Кіріспе
Алалах (Телл Атхана; Хетт: Alalaḫ) – Реханлы, Хатай, Түркиядағы ежелгі археологиялық орын. Қазіргі Түркияның Хатай провинциясындағы Антакияның (тарихи Антиохия) солтүстік-шығысында шамамен орналасқан. Бұл қала орта және соңғы қола дәуірінде, шамамен 2000-1200 ж.ж. аралығында қалалық қоныс ретінде гүлденген. Қала сарайлар, ғибадатханалар, жеке үйлер және бекіністерді қамтыды. Алалахтың қалдықтары 22 гектарға жуық аумақты алып жатқан үлкен төбеге айналды. Кейінгі қола дәуірінде Алалах Мүкиш патшалығының астанасы болды. Бірінші сарай шамамен б.з.д. 2000 жылы салынған, ал б.з.д. 12 ғасырда қиратылған болуы мүмкін. Бұл орын сол кезден кейін ешқашан қайтадан қоныстанбаған деп есептелген, бірақ археолог Тимоти Харрисонның (2022) лекциясында көрсетілген графика бойынша, ол Амук кезеңдері N, O, Темір дәуірінде, шамамен 1200-600 ж.ж. аралығында да қоныстанған.
Alalakh (Tell Atchana; Hittite: Alalaḫ) is an ancient archaeological site approximately northeast of Antakya (historic Antioch) in what is now Turkey's Hatay Province. It flourished, as an urban settlement, in the Middle and Late Bronze Age, c. 2000 1200 BC. The city contained palaces, temples, private houses and fortifications. The remains of Alalakh have formed an extensive mound covering around 22 hectares. In Late Bronze Age, Alalakh was the capital of the local kingdom of Mukiš. The first palace was built around 2000 BC, and likely destroyed in the 12th century BC. The site was thought to have never been reoccupied after that, but archaeologist Timothy Harrison showed, in a (2022) lecture's graphic, it was inhabited also in Amuq Phases N O, Iron Age, c. 1200 600 BC.
Орналасқан жері
Ол қазіргі Сирия-Түркия шекарасынан шамамен Амик аңғарында орналасқан. Амик көлі осы аймақтағы ежелгі көл болған. Амик аңғарындағы адам қоныстары неолит дәуіріне дейін, шамамен б.з.д. 6000 жылға дейін жетеді. Бұл аймақта Телл Таинат сияқты көптеген ежелгі археологиялық орындар орналасқан, соның ішінде жақында қазба жұмыстары жүргізілген Телл Таинат та бар. Телл Атчана Телл Таинаттан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 700 метр жерде, Оронт өзенінің су тасқынына ұшырайтын жазығында, өзеннің Амук жазығына құятын жерінде орналасқан.
Орта қола дәуірі
Археологтар К. А. Йенер мен Мурат Акар басқарған соңғы қазбаларға сәйкес, Алалахтағы орта қола дәуірінің толық кезеңі шамамен б.з.д. 2100-1650 жылдар аралығында болды, бұл Анатолия, сондай-ақ Таяу Шығыс және Левант аймақтарындағы қайта қала құру кезеңінің бір бөлігі еді. Орта қола дәуірінің II кезеңі б.з.д. 19 ғасырында, Йенердің 8-ші кезеңінде (Вуллидің VIII деңгейі), сарай мен ғибадатхана, сондай-ақ қала ішіндегі жерлеу орындары табылған кезде басталды. Одан кейін, 7-ші кезеңде (VII деңгей), кейінгі сарай, архив, бірнеше ғибадатханалар, қала қабырғасы, үш бөліктен тұратын қақпа, тұрғын үйлер, шеберханалар, қала сыртындағы және ішіндегі жерлеу орындары қазылып алынды. Бұл жердің жазба тарихы б.з.д. 18 ғасырда Мари қаласынан табылган жазбалармен Алактум деген атпен басталуы мүмкін, сол кезде қала Ямхад патшалығының (қазіргі Алеппо) құрамына кірген. Жазбалардағы мәліметтерге сәйкес, Суму Эпух патшасы Алактум жерін күйеу баласы, Мари патшасы Зимри Лимге сатқан, ал өзі билігін сақтап қалған. 1765 жылы Мари құлағаннан кейін, Алалахтың қайтадан Ямхад билігіне өткені болжамдалады.
