Кіріспе

Пауыл елшісінің ілімдерінен дамыған христиандықтың түрі – Пауыл христиандығы немесе Пауыл теологиясы (сондай-ақ Паулизм немесе Пауландық), әйтпесе, жұрт христиандығы – грек тілінде сөйлейтін яһуди елшісі Пауылдың өзінің жазбалары және дәстүрлі түрде оған жатқызылатын Жаңа Өсиет жазбалары арқылы тараған сенімдері мен ілімдерінен пайда болған христиандықтың теологиясы мен түрі. Пауылдың сенімдері ең алғашқы яһуди христиандығында қалыптасқан, бірақ олар басқа ұлттарды Құдайдың Жаңа Өсиетіне қабылдауға баса назар аудару және Мұса заңының қажетсіз белгісі ретінде сүндеттеуден бас тарту арқылы осы яһуди христиандығынан ерекшеленді. Христиандықтың алғашқы ғасырларында негізделген прото-ортодоксальдық христиандық Пауылдың теологиясы мен сенімдеріне көп сүйенді және оларды Исаның үйретісінің кеңейтілген түсіндірмесі деп есептейді. 18-шы ғасырдан бері көптеген ғалымдар Пауылдың жазбаларында Исаның және ең алғашқы яһуди христиандарының бастапқы үйретісінен өзгеше ілімдер бар екенін айтады, бұл туралы мәліметтер канондық Евангелияларда, ерте Іс-әрекеттер кітабында және Жаңа Өсиеттің қалған бөліктерінде, мысалы, Яков хатында кездеседі.

Анықтама

Паулиндік христиандық немесе Паулиндік теология, сондай-ақ "Паулизм" немесе "Паулиандық" деп аталады, – бұл апостол Пауылдың өзінің жазбалары арқылы таратып, қолдаған сенімдері мен ілімдерінен пайда болған теология және христиандық. Пауылдың сенімдері ең алғашқы яһуди христиандығымен тығыз байланысты болған, бірақ олар яһуди христиандығынан басқа ұлттарды Құдайдың Жаңа Өсиетіне қабылдауға баса назар аударуы және сүндеттеуді Заңды сақтаудың қажетсіз белгісі деп қарауы арқылы ерекшеленді.

Этимология

Ханс Литцманның айтуынша, "Пауылдық христиандық" термині алғаш рет 20 ғасырда Пауылдың зор ықпалына ие болған ерте христиандық ішіндегі әртүрлі ой-пікірлерді ұсынған ғалымдар арасында қолданысқа түсті. Марксистік жазушы Антонио Грамши (1891–1937), алғашқы христиандық пен марксизмнің ұқсастығын баса көрсеткен, "Христо-Паулинизм" терминін Пауылдың маңыздылығын атап көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар теологиялық және идеологиялық сенімдер мен институционалдық шіркеу ұйымы арасындағы айырмашылықты анықтау үшін пайдаланды. Бұл терминді қазіргі заманғы христиан ғалымдары, мысалы Джон Зизлер және Кристофер Маунт та қолданады, олардың қызығушылығы христиандық бастауларды қайта жаңғырту және Пауылдың палео-ортодоксия, христиандық реконструкционизм және реставрационизм үшін маңыздылығында.

Пауыл мен басқа ұлт адамдарының кіруі

Алғашқы христиандар яһудилер болды. Пауылдың және Елшілердің істері кітабының авторының айтуынша, ол бастапқыда осы алғашқы христиандарды қуғынға түсірген, бірақ кейіннен сенімі өзгеріп, жылдар өткен соң, басқа ұлттардың арасында насихаттауға шақырылды.

