Кіріспе

Бес кезеңдік Олимпиадалық спорт

Қазіргі заманғы пентатлон – фехтование (бір тиіс эпе), еркін жүзу, атпен секіру, тапаншамен ату және жол жүгіруден тұратын Олимпиадалық спорт түрі. Бұл жарыс алғаш рет 1912 жылы өткізілді, көне Олимпиада ойындарында өткізілген дәстүрлі пентатлоннан шабыттандырылып, сол кездегі әскерге қажетті дағдыларды модельдеу үшін жасалды. Олимпиадалық жарыс ретінде қатар, 1949 жылдан бері жыл сайын әлем чемпионаттары өткізіліп келеді. Қазіргі заманғы пентатлонның ережелері құрылғаннан бері бірнеше рет өзгерді, соның ішінде жарыс бір күнге дейін жинақталды. 2024 жылғы Олимпиада ойындарының қазіргі құрылымы фехтование, жүзу және ат спорты бойынша жеке жарыстардан тұрады, олар спортшыларға соңғы жарыстағы басталу уақытын анықтау үшін ұпайлар береді. Соңғы жарыс, лазерлік жүгіру деп аталады, лазерлік тапаншамен ату мен жүгірудің төрт кезегін кезекпен алмастырады. Қазіргі заманғы пентатлонды Олимпиадаға қосу жиі түсініксіз, танымал емес және күрделі деп сынға ұшырайды. 2028 жылғы Олимпиада ойындары бастапқыда қазіргі заманғы пентатлонды жарыстар тізімінен алып тастады, бірақ ат спортын кедергілермен жарыс алмастырған өзгертілген форматта қайта қалпына келтірді. Басқару органы – Қазіргі заманғы пентатлон халықаралық одағы (UIPM) 90-нан астам елде халықаралық спортты басқарады.

Формат

Қазіргі заманғы пентальон форматы спорт тарихы бойы жиі өзгеріп келді. Төменде 2024 жылғы Парижде өтетін жазғы Олимпиада ойындарында қолданылатын формат сипатталған:

Фехтование, рейтингтік раунд: Фехтованиедің бірінші раундында әрбір спортшы басқа барлық спортшымен жеке-жеке кездеседі. Жекпе-жектерде электрлік эпе қолданылады, мақсаты – бүкіл дене, және бір тиіспен аяқталады. Егер екі спортшының бірі де бір минут ішінде тиіс бермесе, екеуі де жеңіліс режімде тіркеледі. Жеңіске 70% жеткен спортшылар 250 ұпай алады; әрбір қосымша жеңіс 5 ұпай қосады, ал әрбір жеңіліс 5 ұпай кемітеді. Ат спорты: Спортшылар 12 кедергіден тұратын секіру трассасын басып өтеді. Спортшылар өздерімен ат әкелмейді, оларға таныс емес ат беріледі және онымен 20 минут жаттығуға мүмкіндік беріледі. Трассаны сәтті аяқтаған спортшы 300 ұпай алады, ал айыптар мен белгіленген уақыттан көп уақыт жұмсаған үшін ұпайлар шегеріледі. Жүзу: Бұл 200 метрге еркін жүзу. 2 минут 30 секунд көрсеткен спортшы 250 ұпай алады; одан әрбір жылдам секунд 2 ұпай қосады, ал әрбір баяу секунд 2 ұпай кемітеді. Фехтование, бонус раунды: Фехтованиедің екінші раундында спортшылар бірінші раундтың нәтижелеріне сәйкес реттеледі. Соңғы орындағы спортшы келесі орындағы спортшымен жұптасады. Жеңімпаз екі бонус ұпайына ие болады және келесі үздік спортшымен жарысады; жеңілген спортшы бұл раундтан шығарылады (екі жеңіліс жағдайында, жекпе-жектің жеңімпазы раундқа жоғарырақ дәрежеде кірген спортшы болады). Барлық спортшылар, біреуден басқа, жарыстан шығарылғанша бұл жалғасады. (Фехтование тәртібі бойынша ең жоғары орындағы спортшы тек бір жұптық кездесуге қатыса алады; егер ол жеңіске жетсе, 4 ұпай алады.) Жүгіру және атудың біріктірілген жарысы: Бұл соңғы жарыста спортшылардың басталу уақыты алғашқы үш жарыстан алған жалпы ұпайларына байланысты анықталады, сондықтан ең көп ұпай жинаған спортшы бірінші болып бастайды, ал әрбір келесі спортшы көшбасшыдан артта қалған әрбір ұпай үшін бір секундтан кейін бастайды. Спортшылар 3200 метр қашықтықты жүгіріп, төрт нысанада лазерлік пистолетпен ату үшін тоқтайды. Әрбір раундта олар бес тиіс бергенше (ату саны шектеусіз) немесе 50 секунд өткенше нысанада тұруы керек. Қазіргі заманғы пентальондағы жалпы нәтиже финиш сызығы бойынша анықталады.

