Француз Кедергісінің Батыры Соня Ольшанески

Кіріспе

Француз қарсыласы Соня Олшанезки (25 желтоқсан 1923 – 6 шілде 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз қарсыласының және Арнайы операциялар басқармасының мүшесі болған. Олшанезки оккупацияланған Франциядағы Арнайы операциялар басқармасының «Жонглер» желісінде курьер ретінде жұмыс істеді, Гестапо оны тұтқындағанға дейін. Кейін ол Натцвайлер-Струтхоф концлагерінде өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Олшанезки Германияның Хемниц қаласында дүниеге келген. Лондонға белгісіз, Олшанезки 1943 жылғы шілдеде Робиннің жетекшісі (Жан Александ Вормс) Проспер желісінің құлауынан кейін тұтқындалған соң, Бернге (Швейцария) қашқан Вейлге ілесуден бас тартты. Ол Робиннің қалдықтарына жауапкершілікті қабылдады және бұл құлаудың салдарынан қауіпті болуы мүмкін әртүрлі SOE топтары арасында хабар алмасу арқылы өте үлкен тәуекелге барды.

Тұтқындау

Олшанезки 1944 жылдың 21 қаңтарында тұтқындалғанға дейін бостандықta болды. Гестапо оны сұраққа тартып алғаннан кейін Фресне түрмесіне қамады. 1944 жылдың 13 мамырында Олшанезки, тағы үш тұтқынға алынған SOE агенттері – Андре Боррель, Вера Ли және Диана Роуденмен бірге Фреснеден Гестапоның Париждегі штаб-пәтеріне, 84-авеню Фохқа, Йоланде Бикман, Мадлен Дамермент, Элиан Плевман және Одет Сансомпен бірге көшірілді. (Соғыстан тек Сансом ғана аман қалды.) Сол күні оларды теміржол стансасына алып барып, әрқайсысын пойыз күзетшісіне қолғаппен байлады. Сансом соғыстан кейінгі сұхбатында былай деді:

Біз осы сапарды бірге қорқынышпен бастадық, бірақ бәріміз ең бастысы бірге боламыз деп үміттендік. Бізге бәрімізге де жағдайдың қалай болатынын білуге мүмкіндік болды, ешкім көп нәрсе күткен жоқ, бізді өлімге кесуі мүмкін екенін білдік. Өлім жазасына ресми түрде кесілген жалғыз адам мен болдым. Қалғандары емес. Бірақ әрқашан бір керемет нәрсе болады деген үміт бар. Немістер Олшанезки мен тағы жеті әйел агентті – Бикман, Боррель, Дамермент, Ли, Плевман, Сансом және Роуденді Карлсруэ түрмесіндегі әйелдерге арналған азаматтық түрмеге апарып, оларды жеке-жеке камераларға орналастырды. Агенттерге басқа тұтқындардан айырмашылық жасалмады және оларға қолмен жұмыс істеуге рұқсат берілді. Кейде олар Германиядағы нысаналарға бет алған одақтас бомбалаушы ұшақтарының шуын еститін, соғыс аяқталып, тұтқындар ерте не кеш босатылатынын үміттенді. Олшанезкидің не болғаны туралы шатасу туды, өйткені ол тағы бір агент, Нұр Инаят Ханға (Кино айналымы) ұқсас болды, ол да тұтқындалған еді, және Нұр Олшанезкидің есімін лақап есім ретінде қолданған болуы мүмкін деп ойланды.

