Солтүстік Вьетнам және Оңтүстік Гуансидегі Нунг тайлы этносы

Кіріспе

Солтүстік Вьетнам және Оңтүстік Гуансиде өмір сүретін Орталық Тай этникалық тобы

Нунгтар (нунг [nuːŋ] деп айтылады) – негізінен Солтүстік-Шығыс Вьетнам және Оңтүстік Гуансиде өмір сүретін Орталық Тай тілінде сөйлейтін этникалық топ. Нунгтар кейде өздерін Түр деп атайды, бұл сөзбе-сөз "жергілікті" (жер шарында туған немесе жергілікті) дегенді білдіреді. Олардың этнонимі көбінесе Тай этнонимімен бірігіп, Тай-Нунг деп аталады. Вьетнамның халық санағына сәйкес, 1999 жылы Нунг халқының саны 856 412 адамды, 2009 жылы 968 800 адамды, ал 2019 жылы 1 083 298 адамды құрады. Олар Тай тілінде сөйлейтін үшінші ірі топ, Тай және Тай (Қара Тай, Ақ Тай және Қызыл Тай топтары) алдында, ал ұлттық азшылық топтарының арасында жалпы алтыншы орында. Олар Тай және Чжуан тайпаларымен тығыз байланысты. Қытайда Нунгтар Тайлармен бірге Чжуан халқының құрамына кіреді.

Чжуан және Тай тайпаларымен қарым-қатынасы

Чжуан, Нун және Тай тайпаларының бір тобын құрайды, олардың әдет-ғұрыптары мен киімдері өте ұқсас, және олар Рау халқы деп белгілі. Қытайда чжуандар бүгінде хань емес қытайлардың ең ірі азшылығы болып табылады, олардың саны тек Гуанси провинциясында 14,5 миллионға жетеді. Вьетнамда 1999 жылғы мәліметтер бойынша 933 653 нун және 1 574 822 тай халқы болды. Соңғы кезде тай және нун тайпалары біріктірілген Тай-Нун азшылығы деп аталады. Дегенмен, бұл этнонимдер жақында ғана пайда болған құбылыс, және олар қазіргі заманға дейін болған емес. Кит Тейлордың сөзіне сәйкес, вьетнамдық терминдер «француз отаршылдығының білімі салалары» болды, олар таулық аймақтарды жазықтардан ажырату үшін қолданылды. Чжуан этносы 1950 жылдардағы Қытайда жүргізілген «этникалық идентификация жобасының» нәтижесі болды. Тай халқының көптеген зерттеушілері чжуандар мен нундарды негізінен бір халық, бір этнос деп санайды. 11 ғасырдың басында этникалық идентиті және шекаралар қазіргі Қытай-Вьетнам шекарасындағыдан гөрі еркін болды. Чжуан басшысы Нонг Жигао 1055 жылы Сун әулетінен жеңіліске ұшырады. Егер ол жеңіске жеткен болса, онда ол өзінің кланының атымен, Нонг атымен мемлекет құрған болар еді. Оның орнына, Қытайдағы оның халқына чжуан деп атау жалғасты, бұл олардың тілінде «үңгір» дегенді білдіреді, ал Вьетнамда олар нун деп танылды. Бірақ, басым этникалық топ және қазіргі ең ірі азшылық – 15 миллионнан астам халқы бар чжуан/нун халқы, олар әлі де солай болып табылады. Олар тек Қытай мен Вьетнамда әртүрлі атаулармен танылады. Нонг Жигао (Вьетнамдық Nùng Trí Cao) кейде Вьетнамдықтардың туған жері ретінде Вьетнамға жатады, бірақ бұл қазіргі Қытаймен болған қарым-қатынастың салдарынан туындайды, ал бұрынғы уақытта вьетнамдықтар оны көбінесе қытайлық деп қараған. Нун сияқты, тай (алғашқыда Thổ) Қытайда тұрған болса, олар чжуандар ретінде жіктелер еді. Алайда, нундардан айырмашылығы, тайлар Вьетнамдағы тай халықтарының арасында ең вьетнамдықтанғандары саналады және вьеттер сияқты тістерін қараға бояйды. Тай және нун тайпалары жиі араласып тұрады, бірақ тайларға көбірек құрмет көрсетілген.

