Кіріспе
Ирактағы археологиялық орын
Дур Куригалзу (қазіргі Ирактың Бағдад провинциясындағы `Ақар Қуф عَقَرْقُوف) – Тигр және Дияла өзендерінің тоғысына жақын, Бағдад орталығынан шамамен батысқа қарай орналасқан Оңтүстік Месопотамия қаласы. Оны Вавилонның кассит патшасы Куригалзу I (шамамен б.з.д. 1375 жылы қайтыс болған) құрған және кассит әулетінің құлауынан кейін (шамамен б.з.д. 1155 жылы) тастап кеткен. Қала соншалықты маңызды болғандықтан, ол египеттік перғауын Аменофис III-тің (шамамен б.з.д. 1351 жылы) Комель Хеттан жеріндегі жерлеу ғибадатханасының топоним тізімдерінде кездеседі. "Дур" префиксі – аккад тілінде "бекініс" деген мағынаны білдіретін термин, ал кассит патшасының аты Куригалзу "касситтердің бақташысы" деген мағынаны білдіреді деп саналады. Жаңа қалаларды "Дур" деп атау дәстүрі Ежелгі Вавилон дәуіріне дейін жетеді, мысалы, Дур Амми дитана. Қала құрамында зикураттар, Месопотамия құдайларына арналған ғибадатханалар, сондай-ақ 420 000 шаршы метрді алып жатқан патша сарайы болған. Ол кассит әулетінің б.з.д. 12 ғасырда құлауына дейін үздіксіз қоныстандырылып келді. Ғибадатхана аумағы, кем дегенде, б.з.д. 7 ғасырда және Жаңа Вавилон дәуірінде де белсенді болғандығы мәлім. Соңғы кездерге дейін (көбінесе 9-14 ғасырлар аралығында) Ақар Қуфтың кейбір бөліктерінде кішігірім қоныстар болған, ал қаланың аудандары жерлеу және арабтардың қоныстануы үшін пайдаланылған. Бұрын бұл орынды Еса деп атағандары да бар.
Зиггурат
Дур Куригалзудың зигураты, б.з.д. 14 ғасырдың басында Куригалзу I салған, қаланың батыс бөлігінде орналасқан және шумерлер жел, ауа, жер және дауылға билік ететін деп сенетін бас вавилондық құдай Энлильге арналған. Зигураттың негізі 69м x 67м өлшемде және ол үлкен, сапалы либен кірпіштерінен салынған, құрылысына Куригалзудың есімі мен Энлильге арналған Е У ГАЛ ғибадатханасының белгісі бар көптеген мөрленген қуырылған кірпіштер кірген. Зигураттың алдына үш баспалдақтан көтеріліп, бірінші деңгейге жетуге болады. Бұл деңгейде террасалы құрылым тік тұр, ол артқа қарай шегінетін қабаттардан тұрады. Оның ішкі бөлігінде күнде кептірілген, бір-біріне ұқсас төртбұрышты кірпіштер орналасқан, әр жеті қабат кірпіштің арасына қамыс төселіп, құрылыстың тұтастығын сақтауға көмектеседі. Зигураттың ортасынан ғибадатхана кешеніне қарай созылатын осьтік баспалдақ табылды, ол битумға жабысқан қуырылған кірпіштен салынған.
Археология
Кассит дәуірінде аймақ үлкен қабырғамен шектеліп, анықталған. Бұл қабырғаны бастапқыда Куригалзу I салса, кейіннен Куригалзу II (б.з.д. 1332—1308 ж.) қайта жаңартып салған. Аймақта бірнеше анықталған учаске бар: А үйіндісі (зигкураттан оңтүстікке қарай 100 метр), Ахмар, Әбу Шижар, Әбьяд және жеке тұрғын үйлер аймағы. Зигкурат, сарайлар және басқа да негізгі құрылыстардың бәрі қала қабырғасының ішінде орналасқан. Қазіргі кездегі іздеу жұмыстары арқылы тоғыз ғибадатхана (T1-T9) табылды, олардың ішінде T1 – зигкурат және оған қоса Энлильге арналған ғибадатхана, үш сарай (P1-T3) және бес тұрғын үй аймағы (H1-H5) бар. 1616 жылы Бенгт Бенгтссон Оксенстерна бұл жерге сапар шекті. Агар Куф алғаш рет 1773 жылы Эдвард Айвстің картасында белгіленген. 