Жасау

Көптеген дереккөздерде қазіргі заманғы бессайыстың авторы – қазіргі Олимпиада ойындарының негізін қалаушы барон Пьер де Кубертен деп айтылады. Алайда, зерттеуші Сандра Хек 1912 жылғы Ойындарды ұйымдастыру комитетінің президенті Виктор Балк швед әскерилерінің көпсайыстық жарыстарының ұзақ дәстүрін пайдаланып, қазіргі заманғы бессайысты жасады деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, 1912 жылғы Олимпиада ойындарында барлық континенттерден келген спортшылар бақ сынасты. Атау грек тіліндегі «пéntathlon» – «бес жарыс» деген сөзден шыққан. Ежелгі бессайыстың жарыстары сол кездегі бекіністі қорғауға қажетті жауынгердің дағдыларын бейнелегендіктен, Кубертен бұл жарысты 19 ғасырдағы жау тылындағы атты әскердің тәжірибесін симуляциялау үшін құрды: ол жауынгер бейтаныс жылқыға мініп, мылтық пен қылышпен жаумен күресіп, жүзіп, өз әскерлеріне қайту үшін жүгіруі керек. 2000 жылы Олимпиада ойындары бағдарламасына әйелдер арасындағы жарыс қосылды. Алғашқыда бұл жарыс төрт немесе бес күнге созылған. 1996 жылы көрермендерге ыңғайлы болу үшін бір күндік формат қабылданды. Көрермендер үшін жағдайды жақсарту мақсатында UIPM барлық бес жарысты бір орында өткізуді ұсынды. Бұл 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына жоспарланған, бірақ алғаш рет 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында іске асырылды. 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындары үшін 90 минуттық іріктеу кезеңдерінен тұратын қысқартылған формат көзделіп отыр. 2028 жылғы Лос-Анджелестегі жазғы Олимпиада ойындарының алғашқы бағдарламасына қазіргі заманғы бессайыс кірмейді, спорт түрлері арасындағы жарыстарда шоу-жарыспен алмастыру мәселесі шешілуде, бірақ оны кейінірек қосу мүмкіндігі де қарастырылып жатыр. Қазіргі заманғы бессайыс 2010 жылдан бері Жастар Олимпиадасының бағдарламасына енгізілген. Қазіргі заманғы бессайыстың Жазғы Олимпиада ойындарына қосылуы жиі түсініксіз, танымал емес және күрделі деп сынға ұшырайды, әсіресе ХОК әрбір Жазғы Олимпиада ойындарындағы спорт түрлерінің санын 28-ге шектейді.

Басқару

Қазіргі заманғы бессайысқа ресми халықаралық федерация болмағанда, МОК комитеті осы спорт түрі үшін құрылды және МОК мүшелерінің біліктілігін пайдаланды. Басқарушы орган – Халықаралық қазіргі заманғы бессайыс одағы (UIPM) 1948 жылы құрылды.

Халықаралық жарыстар

Әлем чемпионаты 1949 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді. Жарыстарға ерлер мен әйелдер арасындағы жеке және командалық жарыстар, сондай-ақ ерлер мен әйелдер арасындағы эстафеталық жарыстар кіреді, ал 2010 жылдан бастап аралас эстафеталық жарыстар да қосылды. Неміс заманауи бессайыс федерациясының президенті Вильгельм Хензе көптеген тырыстықтарының нәтижесінде әйелдер 1977 жылы әлем чемпионатына, ал 1981 жылы ресми әлем чемпионатына алғаш рет қабылданды. Қазіргі заманғы бессайыс әлем кубогы – қазіргі заманғы бессайыс жарыстарының жыл сайынғы сериясы. Ол алғаш рет 1999 жылы ұйымдастырылды.

