Кіріспе
Ерте крейд дәуіріндегі спинозаврид теропод динозаврлар туысы. Irritator – шамамен 113-110 миллион жыл бұрын, ерте крейд дәуірінің Альб сатысында, қазіргі Бразилияда өмір сүрген спинозаврид динозаврлар туысы. Ол Арарипе бассейнінің Ромуальдо формациясынан табылған дерлік толық бас сүйегінен белгілі. Қазба саудагерлері бұл бас сүйекті сатып алып, Штутгарттың Табиғат тарихы мұражайына сатқан. 1996 жылы бұл үлгі Irritator challengeri түлігінің голотипіне айналды. Туыс атауы "тітіркену" сөзінен шыққан, ол бас сүйекті жинаушылардың қатты зақымдап, өзгерткенін көрген палеонтологтардың сезімін көрсетеді. Түр атауы Артур Конан Дойлдің романдарынан шыққан профессор Челленджер есімді ойдан туған кейіпкерге құрмет көрсету болып табылады. Кейбір палеонтологтар 1996 жылы сипатталған мұрын ұшынан белгілі Angaturama limai-ді Irritator-дың әлеуетті кіші синонимі деп санайды. Екі жануар да Арарипе бассейнінің бір стратиграфиялық бөлімдерінен таралған. Бұрын Irritator мен Angaturama бас сүйектерінің бөліктері бір үлгіге тиесілі деген болжам болған. Бұл күмәнді болғанымен, олардың бір жануар екенін растау үшін одан көп үсті-үстіне келген қазба материалдары қажет. Басқа спинозавридтердің қаңқа материалдары, олардың кейбіреулері Irritator немесе Angaturama-ға тиесілі болуы мүмкін, Ромуальдо формациясынан алынған, бұл 2009 жылы Рио-де-Жанейро Ұлттық мұражайында көрсету үшін репликалық қаңқа жасауға мүмкіндік берді. Шамамен ұзындығы және салмағы болған Irritator, белгілі ең кішкентай спинозавридтердің біріне жатады. Оның ұзын, тар және жұқа мұрны тік, тісті тістермен қапталған. Басының бойымен жіңішке сагиттальді қырқасы жүрген, оған күшті мойын бұлшықтары бекітілген болуы мүмкін. Мұрын тесіктері мұрын ұшынан алыс орналасқан, ал ауыздың төбесіндегі қатты екінші жақ сүйегі тамақтану кезінде жақты нығайтқан. Жасөспірімге жататын Irritator challengeri голотипі, қазіге дейін табылған ең толық сақталған спинозаврид бас сүйегі болып табылады. Angaturama мұрын ұшы гүл шошыр тәрізді пішінде екі жағына қарай кеңейген, ұзын тістері мен ерекше биік қыртысы бар. Мүмкін, бір қаңқа оның, басқа спинозавридтер сияқты, бірінші саусақтарының тырнақтары үлкейгенін және арқасынан желкені созылып кеткенін көрсетеді. Бастапқыда Irritator-ды птерозавр, кейін манираптор динозавры деп жаңылысқан. 1996 жылы жануар спинозаврид тероподы ретінде анықталды. Голотиптік бас сүйегі 2002 жылы қайта сипатталғанға дейін мұқият дайындалды, бұл жіктемені растады. Irritator және Angaturama Spinosaurinae тұқымдасына жатады. Бүгінгі крокодилдерге ұқсас, жалпы тамақтану режимі болған деп ұсынылған; Irritator негізінен балықтармен және оның ұстай алатын басқа ұсақ жануарлармен қоректенген болуы мүмкін. Қазбалық дәлелдер бір жеке бастың птерозаврды жегенін көрсетеді, ол оны аулау немесе сөреге жинау арқылы жеген болуы мүмкін. Irritator жартылай сулы әдеттерге ие болған және құрғақ аймақтармен қоршалған жағалау лагунасының тропикалық ортасында өмір сүрген болуы мүмкін. Ол басқа ет жейтін тероподтармен, сондай-ақ тасбақалармен, крокодиллиформдармен және көптеген птерозаврлар мен балық түрлерімен бірге өмір сүрген.
