, өткір тұмсықты құрайды. Бас сүйегінің ең кең бөлігі – төменгі жағынан қарағанда квадрат сүйектерінің орталық бөлігінде. Лесотозаврдың төменгі жауының қарыншасы дерлік түзу және алдыңғы ұшында жеңіл иілген. Жақ негізінен тіс сүйегінен тұрады, ол бүйірлік көріністе оның ұзындығының 50% құрайды. Орнитисхиандарға тән, тіс сүйегінің ұшында кішкентай, сүйек тәрізді шоқ бар – предентарий. Предентарий бүйірлік көріністе жебе ұшына ұқсайды, бір ұзын орталық қыр және екі жағынан кішкентай бүйірлік өскіндері бар. Ауыз шеті бүйірлік көріністе тегіс және түзу, алдыңғы ұшы қисық емес. Бүйірлік өскіндерде және олардың жанында екі тесік сақталған, бұл элемент қанмен және нервтермен жақсы қамтамасыз етілгенін көрсетеді. Жақсы дамыған короноидтық өсінді бар, бірақ ол трицератопс және зальмокс сияқты дамыған орнитисхиандардағыдай, биік және ерекше өскіндерге дейін артқа қарай кеңеймейді. Жақ буыны альвеолярлық штангаға қарағанда сәл төмендеген. Төменгі жақ тіс сүйегі, бұрыштық және сүйір сүйек арасындағы кеңірек, алдыңғы-артқы созылған тесікке ие, ол бас сүйегіндегілерге ұқсас және жақты жеңілдетеді. Төменгі жақтың басқа орнитисхиандардан ерекшелігі – бұрылып кіретін, «тоқым тәрізді» төменгі жақ симфизісінің сақталуы. Сакральды омыртқалар сериясында 5 омыртқа және сакральды қабырғалары бар, сондай-ақ қысқа сакральды қабырғасы бар сакродорсальды омыртқа бар. Сакральды омыртқалар, әсіресе, сакральды қабырғаларға бұлшық еттердің бекітілуіне арналған үлкен көлденең өскіндерге ие болған. Құйрық омыртқаларының саны белгісіз, бірақ алдыңғы құйрық омыртқалары жақсы сақталған. Бұл құйрық омыртқаларының орталықтары артқа қарай цилиндрлі болып, арқалық омыртқалардың шпул тәрізді пішінінен өзгешеленген. Батлер және тағы басқалардың 2005 жылғы талдауы Лесотозаврды Неорнитисхияның негізіне орналастырды:
The skull and teeth of Lesothosaurus are more generalized than the heavily specialized and unusual anatomies of the contemporary scelidosaurid and heterodontosaurid ornithischians, which exhibit traits like osteoderms and extreme heterodonty. The cranium is widest across the postorbitals in dorsal view. It tapers anteriorly to the premaxillae, which creates a short, strongly pointed muzzle. The skull is widest at the midshafts of the quadrates in occipital view. The mandible (lower jaw) of Lesothosaurus has a nearly straight ventral margin and bears only a slight upturn at its anterior tip. The mandible is made up mostly of the dentary, which is 50% of its length in lateral view. Characteristically of Ornithischians, there is a small beak like bone at the tip of the dentary known as the predentary. The predentary is shaped like an arrowhead in ventral view, with one elongated central keel with smaller lateral processes jutting off the sides. The oral margin is smooth and straight in lateral view, with an uncurved anterior tip. Two foramina are preserved on and near the lateral processes, suggesting that this element was well supplied with blood and nerves. There is a well developed coronoid eminence, but it does not expand dorsally into the tall, distinct processes (projection of bone) like in advanced Ornithischians like Triceratops and Zalmoxes. The jaw joint is slightly depressed relative to the alveolar bar that takes up most of the mandible. The mandible preserves an anteroposteriorly elongated fenestra between the dentary, angular, and surrangular, similar to the ones in the skull, that would make the mandible lighter. The mandible differentiates from those of other Ornithischians greatly in that an inturned, ‘spout like’ mandibular symphysis is preserved. The sacral vertebrae series had 5 vertebrae with sacral ribs and a sacrodorsal with a short sacral rib. The sacrals notably had large transverse processes that were muscle attachments to the sacral ribs. The number of caudal (tail) vertebrae is unknown, but the proximal caudals are well preserved. The centra of these caudals became more cylindrical as they became located distally, in contrast to the spool shaped dorsal centra. The Butler et al., 2005 analysis placed Lesothosaurus at the base of Neornithischia:
Лесотозавр сияқты базальды неорнитисхиандар бірнеше уақыт кезеңдерінен және аймақтардан белгілі. Нанозаврдың қазбалары АҚШ-тың батысындағы Жоғарғы Юралық Моррисон формациясынан (155-148 млн жыл бұрын), Хексинлузавр Шаксимиао формациясынан (170-168 млн жыл бұрын), Оңтүстік Қытайдағы Орта Юралық кезеңнен және Гипсилофодон Англияның Ерте Бор кезеңінен (130-125 млн жыл бұрын) табылған. Алайда, базальды неорнитисхиандардың филогенетикалық статусы тұрақты емес, кейбір талдаулар осы таксондарды базальды орнитоподтар немесе басқа топтар ретінде қарастырады. Жоғарғы Эллиот формациясы төменгі Эллиот формациясымен салыстырғанда, жануарлардың құрылысы жеңілдеу болып келеді, бұл Оңтүстік Африкадағы осы кезеңдегі құрғақ климатқа бейімделу болуы мүмкін. Екі формация да омыртқалылардың көптеген қазбаларымен танымал, оның ішінде темоноспондилді қосмекенділер, тасбақалар, лепидозаврлар, аетозаврлар, крокодиломорфтар және сүтқоректі емес цинодонттар бар. Бұл формациялардан табылған басқа динозаврларға гетеродонтозаврлар Heterodontosaurus, базальды сауроподоморф Massospondylus және терапод Megapnosaurus жатады. Жоғарғы Эллиот формациясы кез келген тау жынысы бірлігіндегі ең көп гетеродонтозаврлардың әртүрлілігін көрсетеді; Гетеродонтозаврдан басқа, онда Lycorhinus, Abrictosaurus және Pegomastax табылған. Осы отбасының тағы бір өкілі – Geranosaurus, Кларенс формациясынан белгілі. Гетеродонтозаврлардың жоғары әртүрлілігі зерттеушілерді бәсекелестіктен сақтану үшін әртүрлі түрлер бөлек тамақ көздерімен қоректенген болуы мүмкін деген қорытындыға әкелді (нишалық бөлу).
Basal neornithischians like Lesothosaurus are known from several time periods and regions, with Nanosaurus fossils coming from the Upper Jurassic Morrison Formation (155 148 mya) of the western United States, Hexinlusaurus from the Shaximiao Formation, dating to the Middle Jurassic (170 168 mya), in southern China, and Hypsilophodon from the Early Cretaceous (130 125 mya) of England. However, the phylogenetic status of basal neornithischians is constantly in a flux and some analyses have recovered these taxa as basal ornithopods or in other groups. The Upper Elliot Formation is characterised by animals that appear to be more lightly built than those of the Lower Elliot Formation, which may have been an adaptation to the drier climate at this time in southern Africa. Both formations are famous for their abundant vertebrate fossils, including temnospondyl amphibians, turtles, lepidosaurs, aetosaurs, crocodylomorphs, and non mammal cynodonts. Other dinosaurs from these formations include the heterodontosaurid Heterodontosaurus, the basal sauropodomorph Massospondylus, and the theropod Megapnosaurus. The Upper Elliot Formation shows the largest known heterodontosaurid diversity of any rock unit; besides Heterodontosaurus, it contained Lycorhinus, Abrictosaurus, and Pegomastax. Yet another member of the family, Geranosaurus, is known from the Clarens Formation. The high heterodontosaurid diversity have led researchers to conclude that different species might have fed on separate food sources in order to avoid competition (niche partitioning).