Кіріспе

Танзанияның Линди аймағындағы соңғы юра кезеңіне жататын динозаврлардың жойылған туысы – Kentrosaurus (,/k//ɛ//n//t//r//oʊ/'/s//ɔːr//ə//s/ KENtrohSORəs;). Бұл Танзанияның Линди аймағындағы соңғы юра кезеңінен табылған стегозаврид динозаврының туысы. Типтік түрі – K. aethiopicus, оны 1915 жылы неміс палеонтологы Эдвин Хенниг атайды және сипаттайды. Көптеген жағдайларда Stegosauria-ның "алғашқы" өкілі саналған, бірақ соңғы кладистік талдаулар оны көптеген басқа стегозаврлардан көбірек дамыған және Солтүстік Американың Моррисон формациясынан таралған Stegosaurus-тың Stegosauridae отбасының жақын туысы деп көрсетеді. K. aethiopicus қазбалары тек Тендагуру формациясында ғана табылған, ол шамамен 152 миллион жыл бұрынғы Киммеридждің соңғы және Титонның басындағы кезеңдерге жатады. 1909-1912 жылдар аралығында неміс экспедициялары Герман Шығыс Африкасына жасаған сапарларында жүздеген сүйектерді тауып алды. Толық қаңқасы табылмаса да, қалдықтар жануардың дене құрылымы туралы толыққанды мәліметтер береді. Тендагуру формациясында ол ет жейтін динозаврлар – Elaphrosaurus және Veterupristisaurus, алып шөп жейтін сауроподтар – Giraffatitan және Tornieria, сондай-ақ dryosaurid – Dysalotosaurus сияқты түрлі динозаврлармен бірге өмір сүрген. Ересек Kentrosaurus шамамен метрге дейін ұзын болған және салмағы болған. Ол төрт аяғымен жүрген, артқы аяқтары тік болған. Оның кішкентай, созылған басы және өсімдіктерді тістеп жұлуға арналған мүсікшесі болған, ал осы өсімдіктер үлкен ішекте қорытылған. Мойны мен арқасында, ықтимал, екі қатарлы кішкентай пластиналар орналасқан. Бұл пластиналар біртіндеп бірігіп, жамбас және құйрықта тікенектерге айналған. Ең ұзын тікенектер құйрықтың соңында орналасқан және жануарды белсенді түрде қорғау үшін қолданылған. Әр иығында да сопақ тікенектер болған. Сан сүйектері екі түрлі болып келеді, бұл бір жыныстың екіншісінен ірі және мықты болғанын көрсетеді.

Сипаттама

Кентрозавр кішкентай стегозавр болған. Оның дене құрылымы динозаврларға тән болды, кішкентай бас, ұзын мойын, қысқа алдыңғы және ұзын артқы аяқтары, сондай-ақ ұзын, көлденең және күшті құйрығы бар еді. Стегозавридтерге тән ерекшеліктерге бастың созылуы мен жалпақтығы, алдыңғы аяқтардың мықты құрылысы, тік және тірек сияқты артқы аяқтары және жануардың жоғарғы орта сызығының екі жағында орналасқан қанаттар мен тікенектердің қатары кіретін. Кейбір үлгілер салыстырмалы түрде ірірек жекелеген түрлердің болғанын көрсетеді. Кентрозаврдың ұзын құйрығы төрт аяқты жануар үшін масса орталығының қалыптан тыс артқа жылжуына себеп болды. Ол жамбас сүйегінің алдында орналасқан, мұндай жағдай көбінесе екі аяқты динозаврларда кездеседі. Дегенмен, кентрозаврдың сан сүйектері тік, екі аяқты динозаврлардың керісінше, тік және вертикальді аяқ-қол орналасуын көрсетеді. Осылайша, артқы аяқтар, ұзын жамбас сүйегіне бекітілген қуатты жамбас бұлшықеттерімен қамтамасыз етілгенімен, жануардың салмағын толығымен көтермейді, ал өте мықты алдыңғы аяқтар дене салмағының 10-15% -ын мойындайды.