1811 жылы Клаудиус Джеймс Рич бұл жерді сипаттаған. Акар Куф (сол кезде Акеркуф, Аггер Куф немесе Акар куф деп аталған) 1837 жылы Фрэнсис Роудон Чесни барып тексерген. Дүр Куригалзу атауы 19 ғасырдың ортасында Генри Роулинсон анықтаған. 1942 жылдан 1945 жылға дейін Таха Бакир мен Сетон Ллойдтің бірлескен қазба жұмыстары жүргізілді, бұл жұмыстарды Ирактың Ежелгі заттар бас басқармасы мен Ирактағы Британдық археология мектебі ұйымдастырған. Қазба жұмысынан Кассит дәуіріне тән 100-ден астам клинопись жазуы бар тақташалар табылды, қазір олар Ирак мұражайында сақталуда. Олардың кейбіреулері Бурна Буриаш II және Каштилиаш IV билік құрған кезеңдерге жатады. Сондай-ақ, екі сарайдың Тау қойы мен Елік сарайы деп аталғаны анықталды. Кассит билеушісі Наци Марутташтың билік құрған бесінші жылына жататын кудурру (IM 49991) да табылды. Қазба кезінде өмірден үлкен мүсіннің бес бөлігі табылды, олардың ішіндегі жазулар касситтік шумер тіліндегі ең ұзын жазулар болып табылады. Телл әл-Абядтан солтүстік-батысқа қарай екі шақырым жердегі кірпішпен төселген алаңнан (Т5) Гула құдайына арналған жүздеген сынық терракота мүсіндері табылды. Бұл жерде табылған кірпіштер Наци Марутташтың тұсында салынғаны анықталды. Қазба жұмыстарына зигкурат, үш ғибадатхана және Дур Куригалзу II сарайының бір бөлігі кірді. 1960 жылдардың басында және 1968 жылдан 1975 жылға дейін Ирактың Ежелгі заттар бас басқармасы Саддам Хусейннің басшылығымен зигкуратты қалпына келтіру жұмыстарының аясында қазба жұмыстарын жалғастырды. Үш қазба учаскесі: Акар Куф үйіндісі (зигкурат пен үлкен ғибадатхананы қоса алғанда), қоғамдық ғимарат (шамамен батысқа қарай) және Tell al Abyad, онда үлкен сарайдың бір бөлігі ашылды (оңтүстік-батысқа қарай). Мұнда Мардук Апладдина I билік құрған кезеңге жататын бірнеше жанып кеткен клинопись жазуы бар тақташалар табылды. Ғибадатхананы қалпына келтіру кезінде Ілхандық кезеңнен қалған 220 күміс дирхемі бар қыш құмыра табылды. 1977-1980 жылдар аралығында Суфи Анвар Рашид пен Амире әл-Хайят басшылығымен ғибадатхана аумағында қазба жұмыстары жүргізілді. Энлиль мен Нинлильге арналған тас төсеу және қабырға кірпіштері, сондай-ақ Касситтің қос құмырасы, Куригалзу арнаған Энлильге арналған жазулы көз тасы және пил сүйегінен жасалған екі әйел мүсіні табылды. Дур Куригалзудағы тағы бір учаске, Телл Абу Шижар, 1992, 1993 және 2001 жылдары ирак археологтарымен қазылды, нәтижесінде Кассит дәуірінің соңғы кезеңіне және Парфия/Сасани дәуірінің іздері табылды. Тель-аль-Абьядтан табылғандарға ұқсас сырланған гипстен жасалған қабырға сынықтары, сондай-ақ тозған цилиндрлік мөр және он үш клинопись жазуы бар балшықтан жасалған тақташалар табылды. Тақташалар оқылмаған (және жоғалған болуы мүмкін), бірақ 3-еуінде Кассит патшасы Нази Марутташтың (б.з.д. 1307—1282 ж.) тұсына жататын жазулар болған. Бұл учаске зигкураттан батысқа қарай 1 шақырым және Tell al Abyad-тан оңтүстік-батысқа қарай 500 метр жерде орналасқан, биіктігі 6 метрдей, ал орталықтағы 120 метрлік 150 метрлік үйінді заманауи құрылыстардан зардап көрмеген. 1990 жылдардың ортасында итальяндық топ зигкураттың фотограммалық зерттеуін жүргізді.