Ярим-Лим әулеті
Алеппо патшасы Абба Эль I қаланы өзінің інісі Алалахтың Ярим Лиміне Ирриду қаласының орнына сыйлады. Абба Эль оны Ярим Лимге қарсы көтерілгеннен кейін жойған еді. 18-17 ғасырлар арасындағы кезеңде Алалах Ярим Лимнің билігінде болды және қазіргі Алеппода орналасқан Мукиш қала-мемлекетінің астанасы, сондай-ақ Ямхад мемлекетінің қарауындағы ел болды. Алеппоның гегемониясы тұсында Ярим Лимнің ұрпақтарынан әулет құрылды, ол б.з.д. 17 ғасырдың екінші жартысына дейін сақталды. Осы кезде Алалахты хетт патшасы I Хаттусили жойған болуы мүмкін, бұл оның жорықтарының екінші жылына сәйкес келеді. Орташа мерзімдеме бойынша және археолог К. А. Йенердің жарияланымдарына сүйенсек, Алалахтың қирауы б.з.д. 1650 жылға жатсады, бұл "өрт пен өртеу" деп сипатталған. Йенердің соңғы зерттемесінде Хаттусили I-нің сарайдың VII қабатын қиратуы оның билік екінші жылы, яғни б.з.д. 1628 жылы болғандығы айтылады.
Қола дәуірінің соңы
Бір ғасырдан кем уақыт үзілістен соң Алалах туралы жазбалар қайта жаңғырды. Осы кезде ол тағы да жергілікті әулеттің орталығы болды. Бұл әулеттің құрылуы туралы көптеген мәліметтер әулеттің негізін қалаушы патшасы Идримидің өмірбаянға ұқсайтын жазуы бар мүсіннен алынған. Оның жазуынша, б.з.б. 15 ғасырында Ямхад патшасының ұлы Идрими өз қаласынан Эмарға қашып, Алалахқа келген, қаланың билігін басып алып, Бараттарнаның қарауындағы патша ретінде мойындалған. Жазуда Идримидің басынан өткендері баяндалады: оның отбасы Эмарға қашуға мәжбүр болғаннан кейін, ол оларды тастап, «Канаан жеріндегі Аммиядағы» «Хапиру халқына» қосылған. Хапиру оны «өздерінің билеушісінің ұлы» деп мойындап, «оның төңірегіне жиналған»; олармен жеті жыл өмір сүргеннен кейін, ол өзінің хабиру сарбаздарымен Алалахқа сәтті теңіз шабуылын жасап, онда патша болған. Мүсінде мұрагері Адду нирари есімді адам еске алынады, ол басқаша мәлімделмеген. Алайда, археологиялық қазбалар есебінде бұл мүсін Идрими тірі кезінен бірнеше ғасыр бұрын салынғандығы айтылады. Бірақ жақында археолог Джейкоб Лауингер мүсін мен жазуды Вуллидің ІІІ қабатына (/ІІ), шамамен б.з.б. 1400-1350 жылдарға, Идрими өмірінен 50-ден 100 жылға дейінгі кезеңге жатқызады. Оның тарихилығы туралы ғалымдар арасында көп пікірталас болып тұр. Археологиялық тақташаларда Идримидің ұлы Никмепухтың Митанни патшасы Сауштатармен замандас болғаны айтылады. Бұл Идримидің Сауштатардың алдағы билеушісі Бараттарнамен замандас болғаны туралы мүсіндегі жазуды қолдайды. Идримидің ұлы мен немересі Никмепух пен Илим-илимма билік еткен кездегі Алалахтың әлеуметтік-экономикалық тарихы осы жерден қазылған тақташаларда жақсы көрсетілген. Бұл тақташаларда Идрими туралы сирек кездеседі. Б.з.б. 14 ғасырдың ортасында хетт патшасы Суппилулума I Митанни патшасы Тушраттаны жеңіп, солтүстік Сирияны, оның ішінде Алалахты, хетт империясына қосып алды. Бір тақташада ол Мукиш жерінің көп бөлігін (яғни, Алалахтың) Угаритке бергені жазылған, себебі Угарит патшасы Мукиш, Нухасса және Нийе патшалықтарының бүлік көтергені туралы хетт патшасына хабарлаған. Қала б.