Irritator is a genus of spinosaurid dinosaur that lived in what is now Brazil during the Albian stage of the Early Cretaceous Period, about 113 to 110 million years ago. It is known from a nearly complete skull found in the Romualdo Formation of the Araripe Basin. Fossil dealers had acquired this skull and sold it to the State Museum of Natural History Stuttgart. In 1996, the specimen became the holotype of the type species Irritator challengeri. The genus name comes from the word "irritation", reflecting the feelings of paleontologists who found the skull had been heavily damaged and altered by the collectors. The species name is a homage to the fictional character Professor Challenger from Arthur Conan Doyle's novels. Some paleontologists regard Angaturama limai—known from a snout tip that was described later in 1996—as a potential junior synonym of Irritator. Both animals hail from the same stratigraphic units of the Araripe Basin. It was also previously proposed that Irritator and Angaturamas skull parts belonged to the same specimen. Although this has been cast into doubt, more overlapping fossil material is needed to confirm whether they are the same animal or not. Other spinosaurid skeletal material, some of which could belong to Irritator or Angaturama, was retrieved from the Romualdo Formation, allowing for a replica skeleton to be made and mounted for display at the National Museum of Rio de Janeiro in 2009. Estimated at between in length, Irritator weighed around , making it one of the smallest spinosaurids known. Its long, shallow and slender snout was lined with straight and unserrated conical teeth. Lengthwise atop the head ran a thin sagittal crest, to which powerful neck muscles were likely anchored. The nostrils were positioned far back from the tip of the snout, and a rigid secondary palate on the roof of the mouth would have strengthened the jaw when feeding. Belonging to a subadult, Irritator challengeris holotype remains the most completely preserved spinosaurid skull yet found. The Angaturama snout tip expanded to the sides in a rosette like shape, bearing long teeth and an unusually tall crest. One possible skeleton indicates it, like other spinosaurids, had enlarged first finger claws and a sail running down its back. Irritator had been mistaken initially for a pterosaur, and later a maniraptoran dinosaur. In 1996, the animal was identified as a spinosaurid theropod. The holotype skull was thoroughly prepared before being redescribed in 2002, confirming this classification. Both Irritator and Angaturama belong to the Spinosaurinae subfamily. A generalist diet—like that of today's crocodilians—has been suggested; Irritator might have preyed mainly on fish and any other small prey animals it could catch. Fossil evidence is known of an individual that ate a pterosaur, either from hunting or scavenging it. Irritator may have had semiaquatic habits, and inhabited the tropical environment of a coastal lagoon surrounded by dry regions. It coexisted with other carnivorous theropods as well as turtles, crocodyliforms, and a large number of pterosaur and fish species.
Зерттеу тарихы
Иритатордың голотипі Бразилияның солтүстік-шығысындағы Сантана-ду-Карири қаласының жанындағы сазды конгрессиядан, төменгі жақтарымен бірге үлкен бас сүйегінің артқы бөлігін қамтитын күйінде қазылып алынды. Бұл қазба сатушыларға тиесілі болды, олар оны Германияның Штутгарт қаласындағы Табиғи тарих мемлекеттік мұражайының Руперт Уайлдқа сатты. Бас сүйегі жартылай бүйірден жайпақталған және, қазбаларға тәндей, ішінара сынықтармен жабдықталған. Оң жағы жақсы сақталған, ал сол жағы жинау кезінде ауыр зақым көрген. Бас сүйегінің артқы жоғарғы бетінің бір бөлігі эрозияға ұшырады, ал төменгі жақ сүйегінің алдыңғы бөлігі сынғандықтан жоқ болды. Сондай-ақ, үлгінің бөліктері септари конгрессияның бөлігі болғандықтан жарықтармен жабдықталған. Жоғарғы жақ сүйегінің ұшы да жоқ еді. Эрозия