The Zhuang, Nùng, and Tày people are a cluster of Tai peoples with very similar customs and dress known as the Rau peoples. In China, the Zhuang are today the largest non Han Chinese minority with around 14.5 million population in Guangxi Province alone. In Vietnam, as of 1999, there were 933,653 Nùng people and 1,574,822 Tày people. Recently the Tày and Nùng have been referred to as a combined Tày Nùng minority. However these ethnonyms are a recent phenomenon and did not exist until the modern age. According to Keith Taylor, the Vietnamese terms were "categories of French colonial knowledge" used to differentiate highlanders from lowlanders. The ethnic Zhuang was a product of the "ethnic identification project" pursued in 1950s China. Many scholars of the Tai peoples consider the Zhuang and Nùng to be essentially the same people, a single ethnic group. During the early 11th century, ethnic identities and boundaries were more fluid than in the modern Sino Vietnamese borderland. The Zhuang leader Nong Zhigao was defeated in 1055 by the Song dynasty. Had he won, it is possible that he might have established a state under his own clan name, Nong. Instead, his people in China continued to be referred to as Zhuang, which in their own language means "cave", while in Vietnam they came to be known as Nùng. The majority ethnic group and now the largest minority, however, was and still is the same, the Zhuang/Nùng, who together number more than 15 million people. They are just recognized by different names in China and Vietnam. Nong Zhigao (V. Nùng Trí Cao) has sometimes been claimed by Vietnam as a Vietnamese native, but this is due to antagonism with modern China, while in previous times the Vietnamese sometimes saw him as primarily Chinese. Like the Nùng, the Tày (originally Thổ) would have been classified as Zhuang had they lived in China. However unlike the Nùng, the Tày are considered the most Vietnamized of all the Thai peoples in Vietnam and lacquered their teeth black like the Viets. The Tày and Nùng frequently intermarried, although the Tày seem to have been held in higher regard.

Нунның көтерілуі

Сун әулетінің алғашқы кезеңінде Хуан кланы Ю және Цзюо өзендерін басқаруға қалдырылды. Вейлер Сонг Вьет шекарасына қоныстанған. Алайда Нонг кланының күші өсіп, Хуанның үстемдігін бұза бастады. Ерте Сун кезінде олар қазіргі Уэншань Чжуан мен Миао автономиялы префектурасынан батыста Шығыста Цзиньсиге және оңтүстікте Гуанчжоуға (Кванг Нгуен, қазіргі Као Бэн провинциясы) дейін созылған Темо деп аталатын аймақты басқарды. Сун императоры Тайцзонг (976 - 997 жж.) Нонг басшылығына ерекше игіліктер жасады, олар Хуанның Цзюо өзенінің аймағында табысқа жеткенін мойындады. Нонг кланының ресми түрде танылған алғашқы мүшесі Нонг Минфу болды. Оның қашан туғаны белгісіз, бірақ 977 жылдың басында мемориалда Гуанюаньчжоудың "бейбіт және жомарт" көшбасшысы Нонг Минфу Оңтүстік Ханның қолдауымен он көрші ауылға өз орнын құрған деп жазылған. Минфу Дали патшалығының Дуан Сипингін (б.з. 937-944) қолдады және атақтармен марапатталды. Дуан Темодағы басқа бір басшыны "Бакси" атағымен марапаттады. Сонг Минфуға "жұмыстардың министрі" (сигонг) және "қызғылт түсті кесулі алтын қалтасы бар тамаша бақыттың ұлы шебері" (джинзи гуанглу дайфу) деген атақтарды берді. Бұл атақтар Минфуның ұлы Нонг Кванфуға берілді. Сонымен қатар, оған Даңгуочжоу (қазіргі Цзиньси, Гуанси) бойынша қосымша билік берілді. Оның інісі Нонг Куанлу Венначжоуды (қазіргі На Ри ауданы) басқарды. Мұндай артықшылықты қарау Đại Cồ Việt-де ашуға ұшырады, ол 1004 жылы Нонг әміршісіне қонақасы өткізген соң Сун гарнизонына шабуыл жасады. 1005 жылы А Нонг деп аталатын әйел танымал жауынгер әміршінің ұлы болып дүниеге келді. Нонг анасынан тоқуды, тоқуды үйренген. Кейін ол басқа қыздардан бөлініп, шаманның тәлімін үйренді. Ол Нонг Куанфуға үйленді және оның басты саяси кеңесшісі болды. Оның ағасы Нонг Дандао Гуанчжоу маңындағы Улечжоу қаласын мұра етті. 1025 жылы Нонг Жигаоны дүниеге әкелді. Нонг Куанфуға өз ағасын, Цэн тайпасының басшысын өлтіріп, оның жерін алуға итермеледі. Нонг кланы ақырында Хуан кланы үшін тек 5-ке қарағанда 14 ірі үңгірлерді (донг) бақылады. 1035 жылы Куанфу Ұзақ өмір сүру патшалығын (Чаншен Гуо 長生國) құрды және өзіне "Жарқын және дана император" (Жаошенг Хуанди 昭聖皇帝) деген жоғары атақ алды, ал А Нонг "Ағартылған және ізгі патшайым" (Мингде Хуанхоу 明德皇后) болды. Тағы бір деректе ол Чан Цы Гуоның негізін қалады және өзін Далидің тұңғыш патшасы Ту Дан Чао деп атады. Тянчжоудың жергілікті префекті көтеріліске қарсы күресу үшін Йонгчжоудан көмек сұрады, бірақ сондағы шенеуніктер араласудан қорыққан сияқты және көмек көрсетуден бас тартты. 1039 жылы Ли әулетінің императоры Ли Тай Тонг жаңадан құрылған патшалыққа басып кірді, Куанфу мен Нонг кланының тағы төрт еркек мүшесін тұтқынға алды және оларды өлтірді. Нонг 14 жасар Жигаомен бірге Сун аймағына қашып кетеді.