Басқа ұлт адамдарының да кіруі

Исаның өлімі мен қайта тірілуі туралы алғашқы сенім, Пауыл 1 Коринфтерге 15, 3–5 тармақтар (сондай-ақ, мүмкін басқа да тармақтар) қолданған болуы мүмкін. Бұл сенімнің ежелгілігін көптеген зерттеушілер атап өткен: «Мен сендерге ең маңызды деп есептеген нәрсені де жеткіздім: Мәсіх біздің күнәларымыз үшін Киелі кітапта жазылғандай өліп, жерленді, үшінші күні Киелі кітапта жазылғандай қайта тірілді, Кефаға, содан кейін он екі елшіге көрінді». Дэвистің пікірінше, Пауыл Тораны, яһуди заңын немесе Мұса заңын Мәсіхпен алмастырды. Дэниел Боярин, Паула Фредриксен және басқа да маңызды Жаңа өсиет ғалымдары, еврей контексінде өмірлік тәжірибесі бар, Пауыл еврей сенушілері үшін Тораны немесе Халаханы Мәсіхпен алмастырмады, бірақ тек басқа ұлттарға Нойдың келісімін ұстанудың, елдер арасында адал болудың жеткілікті екенін үйретті (Мәсіхке сенумен бірге), болашақ әлемде үлес алу үшін. Бұл пікір парызшылдармен ортақ болды және Талмудта, Маймонидте (Мәсіхке сену элементін қоспағанда) оқытылды, бірақ құтқарылу үшін иудаизмге өтуді талап еткен (көбінесе басқа ұлттан туған) иудаизмшілер жоққа шығарды. Мысалы, Римдіктерге 13-ші хатында Нұхтың келісімі бойынша адал басқа ұлт адамының міндеттері туралы айтылады, ал Римдіктерге 14–15-ші тармақтарда тамақтану этикасы туралы кеңінен түсініктеме беріледі. Кристофер Роулендтің айтуынша, «оның хаттарындағы мәселелер осы кезеңдегі христиан сектасының көптеген мәселелеріне тән болған сияқты». Кристер Стендальдың пікірінше, Пауылдың Исаның рөлі және сенім арқылы құтқарылу туралы жазбаларының басты мәселесі – Құдайдың келісіміне Тораны сақтаған басқа ұлттардың (гректердің) кіруі. Басқа ұлттардың ерте христиандар қатарына қосылуы ерте христиандардың еврейлік сәйкестігі үшін мәселе тудырды. Көптеген еврей христиандары Исаны Мәсіх ретінде қабылдауда ғана ерекшеленетін, адал діншіл еврейлер болды. Еврейлік міндеттерді орындау, оның ішінде сүндеттеу, осы келісімге мүшелік белгісі ретінде қарастырылды және ерте еврей христиандары осы міндеттерді сақтауға талап етті. Жаңадан келгендердің бәрі «еврей заңын» толық орындамады және сүндеттелуден бас тартты, себебі сүндеттеу Шығыс Жерорта теңізі аймағының эллинизация дәуірінде ұнатпайтын нәрсе саналды. Пауыл еврейлік міндеттердің бәрін сақтауға талап етуге қарсы болды, оны Исаға сену арқылы құтқарылу туралы доктринасына үлкен қауіп деп есептеді. Пауыл үшін Исаның өлімі мен қайта тірілуі басқа ұлттардың Құдайдың келісімінен шығарылу мәселесін шешті. «Біздің күнәларымыз үшін өлу» басқа ұлттардың Тауратты ұстанушыларының мәселесін білдіреді, олар адалдығына қарамастан, міндеттерді, оның ішінде сүндеттелуді толық орындай алмайды және сондықтан «күнәкарлар» болып, Құдайдың келісімінен шығарылады. Исаның өлімі мен қайта тірілуі Римдіктерге 3:21-де көрсетілгендей, басқа ұлттардың Құдайдың келісімінен тыс қалу мәселесін шешті. Пауыл құтқарылудың Құдайдың рақымымен алынатынын талап етеді; Сандерстің айтуынша, бұл талап б.з.д. 200 жылдан б.з. 200 жылға дейінгі еврей дінімен сәйкес келеді, ол Құдайдың Израильмен жасаған келісімін Құдайдың рақымының актісі деп қарады. Заңды сақтау келісімді сақтау үшін қажет, бірақ келісім заңды сақтау арқылы емес, Құдайдың рақымымен қондырылады.

Яһуди мәсіхшілігінен бөлінді

Бірден болған жарылыстың орнына, христиандар мен яһудилер арасында бірте-бірте жік туды. Пауыл жұртшылық арасында басқа ұлттардан тұратын қауым құрған деген ой болғанымен, толық ажырасуға ғасырлар кетті. Лион епископы Ириней II ғасырдың екінші жартысында эбиондықтардың Пауылды заңнан тайғандықтан мойындамай, әулие Матфей бойынша жазылған, «Эбиондықтар Інжілі» деп белгілі бір нұсқасын ғана қолданғанын айтқан.

Ықпал

Пауыл ертедегі христиан дініне зор әсер етіп, яһудилердің мессиасы Исаны барлық адамзатқа арналған, «жалпыға ортақ» құтқарушыға айналдырды. Бұл тезис Пауылдың және ең ерте яһуди христиандығының арасындағы көзқарас айырмашылықтарына, сондай-ақ Елшілердің істеріндегі Пауыл бейнесі мен оның өзінің жазбаларындағы бейнесі арасындағы айырмашылықтарға негізделген. Осы тұрғыдан алғанда, Пауылды эллинизация немесе римдіктерге жақындастыруға ұмтылған деп қарастыру керек.