Уақыт өткен сайын пішім өзгерісі

Қазіргі заманғы пентатлон құрылғаннан бері көптеген өзгерістерден өтті.

Қалқан

2015 жылы — және 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында алғаш рет — халықаралық жарыстарда қорқытқышпен (эпе) жарысуға қосымша бонус раунды жүйесі енгізілді. Оған дейін тек айналмалы жүйе ғана қолданылды.

Жүзу

2000 жылғы Олимпиадаға дейін жүзу қашықтығы 300 метрді құрады, одан кейін ол 200 метрге өзгертілді.

Атпен жүру

1972 жылы кросс-кантри жарысының қашықтығы 5 км-ден 4 км-ге дейін қысқартылды. 1988 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында кросс-кантри жарысынан конкурға (шоу-қонуға) ауыстырылды.

Ату және қашу

1912 жылдан 1988 жылға дейін ату үшін қалыпты пистолеттер немесе кейіннен спорттық пистолеттер қолданылды. 1989 жылдан 2009 жылға дейін ату жарысы 10 метр қашықтықтан тұрып, қозғалмайтын нысанаға 4,5 мм (.177 калибрлі) ауа пистолетімен атудан тұрды. Форматы 10 метрлік ауа пистолеті жарысына ұқсас болды: әр қатысушы 20 оқ атты, әр оққа 40 секунд уақыт берілді. 2011 жылғы әлем кубогында нақты оқтары бар пистолеттердің орнына лазерлік пистолеттер қолданылды. Лазерлік оқ атылғанда қысқа ғана кешігу болады, ол оқтың ұңғыдан шығуына жұмсалатын уақытты имитациялайды. Лазерлік трансмиттерлері бар ауа пистолеттері өтпелі кезеңде пайда болды және әлі де қолданылуда. 2010 жылдардың ортасынан бастап арнайы жасалған лазерлік пистолеттер жасалды және кеңінен қолданылады. Лазерлік пистолеттер мен нысаналар UIPM-мен сертификатталуы керек. 2000 жылғы Олимпиадаға дейін жүгіру қашықтығы 4 километр болды. 2013 жылғы маусымның басынан бастап лазерлік жүгіру төрт 800 метрлік айналымнан (қашықтықты 3,2 километрге дейін ұлғайта отырып) тұрады, әр айналымнан бұрын 50 секунд ішінде бес нысанаға лазерлік ату жасалады. Бұл өзгеріс 2009 жылғы бастапқы жарыста жоғалған деп саналған ату дағдысының маңыздылығын қайта жаңарту мақсатында жасалды. Лазерлік жүгіру қажетті дағдылардың мәнін тым күрт өзгертеді деген сын айтылды. "Нью-Йорк Таймс" газеті бес түрдің екеуі біріктірілгендіктен, жарыстың атауын "тетратлон" деп өзгертуге бола ма деп сұрады. Бұл есептеу жүйесі алғаш рет 1956 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында қолданылды.