Натцвайлер-Струтхофтағы өлім жазасы

1944 жылдың 6 шілдесінде таңғы сағат бес пен алтының арасында, Карлсруэге келгеннен кейін екі ай өтпеген кезде, Боррел, Ли, Олшанецки және Роуден қабылдау бөлмесіне жеткізіліп, жеке заттары қайтарылды да, екі гестапо қызметкеріне тапсырылды. Олар оларды 100 шақырым оңтүстік-батысқа жабық жүк көлігімен алып жүрді. Әйелдердің келуі күтпеген болып шықты, сондай-ақ әйелдерді сүйемелдегендердің бірі төрт әйелді дереу атқылауға бұйрық берді. Лагерьде әйелдер сирек кездесетін болғандықтан, олардың келгені неміс күзетшілері мен тұтқындардың назарын бірден аударды. Төрт әйелді СС қызметкерлері лагерьдің ортасынан төменгі жағындағы камералар блогына алып барды және сол түні кешке дейін ұстады. "Олардың сыртқы түріне қарағанда, бұрын лагерьде болмағандары байқалады", - деді бір француз тұтқыны. "Олар жас көрінеді, жақсы күтімделген, киімдері жаман емес, шаштары тарақталған, әрқайсысының қолында бір зат бар". Әйелдер бастапқыда бірге ұсталды, бірақ кейін жеке-жеке камераларға жайғастырылды. Олар терезе арқылы бірнеше тұтқынмен, соның ішінде бельгиялық тұтқын, доктор Жорж Бугартспен байланыса алды. Ол әйелдердің біріне (кейін фотосурет арқылы Боррел екені анықталды) терезеден темекі жіберді. Боррел оған ақшасы бар кішкентай темекі қалтасын лақтырды. Бельгиялық армия дәрігері Альберт Гериссе, Марсельдегі Пэт О'Лиридің қашу жолын басқарған, Боррелді өзінің бұрынғы көмекшісі ретінде таныды. Ол басқа әйелмен бірнеше сөз айтысты, ол өзінің ағылшын екенін (Ли немесе Роуден) айтты, содан кейін камера блогының ішіне жоғалып кетті. Төрт әйелді атқылауға қатысқандардың соғыстан кейінгі сотта, Гериссе ауруханада болғанын және әйелдерді СС күзетшілерінің камера блогынан (Zellenbau) бірнеше метр қашықтықтағы крематорийге алып бара жатқанын көргенін мәлімдеді. Ол сотқа былай деді: "Мен төрт әйелдің бірінен соң бірі крематорийге бара жатқанын көрдім. Біреуі кетті, екі-үш минуттан кейін тағы біреуі кетті". Крематорий орналасқан ғимараттың ішінде әр әйелге медициналық тексеру үшін киімін шешуге бұйрық берілді, дәрігер олардың біріне тифке қарсы вакцинация деп айтқан инъекция жасады, бірақ шындығында бұл өлімге әкелетін 10 мл фенол болды. Инъекциядан кейін әйел есінен танып қалған соң, оны крематорий пешіне салды. Герриз былай деді: "Келесі күні таңертең крематорийді басқаратын неміс тұтқыны маған пеш есігі әрқашан ашылғанда шырылдың естілетінін түсіндірді, бұл пешке дене салынғанын білдіреді. Мен төрт рет отты көрдім". Ату кезінде есік сырттан құлыпталған, бірақ есіктің үстіндегі кішкентай терезеден дәлізді көруге болады, сондықтан ең жоғары төсектегі тұтқын көргендерін үнемі баяндап отырды. Гүрисса сөз еткен тұтқын - Франц Берг, ол крематорийде көмекші болып, сол түні отты жаққан, содан кейін оны екі басқа тұтқынмен бірге бөлмеге қайтарған. Берг былай деді: "Төртінші әйелді пешке итеру кезінде күрес болғанын бірнеше куәгер айтқан. Польшалық тұтқын Уолтер Шульцтің айтуынша, СС-тің медициналық қызметкері (Эмил Брюттель) оған былай деді: "Соңғы әйел пешке жартылай кіргенде (аяқтарын алдымен салды), ол есін жиып, қарсылық көрсетті. Сол жерде жеткілікті адам болғандықтан, олар оны пешке итеріп жіберді, бірақ ол қарсылық көрсетіп, [Питер] Штраубтың бетін тырнап алғаннан кейін ғана". Келесі күні Шульц лагерьдің жазалаушысының (Штраубтың) беті қатты сырықтанғанын байқады. Лагерь дәрігері (Вернер Род) соғыстан кейін атқыланды. Франц Берг бес жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ басқа бір сот барысында басқа қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді және Родпен бірге сол күні асылды. Лагерь командирі (Фриц Хартженштейн) өмір бойына, ал Штрауб 13 жылға бас бостандығынан айырылды.

Some time between five and six in the morning on 6 July 1944, not quite two months after their arrival in Karlsruhe, Borrel, Leigh, Olschanezky and Rowden were taken to the reception room, given their personal possessions, and handed over to two Gestapo men who then escorted them 100 kilometres south west by closed truck to the Natzweiler Struthof concentration camp in France, where they arrived around three thirty in the afternoon. The women's arrival was apparently unexpected as was the order by one of the women's escorts that the four women were to be executed immediately. As women were a rarity in the camp their presence immediately attracted attention from both German guards and prisoners. The four women were led through the center of the camp down to the cellblock at the bottom of the camp by SS men and held there until later that night. "One could see from their appearance that they hadn't come from a camp," said a French prisoner. "They seemed young, they were fairly well groomed, their clothes were not rubbish, their hair was brushed, and each had a case in their (sic) hand." The four women were initially together but later put into individual cells. Through the windows, which faced those of the infirmary, they managed to communicate with several prisoners, including a Belgian prisoner, Dr Georges Boogaerts, who passed one of the women (whom he later identified as Borrel from a photograph) cigarettes through the window. Borrel threw him a little tobacco pouch containing some money. Albert Guérisse, a Belgian army physician who had headed the Pat O'Leary escape line in Marseille, recognized Borrel as one of his former helpers. He exchanged a few words with another one of the women, who said she was English (Leigh or Rowden) before she disappeared into the cellblock building. At the post war trial of the men charged with the execution of the four women, Guérisse stated that he was in the infirmary and had seen the women, one by one, being escorted by SS guards from the cellblock (Zellenbau) to the crematorium a few yards away. He told the court: "I saw the four women going to the crematorium, one after the other. One went, and two or three minutes later another went." Inside the building housing the crematorium, each woman in turn was told to undress for a medical check and a doctor gave her an injection for what he told one of them was a vaccination against typhus, but was in fact a 10cc dose of phenol which the doctor believed was lethal. When the woman became unconscious after the injection, she was inserted into the crematorium oven. Guérrise said, "The next morning the German prisoner in charge of the crematorium explained to me that each time the door of the oven was opened, the flames came out of the chimney and that meant a body had been put in the oven. I saw the flames four times." The door was locked from the outside during the executions, but it was possible to see the corridor from a small window above the door, so the prisoner in the highest bunk was able to keep up a running commentary on what he saw. The prisoner Guérisse referred to was Franz Berg, who assisted in the crematorium and had stoked the fire that night before being sent back to the room he shared with two other prisoners before the executions. Berg said:

More than one witness talked of a struggle when the fourth woman was shoved into the furnace. According to a Polish prisoner named Walter Schultz, the SS medical orderly (Emil Brüttel) told him the following: "When the last woman was halfway in the oven (she had been put in feet first), she had come to her senses and struggled. As there were sufficient men there, they were able to push her into the oven, but not before she had resisted and scratched [Peter] Straub's face." The next day Schultz noticed that the face of the camp executioner (Straub) had been severely scratched. The camp doctor (Werner Rohde) was executed after the war. Franz Berg was sentenced to five years in prison but received the death penalty in another trial for a different crime and was hanged on the same day as Rohde. The camp commandant (Fritz Hartjenstein) received a life sentence, while Straub was sentenced to 13 years in prison.