белгілері болмағандықтан, ол қазба жиналған кезде немесе кейін үзілген болуы мүмкін. Кейбір сүйектердегі коррозия қышқыл дайындауға тырысқандығын көрсетеді. Бас сүйегінің ортасынан тік сынық өтті, ол көлік толтырғышымен жабысқан сияқты. Қазба саудагерлері оны толық және құнды көрінетіндей ету үшін бас сүйегін гипспен жасырды; сатып алушылар үлгіге енгізілген өзгерістер туралы Ұлыбританиядағы университеттерге компьютерлік томографияға жібергенге дейін білмеді. Бұл коллекционерлердің бас сүйегінің (жоғарғы жақ сүйегінің) бөліктерін rostrum (мұрын) алдыңғы бөлігіне ауыстыру арқылы бас сүйегін қайта құруға тырысқандарын көрсетті. Мартилл және әріптестері Irritator challengeri-ді алғаш сипаттағанда, голотип әлі де әктасты матрицада жабық болды. Американдық палеонтолог Ханс Дитер Сьюстың жетекшілігімен Миссиссаугадағы Торонто университетінің техникалық маман Диана М. Скотт 2002 жылы бас сүйегін тастан толық шығару міндетін алды, бұл оны егжей-тегжейлі қайта сипаттауға мүмкіндік берді. Сус, Фрей, Мартилл және Скотт жариялаған бұл зерттеу Мартилл және әріптестерінің бастапқы байқауларының көп бөлігін жоққа шығарды, олар зақымдалған және көп бөлігінде жасырылған бас сүйегінің қате түсіндірілуіне негізделген. Толық бас сүйегінің ұзындығы бұрын ұсынылғаннан қысқа болды. Алғашында бас жағының ерекшелігі деп ойлаған нәрсе, сүйектің белгісіз фрагменті екені анықталды. Бұрынғы зерттеуде болғандай, Сьюс және оның әріптестері Африканың Spinosaurus тұқымын Irritator-ға ең ұқсас таксон деп санады, өйткені олар көптеген тіс ерекшеліктерін бөлісті, соның ішінде көбінесе тік конустық тіс тәждері, жұқа эмаль, анық жиектері және бойлық флютинг. Spinosauruss бас сүйегі туралы сол кезде аз мәлімет болғандықтан, авторлар үшін бұл ұқсастықтар Irritator-дың Spinosaurus-пен кіші синонимиясын ұсынуға жеткілікті болды. Сьюс және оның әріптестері одан әрі диагноз қою үшін көбірек бас сүйегінің материалдары қажет екенін атап өтті. Табылған жері белгісіз болса да, үлгі Ромуальдо формациясынан шыққан болуы мүмкін (бұрын Сантана формациясының Ромуальдо мүшесі деп белгіленген). 1997 жылы британдық палеонтологтар Алан Дж. Чариг және Анжела С. Милнер Ангатураманы Irritator-дың ықтимал кіші синонимі деп санады, екі тұқымның да мұрын тесіктері, ұзын жақтары және спинозауридтерге тән тістері бар екенін атап өтті. Пауль Серено және оның әріптестері 1998 жылы осы мүмкіндікпен келісті және Ангатурама голотипі Irritator-ды толықтыратын сияқты екенін атап өтті (яғни олар бір үлгіге тиесілі болуы мүмкін). 2002 жылы Эрик Буффету және Мохамед Оуажа, 2005 жылы Кристиано Даль Сассо және әріптестері, 2013 жылы Даррен Найш сияқты авторлар Irritator-ды қайта сипаттауда Сус және әріптестері екі голотип те бірдей тар екенін және анықталған, бірақ тіс жиектері жоқ көлденең дөңгелек тістермен бөлісетінін атап өтті. Сондай-ақ, олар Angaturamas premaxillae-дегі сагиттальді қыртыстың Irritator-дың мұрын сүйектерімен сәйкес келуі мүмкін екенін атап өтті. Бразилиялық палеонтологтар Маркос А. Ф. Сейлс және Сезар Л. Шульц 2017 жылы екі қазбаны қарастырғанда, олардың сақталуының басқа да аспектілерінде де ерекшеліктері бар екенін атап өтті: Irritator үлгісі түсі жағырақты және тік жарылыстан зардап шегеді, ал Ангатурама үлгісі көптеген қуыстарға ие; Irritator challengeri голотипі тістеріне келтірілген зақым да әлдеқайда аз. Сейлс және Шульц сонымен қатар үшінші сол жақ жоғарғы тіс, ықтимал бір-біріне ауыспалы нүктесін анықтады және Ангатурама бас сүйегінің жақын туысқан Baryonyx тұқымдасының пропорцияларына сүйене отырып, Irritator-дан үлкен болуы мүмкін екенін байқады. Осылайша, олар екі үлгінің бір индивидке тиесілі емес екенін қорытындылады. Сейлс және Шульц тұқым деңгейінде синонимияны көбірек үлгілердің толыққанды жабылуымен растау қажет екенін атап өтті. Егер Ангатурама және Irritator бір тұқымның мүшелері деп саналса, ең соңғысы аталған мерзіміне байланысты ғылыми атау болар еді, өйткені ол бір айдан ертерек аталған.