During the early Song dynasty, the Huang clan was left in charge of the You and Zuo rivers. The Wei had settled on the Song Viet border. However the power of the Nong clan increased and began to upset Huang supremacy. By the early Song, they ruled over an area known as Temo, which stretched from modern Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture in the west to Jingxi in the east and Guangyuanzhou (Quảng Nguyên, now Cao Bằng province) in the south. Emperor Taizong of Song (r. 976 997) bestowed special favors on Nong leadership, acknowledging that they had succeeded the Huang in the Zuo River region. The first member of the Nong clan to gain official recognition was Nong Minfu. It is not known when he was born, but a memorial in early 977 states that the "peaceful and generous" leader Nong Minfu of Guangyuanzhou had established himself over ten neighboring villages with the support of Southern Han (907 971). Minfu had supported Duan Siping (r. 937–944) of the Dali Kingdom and was rewarded with titles. Duan rewarded another leader in Temo with the title buxie. The Song bestowed the titles "minister of works" (sigong) and "grand master of splendid happiness bearing the golden pocket with purple trimming" (jinzi guanglu daifu) on Minfu. These titles were passed onto Minfu's son, Nong Quanfu (, ). He was also granted additional authority of Dangyouzhou (modern Jingxi, Guangxi). His younger brother, Nong Quanlu, controlled Wennaizhou (modern Na Rì District). Such preferential treatment was viewed with anger in Đại Cồ Việt, which attacked a Song garrison in 1004 after it held a banquet for a Nong chieftain. In 1005, a woman known as A Nong was born to a notable warrior chieftain who accepted titles from both the Song dynasty and the Early Lê dynasty of Đại Cồ Việt. A Nong learned to spin and weave from her mother. At some point she was separated from the other girls and learned the ways of a shaman. She married Nong Quanfu and became his primary political adviser. Her brother, Nong Dangdao, inherited Wulezhou near Guangyuanzhou. She gave birth to Nong Zhigao in 1025. A Nong induced Quanfu to kill his brother, the leader of the Cen clan, and take his lands. The Nong clan eventually controlled 14 major grottoes (dong) in comparison to only 5 for the Huang clan. In 1035, Quanfu declared the founding of the Kingdom of Longevity (Changsheng Guo 長生國) and took for himself the exalted title "Luminous and Sage Emperor" (Zhaosheng Huangdi 昭聖皇帝) while A Nong became the "Enlightened and Virtuous Empress" (Mingde Huanghou 明德皇后). Another source says he founded the Chang Qi Guo and styled himself the first king of Dali, Tu Dan Chao. The local prefect of Tianzhou requested assistance from Yongzhou to deal with the rebellion, but officials there appear to have feared involvement and refused to offer aid. In 1039, the emperor of the Lý dynasty, Lý Thái Tông, invaded the newly found kingdom, captured Quanfu and four other male members of the Nong clan, and executed them. A Nong escaped with the 14 year old Zhigao into Song territory.