The site was visited by Bengt Bengtsson Oxenstierna in 1616. Agar Quf first appeared on a modern map by Edward Ives in 1773. The site was then described by Claudius James Rich in 1811. Aqar Quf (referred to then as Akerkuf, Agger Koof, or Akar kuf) was visited and examined in 1837 by Francis Rawdon Chesney. The name of Dur Kurigalzu was identified by Henry Rawlinson in the mid 19th century. Excavations were conducted from 1942 through 1945, by Taha Baqir and Seton Lloyd in a joint excavation by the Iraqi Directorate General of Antiquities and the British School of Archaeology in Iraq. Over 100 cuneiform tablets of the Kassite period were recovered, now in the Iraq Museum. Some were date able to the reigns of Burna Buriash II and Kashtiliash IV. They also showed that two of the palaces were named the Palace of the Mountain Sheep and the Palace of the Stag. A kudurru (IM 49991) dated to year five of Kassite ruler Nazi Maruttash was also found. During the excavation, 5 fragments of a larger than life size statue were discovered. They contain the longest yet found Kassite Sumerian inscriptions. A baked brick pavement (T5) around two kilometers northwest of Tell al Abyad was found to be covered with hundreds of broken terracotta figurines dedicated to the god Gula. Bricks found in situ were dated to the reign of Kassite ruler Nazi Maruttash. The excavations included the ziggurat, three temples, and part of the palace of Dur Kurigalzu II. In the early 1960s and from 1968 to 1975 the Iraqi Directorate General of Antiquities continued to do some excavation around the ziggurat as part of a restoration project under Saddam Hussein The three excavated areas are the mound of Aqar Quf (including the ziggurat and large temple), a public building (approximately to the west), and Tell al Abyad where a large palace was partially uncovered (about to the south west). Several burned cuneiform tables dated to the reign of Marduk apla iddina I were found there. As part of a temple restoration a pottery jar was found containing 220 Islamic silver dirhem coins from the Ilkhanid period. Excavations continued between 1977 and 1980, led by Suphi Anwar Rashid and Amire al Khayyat, in the temple area. Paving and wall bricks dedicated to Enlil and Ninlil were found as well as a Kassite double jar burial, an inscribed eyestone for Enlil dedicated by Kurigalzu, and two female figurines in ivory. Another area within Dur Kurigalzu, Tell Abu Shijar, was excavated by Iraqi archaeologists in 1992, 1993, and 2001 finding mainly late Kassite and lesser Parthian/Sassanian remains. Painted plaster wall fragments, similar to those found at Tell al Abyad, were recovered as well as a worn cylinder seal and thirteen cuneiform clay tablets. The tablets were unread (and may be lost) but 3 were noted to have dates of the Kassite king Nazi Maruttash (1307—1282 BC). The site lies 1 kilometer west of the ziggurat and 500 meters southwest of Tell al Abyad being about 6 meters in height with only the central 120 meter by 150 meter mound undisturbed by modern activity. In the mid 1990s an Italian team conducted a photogrammatic survey of the ziggurrat.
Телл әл-Абьядтағы қабырға суреттері
Кассит дәуіріндегі ең маңызды өнер туындыларының кейбіреулері негізгі сарай кешенінен (P1) және оның айналасындағы кешендерден (Телл әл-Абядта орналасқан) Дур Куригалзудан негізгі зигкураттан солтүстік-батысқа қарай 1000 метр жерде табылды. Сарай кешенінің төрт деңгейінде де кездесетін суреттердің қайталанатын мотивтері бейнелі, олар адам процессиялық көріністері мен жеміс шоқтарын қамтиды; сонымен қатар қатар тізілген жолақтар, шеврон мен розеткалар бар геометриялық өрнектер де бар. Бұл процессиялық көріністер соңғы кассит патшасы Мардук-апла-иддин I заманына жатады. Адам бейнелерінің бейнелеу мотиві – Кассит кезеңінен сақталған адам бейнелеуінің сирек мысалдарының бірі және сол кездегі көркемдік техника туралы мәлімет береді. Үлкен, тік қабырға суреттерінің көп бөлігі сарайдың ішкі бөлмелерінде сақталған, олар қабылдау немесе қоғамдық бөлмелер ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Осы қабырға суреттерінің ең көп шоғырланған жері – Каштилиаш IV билік құрған кезеңге жататын ІІ деңгейдегі H секторындағы, «Суреттелген сарай» деп аталатын жерде кездеседі. Өкінішке орай, қазіргі қалпына келтіру жұмыстары Бабылда болғандай, бастапқы құрылысқа елеулі зақым келтірді. Акар Куф қазіргі уақытта қоршаған ортаның зиянды әсеріне және қалалық кеңістіктердің енуіне ұшырап отыр. Жаңбыр және жер асты сулары сияқты табиғи факторлар зигкураттың эрозиясына және қираған орындардың зақымдануына, әсіресе оңтүстік-батыс жағында әсер етті. Осы зақымданудың салдарынан, егер алдын алу шаралары қабылданбаса, зигкураттың одан әрі нашарлау және тіпті құлау қаупі бар. Бағдадтың қала маңы мен өнеркәсіптік аймақтары да осы маңда дамуын жалғастыруда. Қазіргі уақытта қоршау қабырғасының кейбір бөліктерінде заманауи құрылыстар бой көтеріп жатыр. Сонымен қатар, айналасында, әсіресе оңтүстік-батыс жағында егіс жерлері пайда болған. 1980 жылдары Ирак армиясының маневрлері, окоп қазу, осы орынға зақым келтірді. Зигкурат АҚШ-тың Иракқа басып кіруі кезінде зақымданды, ол сайт Саддам Хусейн билігінен құлағаннан кейін қауіпсіздіктің бұзылуы мен хаос кезінде тасталып, тоналды. Соғысқа дейін бұл жерге демалуға келетін адамдар мен студенттерге қызмет еткен қазіргі заманғы әкімшілік ғимарат, мұражай, концерт алаңы және мейрамхананың көбі қалған жоқ. Жергілікті билік өкілдері мен аймақтағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жауапты АҚШ әскері жаңару жоспарын жасау жұмыстарын жүргізуде. 2008 жылдың ортасынан бері жергілікті билік өкілдері тарихи орынды қайта құру жоспарларын жасады, бірақ Ирактың Тарих және ескерткіштер министрлігінен қолдау күтілмеді.
Галерея
Келесі суреттер 2021 жылдың 29 желтоқсанындағы Ақар Құфтың және оның архитектуралық қалдықтарының күйін көрсетеді.