Атпен жүруді кедергілер жарысымен алмастыру

2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында әйелдер арасындағы жарыста кездейсоқ тағайындалған аттарды бағындыруда қиындықтар туындағаннан кейін ат спорты сынға ұшырады. Бұл жағдай неміс командасының жаттықтырушысы Ким Райснердің атты ұрып соққаннан кейін жарыстан шеттетілуімен аяқталды. Ойындардан кейін, 2021 жылдың қарашасында UIPM ат спортын басқа бір салтпен алмастыру жөніндегі консультациялар бастайтынын мәлімдеді. Шешім 2021 жылғы 27 қарашада UIPM Конгресінде бекітілді, өзгерістер 2028 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына енгізілуі жоспарланған. UIPM спортшылармен кеңеспей, форс-мажор жағдайын негізге ала отырып, өзгеріс үшін дауыс берді. Бұл шешімге түрлі спортшылар мен ұйымдар наразылық білдірді, олар ат спортын қазіргі заманғы бессайыстың негізгі бөлігі деп есептеді. Кейбіреулер UIPM-ді Конгресс кезінде ат спортын қолдаушылармен пікір алмасуға кедергі келтірді деп айыптады. "Pentathlon United" атты топ ХОК-ті UIPM басшылығын тексеруге шақырды және ережелерді Халықаралық Ат спорты федерациясының (FEI) ережелеріне сәйкес келтіру арқылы ат спортын сақтау жоспарын ұсынды, сондай-ақ жануарлардың әл-ауқатына баса назар аударуды көздейді. 2022 жылдың мамыр айында UIPM Анкарада өткен 2022 жылғы Қазіргі заманғы бессайыс әлем чемпионатының финалымен бірге кедергілер жарысының сынақ жарысын өткізетінін хабарлады. Бұл жарыс 60-тан астам ұсынылған салттың ішінде ең көп қолдау тапқан, тиімді, жас көрермендерге қызығушылық тудыратын және "қазіргі заманғы бессайыстың ДНК-сымен үйлесімді" екені атап өтілді. Жарыс жолы World Obstacle ұйымының қатысуымен әзірленді, ал іс-шараға кедергілер жарысы және қазіргі заманғы бессайыс қауымдастықтарының спортшылары қатысты. UIPM Токио теледидар жүйесімен (TBS) "Ninja Warrior" кедергілер жолын пайдалану туралы ынтымақтастық келісіміне де келді. 2022 жылдың 9 шілдесінде Pentathlon United 40 елден алынған 213 жауаптан тұратын сауалнаманың нәтижелерін жариялады, оның 68,5% -ы қазіргі спортшылар еді. Сауалнама көрсеткендей, қазіргі заманғы бессайысқа қатысушылардың 92% -дан астамы спорттың құрамында ат спортын сақтауды қалайды. Топтың мәлімдемесіне сәйкес, "74,18% ат спортының жаңартылған нұсқасын таңдады, ол аттардың әл-ауқатын басты тақырыптардың бірі ретінде қарастырады, ал 16 тармақты жоспарда ат спортының құны мен қолжетімділігіне қатысты алаңдаушылықтар да ескерілген". Сауалнамаға қатысқандардың ішінде тек Ұлыбританиядан келген спортшылар ғана кедергілер жарысын қолдады, ал АҚШ спортшылары ат спортының жаңартылған нұсқасына басымдық берді. 2022 жылдың қарашасында UIPM Конгресі 69–11 дауыспен ат спортын кедергілер жарысымен алмастыруды мақұлдады, ал қабылданған қосымша ұсыныс өзгерістердің 2023 жылы жасөспірімдер арасындағы жарыстар үшін күшіне енетінін белгіледі. Оның ересектер деңгейінде жүзеге асырылуы 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарынан кейін ғана күтілуде. 2023 жылдың 22 маусымында UIPM YouGov жүргізген 1500 американдықтан тұратын сауалнаманың нәтижелерін жариялады, ол ат спортын кедергілер жарысымен алмастыру туралы шешімін қолдау мақсатында жасалған. Сауалнама көрсеткендей, "Z ұрпағының 45% және мыңжылдықтардың 41% Олимпиада ойындарын теледидардан көруге көбірек қызығушылық танытады, егер ол "Ninja Warrior" стиліндегі кедергілер жарысын көрсетсе, бұл АҚШ халқының санына шаққанда шамамен 45 миллионнан астам көрерменге тең". UIPM сондай-ақ "сауалнамаға қатысушылардың үштен екісінен астамы (37%) Олимпиада ойындарында жаңа форматтағы қазіргі заманғы бессайысты көруге көбірек қызығушылық танытса, ал 46% -ы себебін "Ninja Warrior" стиліндегі кедергілер жарыстарын ұнататынын айтты, ал 34% -ы жауабының себебін "қазіргі заманғы бессайыстың өзгерістерді қабылдауы керек" деп түсіндірді" деді. Мақалада сондай-ақ танымал "American Ninja Warrior" телешоуы туралы да сөз болды.