Нун Три Цао

1041 жылы Нонг Жигао мен оның анасы Даньючжоуды (қазіргі Цзиньси, Гуанси) және Лейхуо үңгірлер қонысын (қазіргі Дасин округі) басып алды. Нонг бай саудагерге үйленді, бірақ Жигао оны өлтірді. Нонг үшінші рет Нонг Сяцинге үйленді, олардың аумағы Темоға дейін кеңейді. 1042 жылы Жигао Ұлы Мұрагерлік Патшалығын (Дали Гуо 大歷國, Дали 大理 Патшалығымен шатастырмау керек) құрды. Đại Cồ Việt әскерін жіберіп, оны тұтқынға алды. Ол бір жыл тұтқында болғаннан кейін құрметті атақпен босатылып, Гуанъюань, Лейхуань, Пиньань, Пинпо және Силангтың билігін иеленуге ие болды. 1048 жылы Жигао тағы бір мемлекет, Оңтүстік Аспан Корольдігін (Нантиан Гуо) жариялады және "Жақсы жағдайлар" (Дзинруи) деген билік атағын алды. Ол Вьетнам сотының әрекеттерін қылмыстық деп атады және оның аумағы Қытайға қосылмайды деп мәлімдеді. 1049 жылдың күзінде Жигаоның әскерлері Йонгчжоуды тонады. 1050 жылы Đại Cồ Việt Жигаоның бекінісіне шабуыл жасап, оны қуды, оны Сун аймағына қашып жіберді. Нонг Жигао Сунның көмегін сұрады, бірақ ол қабырғалар астында әскери демонстрация өткізгенше, оған аудиенция берілмеді. Содан кейін ол императорға едәуір сыйлық (темірленген пилдер, алтын мен күміс) ұсынды және императорға өтініш жасады. Юнчжоу префекті Чэнь Гонг бұл өтінішті сотқа жіберген жоқ. Алайда, сыйлық сарайға жеткенде, салық комиссары Сяо Гу императорға Жигаоға титул беру керектігін айтты. Сун соты Жигаоның қызметін Đại Cồ Việt-тің құқығы деп санағандықтан, бас тартты. Әскери қолбасшы Юань Юнь Жигаого шабуыл жасауға жіберілді, бірақ оның орнына Жигаого қорғаныс ұсынуды қалады және саясатты өзгертуді талап етіп, астанаға сый-тартумен оралды. Жигаоның ізбасарлары сауда орнын құрып, оның қорындағы пайдалы қазба байлығы арқылы қытай саудагерлерімен, соның ішінде джинси дәрежесін иеленуші Хуан Вэй және Хуан Шифумен тығыз байланыс орнатты. Ол Нонг Цзичжун және Нонг Цзяньхоу сияқты Нонг кланының басқа мүшелерін де жалдады. Хуан Вэй мен А Нонгтың ықпалымен Жигао тәуелсіздік жариялауға шешім қабылдады. 1052 жылы Жигао Ұлы Оңтүстік патшалығын (Данан Гуо) құрды және өзіне мейірімді және мейірімді император (Ренхуй Хуанди) атағын берді. 1052 жылдың көктемінде Жигао өз бақылауындағы ауылдарды өртеп жіберуге бұйрық берді және Гуанчжоу жолына 5000 адам алып барды. Жазғы уақытта ол Юнчжоуды басып алып, Гуанчжоуға жетті, онда оның 50 000 жасағы ұзаққа созылған қоршауда қалады. Гуанчжоу сусыз қалғанына қарамастан, қала азық-түлікпен жақсы қамтамасыз етілді, ал қорғаушылар арбалет қорғанысымен күресті. Аудандық судья Сяо Чжу Гуанчжоудағы судағы шабуылға қарсылық білдіріп, олардың кемелеріне от қойып, оның жолын кесті. 