з.б. 1300 жылға дейін көбінесе тасталып қалған. Угариттің Аммиштамру (II) билік еткен кезінде, шамамен б.з.б. 1260-1235 жылдары, онда шағын хетт бекеті болғандығы белгілі. Бұл жер темір дәуірінде қайтадан қоныстанды (шамамен б.з.б. 1200-600 жылдары). Вуллимен бірге жұмыс істеген қазба алаңының бригадирі сириялық шейх Хаммуди ибн Ибрахим болды. 1995 жылдан бастап бірнеше жылдық зерттеулерден кейін, Чикаго университетінің тобы 2003 жылы К. Аслихан Йенердің басшылығымен алғашқы толық қазба маусымын өткізді. 2004 жылы топ табылған материалдарды өңдеу үшін қысқа қазба және зерттеу маусымын өткізді. 2006 жылы жоба демеушілігі өзгеріп, К. Аслихан Йенердің басшылығымен Түркия Мәдениет және туризм министрлігі мен Антакиядағы Мустафа Кемал университетімен бірге қазба жұмыстары қайта басталды. VII қабаттан (ортаңғы қола дәуірі) және IV қабаттан (соңғы қола дәуірі) 500-ге жуық клинопись тақташалары табылды. Б.з.б. 15 ғасырдың басында Алалахтың патшасы Идримидің мүсіні Идримидің жастық шағы, билікке көтерілуі және әскери және басқа да жетістіктері туралы бірегей өмірбаянды ұсынады. Қазір мүсін Британ мұражайында сақталады. Алаккадтан алынған аккад мәтіндері негізінен заңдық тақташалардан тұрады, онда билеуші әулеттің жерді және одан түсетін табысты бақылауы туралы, сондай-ақ әкімшілік құжаттар, сарайға тауарлардың кіріп-шығуы туралы мәліметтер тіркелген. Сонымен қатар, бірнеше сөз тізімі, астрологиялық белгілер және сиқырлы сөздер де бар. Алалахта Митанни дәуірімен байланысты жоғары сапалы керамика – нузи ыдыстарының көптеген үлгілері табылды. Алалах/Атханада табылған керамиканың бұл түрі кейде Атхана ыдыстары немесе Атхана нузи ыдыстары деп сипатталады.
Құдайым Кубаба
Манфред Гуттердің пікірінше, Амик аңғары, ежелгі Мукиш мемлекетімен сай келеді, әсіресе Алалах, Сирия және Анатолия құдайы Кубабаға алғашқы рет табынған жер болған. Ол көбінесе әділдіктің мейірімді құдайы ретінде қарастырылады. Осы теория бойынша, оған табыну Алалахтан Кархемишке, содан кейін жалпы Анатолияға тараған.
Генетика
Skourtanioti және басқалар жүргізген ежелгі ДНК талдауларына сәйкес (2020), Телл Атханадан Орта және Кейінгі қола дәуіріне (б.з.д. 2006–1303 жылдары) жататын 28 адамның қалдықтары зерттелді. Алалах тұрғындары Халколит Левантиандары мен Месопотамиялықтардың қоспасы болған, және олардың генетикалық құрамы Эбла мен Сидоннан табылған сол замандас Левантиандарға ұқсас. Он екі ер адамның алтауы J1a2a1a2 P58 гаплотобын, екеуі J2a1a1a2b2a Z1847 гаплотобын, ал төртеуі J2b2 Z2454, H2 P96, L2 L595 және T1a1 CTS11451 гаплотобын жеке-жеке тасымалдаған. Ингман және басқалар (2021) тағы жеті ер адамды талдады: үшеуі J2a1a1a2 гаплотобын, ал төртеуі J1a2a1a, T1a1a, E1b1b CTS3346 және L1b M349 гаплотобын жеке-жеке тасымалдаған.