Ғылыми көзқарастар

Пауылдың христиан іліміне қаншалықты әсер еткені туралы ғалымдардың пікірлері зәулім түрде әртүрлі. Ең радикалды пікірлердің бірін Г.А. Уэллс білдіреді, ол теология мен тарих емес, неміс тілінің профессоры. Оның пікірінше, Иса мифтік тұлға, ал христиан діні көбінесе Пауылмен ойлап табылды. 19 ғасырдың неміс теологы Фердинанд Кристиан Баур, кең таралған Тюбинген мектебінің негізін қалаушы, Пауылдың шәкірттерге толығымен қарсы болғанын айтты, себебі ол «Елшілердің істері» кеш жазылған және сенімсіз деп есептеді. Оның сөзіне сүйенсек, католик христиандығы Пауылдың және Иерусалимдегі иудаизмшіл шіркеудің көзқарастарының синтезінен туындаған. Адольф фон Харнактан бері Тюбинген позициясы көбінесе қабылданбайды. Э.В. Буллинджер сияқты ультрадиспенсационалистер эбиониттер жек көретін айырмашылықты оң және маңызды доктрина ретінде қарастырды. Пауылдық христиандық негізінен Римде қалыптасты және Римнің жетілдірген әкімшілік шеберлігін пайдаланды. Барт Эрманның пікірінше, әрбір қалада бір епископтан тұратын ұйымдастыру жүйесі оның гегемониясын орнату құралы болды. Майкл Гоулдер христиандықтың пайда болуы туралы теорияны кеңінен зерттеді, ол Пауыл елшісі мен Иерусалим христиандары Петір және Исаның інісі Яков арасындағы түбірлі қайшылықты көрсетеді. Бұл 19 ғасырдың гегельдік философы және теологы Фердинанд Кристиан Баурдың Тюбинген мектебі ұсынған гипотезасын қайта жаңғырту ретінде қарастырылады.

Бұрмалау

Кейбір христиандықты сынға алған әдебиетшілер Пауыл бастапқы және нағыз дінді бұрмалағанын немесе христиандықты көбінесе оның өнертабысы екенін айтады. Мұндай пікір білдірушілердің ішінде философтар Фридрих Ницше мен Бертран Рассел сияқты секулярлық сарапшылар бар. Ницшенің сын-ескертпелері Пауылдың ойларына қатысты моральдық наразылықтарына негізделген. Славой Жижек және Ален Бадьоу сияқты басқа авторлар да осы түсінікпен келіседі, бірақ Пауылдың діни-теологиялық ықпалына қатысты әлдеқайда жағымды пікір білдіреді. Лев Толстой мен Амон Хеннаси сияқты христиандық анархистер Пауыл Исаның үйретітерін бұрмалаған деп есептейді. Толстой Пауылдың шіркеудің Исаның үйретістерінен және амалдарынан "бет бұруына" себепкер болғанын алға тартады, ал Хеннаси "Пауыл Мәсіхтің жаңалығын бүлдірген" деп сенген.

"Паулинолық христиандық" тезисін сынға алу

Мәсіхшілердің өзі Пауыл мен Иерусалим шіркеуі арасындағы шиеленістің деңгейі туралы келіспейді. Рим-католиктер, шығыс және шығыс православиелік, шығыс ассириялық шіркеулері және консервативті протестанттар Пауылдың жазбаларын Ілгі хабардың заңды түсіндірмесі деп санайды. Пауыл христиан дінін өнегелеген деген пікірге көптеген христиан авторлары қарсы тұрады. Кристофер Роулендтің сөзіне қарағанда, Пауылдық христиандық – бұл жұрттар арасында миссионерлік контексте Иса туралы ойлаудың дамуы. Роуленд Пауылдың христиандық ойға тигізген ықпалы шамадан тыс бағаланғанын айтып, "ол Исаның үйретіктерін түбегейлі өзгерте қойған жоқ" дейді. Хуртадо Пауылдың өзінің Христологиялық көзқарастары мен Иерусалим шіркеуінің көзқарастары негізінен бірдей болғанын атап көрсетеді. Хуртадоның пікірінше, бұл "кейбір ғалымдардың Пауылдық христиандықтың яһудилердің 'Иса қозғалысынан' күрт ерекшеленетіні туралы талаптарына қарсы келеді".

Қадірсіз термин ретінде

"Паулинолық христиандық", "Паулизм" немесе "Паулиниттік" терминдерін кемсіте қолдану, Пауылдың жақтастарының, жеке топ ретінде, қасиетті жазбалардың канонының қалыптасуына артық ықпал еткен деген идеяны білдіреді. Бұл терминдер кейде ерте христиан дінінің догмаларын анықтаған пікірталастарға әсіресе Рим епискобы сияқты белгілі бір епископтардың ықпал еткені туралы түсінікке сілтеме жасау үшін де қолданылады, осы арқылы Пауылдың Ілхабарды түсіндіруі басқа түсіндірулерге (гностиктер мен маркиониттердің пікірлері сияқты) зиян келтірген.