57 күннен кейін, Жигао тағы да Сун күштерінің келуімен кері шегінуге мәжбүр болды. Ол Юнчжоуда билік құрып, өзіне қарсы шыққан бес сун әскерін жеңді. Сун билігі соғыс ардагері Ди Циньді бүлікшілерге қарсы күштердің қолбасшылығына шақырды. Ол 31000 сарбаз мен 32 генерал жинады. Олардың арасында солтүстік-батыстан келген Фанлуо тайпасының атты әскері де бар еді, олар "тауларды көтеріліп түсіре алатын, тіпті жазық жерде жүргендей" еді. Ли Тай Тонг 20 000 әскер жіберуді ұсынды, бірақ бұл ұсыныс әскерлер кейін кетіп қалмайды деп қорқып, қабылданбады. Бір генерал Чэн Шу 8 мың адамымен ерте шабуыл жасап, Чжуан әскеріне қарсы жеңіліске ұшырады. Ди Цин оны және 31 офицерді өлтірді. Содан кейін ол өз әскерін түннің астында алып, Юнчжоудың шығысындағы Куньлун асуын бөгеді. 1054 жылдың басында Жигао Сун әскеріне шабуыл жасады. Чжуандар жарқын қызыл киім киіп, үш адамнан тұратын топта соғысты. Бір жігіт қалқан ұстап, ал қалған екеуі бамбуктан жасалған найзамен темір атқан. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Сун әскерінің бір қолбасшысы қаза тауып, Сун әскері бір сәтке шегінуге мәжбүр болды. Екінші шайқаста Чжуан әскерлері Сун әскерлерінің шабуылдарына төтеп бере алмады. Сунның жаяу әскері Чжуанның қалқандарына ауыр семсерлер мен балталармен шабуыл жасады, ал Фанлуо атлы әскері олардың қанатқарына шабуыл жасап, олардың қатарын бұзды. Чжуандар қашып кетіп, 5341 адам қаза тапты. Ди Цинь Юнчжоуды қайта басып алып, Хуанды, Жигаоның отбасының екі мүшесін және 57 лауазымды адамды өлтірді. Жигао және оның қалған отбасы Чжуан тайпаларынан көмек іздеп қашып кетті, бірақ ол жақсы көретін емес, ал Хуан ханның басшысы Хуан Шолинг оған көмектесуден бас тартты. Ол сондай-ақ Вьет сотының көмегін сұрады, ол көтерілісшілерге көмектесу үшін тайпалық қолбасшы Во Нхиді жіберді. А Нонг пен оның ұлы Нонг Жигуан, сондай-ақ Жигаоның ұлдары Нонг Жифенг пен Нонг Джизонг Юньнаньдағы Темо қаласында Сунмен одақтас Чжуан күштерімен ұсталды. Олар өлім жазасына кесілді. Жигао Далиде тағы әскер жинауға сәтсіздікке ұшырады. Ресми мәліметтерге сәйкес, Нонг Жигао Дали билеушісімен өлім жазасына кесілді және оның басы Сун билігіне тапсырылды. Алайда, халық арасындағы әңгімелер оның оңтүстікке қарай, қазіргі Солтүстік Тайландқа қашқандығын, мұнда оның ұрпақтары бүгінгі күнге дейін гүлденуде дейді. Вэншань Чжуан және Мяо автономиялық облысының Чжуандары Жигаоның бүлікші қозғалысының қалғандары екенін айтады, ал Дали қаласы, Сишуанбана және Солтүстік Тайландтағы басқа топтар Жигаодан тараған екенін мәлімдейді. Көптеген Чжуан әндерінде оны "Нонг патшасы" деп атайды.