Бас сүйек пен тістер

Тендагуру формациясынан бас сүйегі, жақ сүйегі және тістерінен сегіз мысал жиналып, сипатталды, олардың көпшілігі жеке элементтер. Екі квадрат (жақ буынының сүйектері) Кентрозаврға жатқызылды, бірақ олар жасөспірім брахиозавридке тиесілі. Ұзын және тар бас сүйегі денесіне пропорционалды шағын болды. Онда мұрын мен көздің арасындағы тесік – анторбитальді фенстра кішкентай болды, бұл көптеген архозаврларға, соның ішінде қазіргі құстарға тән, бірақ қазіргі крокодилдерде жоқ. Бас сүйегінің төмен орналасуы Кентрозаврдың төмен өсетін өсімдіктермен қоректенгенін көрсетеді. Бұл түсіндіруді премаксилляр тістерінің болмауы және олардың мүйізді қарлығаш немесе рамфотекамен алмастырылуы қолдайды. Жанауларының бойымен созылған қарлығаш болуы стегозаврларда жақтардың болуына кедергі келтірген болуы мүмкін. Филогенетикалық орнына байланысты, Кентрозаврдың Стегозавр сияқты кең қарлығашы болғаны күмәнді, оның орнына, жақ ұштарымен шектелген қарлығашы болған. Басқа зерттеушілер бұл қырқаларды басқа орнитосхиандардың ұқсас құрылымдарының өзгертілген түрі ретінде қарастырды, олар қарлығаш емес, ет тәрізді жақтарды қолдаған болуы мүмкін. Кентрозаврдан екі толық ми қуысы белгілі, бірақ олар тафономикалық бұрмалануды көрсетеді. Терең тіс ойығы Stegosaurus-тің пішінімен бірдей, бірақ әлдеқайда кішкентай. Сол сияқты, тіс – стегозаврларға тән тіс, кішкентай, кеңейтілген негізі және тік жолақтары бар, бес қырқа құрайды. Тіс ойығында 13 альвеола сақталған, олар бүйірлік және арқалық жағынан сәл дөңгелек. Альвеолаларға іргелес беткейде кішкентай форминалар (сүйектегі кішкентай тесіктер) бар, олар кредалық неорнитисхиан Гипсилофодонның тіс ойығындағы саңылауларға ұқсас, әр тіс орнына бір формина бар. Стегозаврлардың тістері кішкентай, үшбұрышты және жалпақ болды; тозу беттері олардың тамақты ұнтақтағанын көрсетеді. Бір толық жамбас тісі сақталған, оның үлкен тажы және ұзын тамыры бар. Таждың шеткі тістері және айқын цингулы Stegosaurus, Tuojiangosaurus және Huayangosaurus-пен салыстырғанда азырақ. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан әлдеқайда қысқа болғандықтан, ерекше дене күйіне ие болды. Көкірек сүйегі, басқа стегозаврлар сияқты, үлкен проксимальді және дистальді ұштарына ие, олар көкірек сүйегі мен иық сүйегі арасындағы байланыс нүктелері болды. Радиус терікшеден үлкен және кене тәрізді проксимальді ұшы бар. Манус (қол) кішкентай, 5 саусағы бар, ал 2 саусағы бір ғана фалангаға ие. Артқы аяқтары әлдеқайда үлкен және басқа стегозаврлардың аяқтарына ұқсас. Жамбас сүйегі (жамбас сүйегі) – дененің ең ұзын элементі, ең үлкен жамбас сүйегінің ұзындығы 665 мм. Жақ сүйегі (жақ сүйегі) кең және мықты, ал фибула жұқа, дистальді ұшы аса кеңеймеген. Аяқтың 3 саусағы бар, олардың барлығы тырнақ тәрізді ұңғылдарға ие. Галтон (2019) Индияның төменгі Юра (Синемур-Плиенсбах) төменгі Кота формациясынан броньды динозаврдың тақталарын Анкилозаурияның мүшесінің қазбасы ретінде қарастырды; автор бұл табылған Анкилозаурияның және оның бауырлас тобы Стегозаурияның ерте Юра дәуірінде пайда болғанын көрсетеді деп мәлімдеді. Осы уақытқа дейін табылған стегозаврлардың көпшілігі Юра және ерте креда дәуірінің соңғы кезеңінде өмір сүрген Stegosauridae-ге жатады, оларды Пол Серено Стегозаврға жақын барлық стегозаврлар деп анықтады. Бұл топ кеңінен таралған, Солтүстік жарты шарда, Африкада және мүмкін Оңтүстік Америкада кездеседі. Оңтүстік Американың қалдықтары Аргентинаның Чубут провинциясынан табылды және тек жартылай омыртқадан тұрады, бірақ омыртқаның анатомиясы Кентрозаврға өте ұқсас және екеуі де соңғы юра дәуірінен басталады. Филогенетикалық талдау кезінде Чубут стегозавриді Кентрозаврмен бірге базальды стегозавридтер тобында табылды, бұл олардың тығыз байланысты екенін көрсетеді. Кентрозаврдың басқа стегозавридтерде кездеспейтін, бірақ базальды стегозаврларда кездесетін көптеген белгілері бар, мысалы, параскапулярлық тікенек және шетінде жеті тіс тістері бар жоғарғы жақ тістерінің болуы. Алайда, палеонтологиялық қауым бұл пікірді қабылдамады және S. longispinus жеке туысқа, Alcovasaurus-қа жатқызылды, ол Кентрозаврдан ұзын құйрық тікенектерімен және жамбас пен омыртқалардың құрылымымен ерекшеленеді. Maidment және басқалар (2019) жүргізген Stegosauridae-дің филогенетикалық талдауының кладограммасы ерекше Alcovasaurus-ты қалпына келтіреді.

Тамақтандыру

Барлық орнитосхиандар сияқты, кентрозавр да шөпқоректі болған. Тамақ жақсы шайналмай, үлкен кесектермен жұтылатын. Стегозавридтердің тамақтануына қатысты бір гипотеза, олардың жапырақтар мен түрлі гүлдемейтін өсімдіктердің төмен бойлы жемістерін жейтін, төменгі деңгейдегі жапырақ жеушілер болғандығын айтады. 2013 жылы Рагна Редельсторф және авторлар тобының зерттеуі, кентрозаврдың сүйек гистологиясы, жоғары тамырланған фиброламеллярлық сүйектің салыстырмалы түрде жылдам жинақталуына байланысты, стегозавр мен скутеллозавр үшін есептелгеннен жоғары өсу қарқынына ие екенін көрсетті. Стегозавр кентрозаврдан ірі болғандықтан, бұл ірі динозаврлар кішірек динозаврлардан жылдам өседі деген жалпы қағидаға қайшы келеді.