Бас сүйегінен кейінгі материал және қосымша табылған заттар
Бас сүйегі, мұрын сынығы және кейбір оқшауланған тістерден басқа, Ромуальдо формациясы спинозавридтерге жататын қалдықтарды да тапқан, олардың көпшілігі бұрын сипатталмаған, ал барлығы Spinosaurinae тұқымдасына жатады. 2004 жылы формацияда омыртқа бағанасының (MN 4743 V) бөліктері табылды. Бразилиялық палеонтолог Джонатас Биттенкурт пен Келлнер оларды құрылысына байланысты Спинозавридтерге жатқызды. Бұл үлгіні Irritator немесе Angaturama деп атау мүмкін емес, себебі екеуі де тек бас сүйегі материалдарына негізделген. 2007 жылы Мачадо мен Келлнер қабырғаның бір бөлігін (MN 7021 V) Spinosauridae-ге жатқызды. Скелет Мачадоның әлі жарияланбаған магистрлік диссертациясында 2010 жылы толық сипатталды. 2018 жылы Тито Аурелиано және оның командасы LPP PV 0042-ні сипаттады, ол ерекше ірі жеке тұлғаның сол тібігінің бөлігі. Ромуальдо формациясының кейбір посткраниялық сүйектері Angaturama скелетінің көшірмесін жасау үшін негіз ретінде пайдаланылды, кейіннен ол Федералдық университетке қарасты Рио-де-Жанейро Ұлттық музейінде (Museu Nacional do Rio de Janeiro) орнатылды. Скелетте жануардың аузында анхангуэрид птерозавры бейнеленген. Көрменің ашылуына арналған баспасөз хабарламаларында Келлнер MN 4819 V-ді Angaturama-ға жататындығын бейресми түрде айтты. 2018 жылдың қыркүйек айында Ұлттық музей орналасқан сарайда өрт шығып, қазбалар жинағы және мүмкін, көрсетілген Angaturama қаңқасы мен қазба элементтері кең ауқымда жойылды. Сол ғимаратта сақталған Oxalaia quilombensis-тің голотипі де жойылған болуы мүмкін.
Тафономия
Кейбір зерттеушілер Irritator challengeri холотиптік үлгісінің тафономиясын (өлiм мен қазбаланғанға дейінгі аралықтағы өзгерістер) талқылады. Бас сүйегі бір жағына қарай жатқан күйде табылған. Қазбаланғанға дейін ми қабығының артқы жағындағы бірнеше сүйектер, сондай-ақ төменгі жақ сүйегінің тіс сүйегі, көкбауыр, короноид және оң тік бұрышты сүйектері жоғалған. Басқа сүйектер, көбінесе бас сүйегінің артқы жағынан, жерленгенге дейін бас сүйегінің басқа аймақтарына ығысып кеткен. 2004 жылы Найш және оның әріптестері Ромуальдо формациясының динозаврлар фаунасы жағалаулар мен өзендерге жақын өлген, содан кейін теңізге шығарылған жануарлармен ұсынылғандығын, олардың жүзіп жүрген қалдықтары ақырында қазбаланғандығын айтты. 2018 жылы Аурелиано және оның әріптестері бұл сценарийге қарсы шығып, Irritator challengeri холотипінің төменгі жағы бас сүйегінің қалған бөлігімен байланысты сақталғанын, ал егер дене теңізде жүзіп жүрсе, ол ажырап кеткен болар еді деп мәлімдеді. Олар сондай-ақ, сүйектің остеосклерозы салдарынан дене тез батып кеткенін атап өтті. Сондықтан зерттеушілер Сантана тобының қазбалары қазіргі орнында емес, табиғи ортасында жерленген организмдерді көрсетеді деген қорытындыға келді.