In 1041, Nong Zhigao and his mother seized Dangyouzhou (modern Jingxi, Guangxi) and the Leihuo grotto settlement (modern Daxin County). A Nong married a wealthy merchant but Zhigao murdered this man. A Nong married a third time to Nong Xiaqing, expanding their territory further into Temo. In 1042, Zhigao declared the founding the Kingdom of the Great Succession (Dali Guo 大歷國, not to be confused with the Kingdom of Dali 大理). Đại Cồ Việt sent troops and captured him. He was held prisoner for a year before he was released with an honorary title and given control of Guangyuan, Leihuo, Ping'an, Pinpo, and Silang in return for a share of their natural resources, particularly gold. In 1048, Zhigao declared another state, the Kingdom of the Southern Heavens (Nantian Guo), and took a reign title, "Auspicious Circumstances" (Jingrui). He called the Viet court's actions criminal and that his territory would not be annexed by China. In the fall of 1049, Zhigao's forces pillaged Yongzhou. In 1050, Đại Cồ Việt launched an attack on Zhigao's stronghold and evicted him, sending him fleeing into Song territory. Nong Zhigao approached the Song at Yongzhou for assistance but was denied an audience until he staged a military demonstration beneath the walls. He then presented substantial tribute (tame elephants and lumps of gold and silver) and petitioned the emperor. The prefect of Yongzhou, Chen Gong, never passed on the petition to court. However when the tribute reached the court, the Fiscal Commissioner Xiao Gu argued to the emperor that Zhigao should be granted title. The Song court refused because it considered Zhigao's service to be the right of Đại Cồ Việt. The military commander Yuan Yun was dispatched to attack Zhigao but instead he wanted to offer Zhigao protection, and returned to the capital with tribute, arguing for a change in policy. Zhigao's followers set up shop and through the mineral wealth of his holdings formed close ties with Chinese traders, including jinshi degree holders Huang Wei and Huang Shifu. He also recruited other Nong clan members such as Nong Zhizhong and Nong Jianhou. Under the influence of Huang Wei and A Nong, Zhigao decided to declare independence. In 1052, Zhigao proclaimed the establishment of the Kingdom of the Great South (Danan Guo) and granted himself the title of Benevolent and Kind Emperor (Renhui Huangdi). In the spring of 1052, Zhigao ordered the villages under his control to be burnt and led 5,000 subjects on the path to Guangzhou. By summertime, he had taken Yongzhou and reached Guangzhou, where his 50,000 strong army became bogged down in a prolonged siege. Despite cutting off Guangzhou from water, the city was well stocked with provisions, and the defenders fought back with crossbow defenses. The district magistrate Xiao Zhu foiled a waterborne attack on Guangzhou by setting fire to their ships. After 57 days, Zhigao was forced to retreat as more Song reinforcements arrived. He held out at Yongzhou, defeating five Song commanders sent against him. The Song called in a veteran of the Song–Xia wars, Di Qing, to assume command of the anti rebel forces. He gathered 31,000 men and 32 generals, including Fanluo tribal cavalry from the northwest that "were able to ascend and descend mountains as though walking on level ground." Lý Thái Tông also offered to send 20,000 troops but the offer was refused out of fear that the troops would not leave afterwards. One general, Chen Shu, attacked early with 8,000 men and suffered a defeat against the Zhuang forces. Di Qing executed him and 31 officers. He then marched his forces under cover of night and blocked the Kunlun Pass east of Yongzhou. Zhigao attacked the Song forces in early 1054. The Zhuang wore bright crimson uniforms and fought in units of three armed with long shields that advanced "like fire." One man carried a shield while the other two hurled metal tipped bamboo javelins. In the initial stages of battle, one Song commander was killed, and the Song army was momentarily forced to fall back. In the second engagement, the Zhuang forces could not withstand the Song infantry charges. The Song infantry hacked at the Zhuang shields with heavy swords and axes while the Fanluo cavalry attacked their wings, breaking their ranks. The Zhuang fled, suffering 5,341 casualties. Di Qing retook Yongzhou and executed the jinshi holder Huang, two of Zhigao's family, and 57 officials. Zhigao and his remaining family fled to seek help from the Zhuang clans, but he was not well liked, and the Huang chieftain, Huang Shouling, refused to aid him. He also requested aid from the Viet court, which sent the tribal commander Võ Nhị to assist the rebels. A Nong and her son Nong Zhiguang, as well as Zhigao's sons Nong Jifeng and Nong Jizong, were caught at Temo in Yunnan by Zhuang forces allied with the Song. They were executed. Zhigao failed to raise more troops in Dali. According to official accounts, Nong Zhigao was executed by the ruler of Dali and his head presented to Song authorities. However popular accounts claim he fled further south into modern northern Thailand, where his descendants thrive to this day. The Zhuang of Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture identify as survivors of Zhigao's rebel movement and other groups in Dali City, Xishuangbana, and northern Thailand claim to be descended from Zhigao. Many Zhuang songs refer to him as "King Nong."

Көші-қон

Нун Три Цао жеңілгеннен кейін, Нун көтерілісшілерінің көпшілігі Вьетнамға қашып, Као Бэн және Ланг Сон провинцияларында шоғырланды және «Нун» деп белгілі болды. Барлоу (2005) Вьетнамға қашқан 11 ғасырғы көтерілісшілердің көпшілігі аймақтағы туысқан тай тайпаларына сіңірілгенін болжайды. 1078 жылы Сонг–Đại Việt соғысы аяқталғаннан кейін, шекараның солтүстігіндегі Нун тайпалары Қытайдың салық жүйесіне интеграцияланып, синизацияланды, ал шекараның оңтүстігіндегі Đại Việt-те тай тілінде сөйлейтін халық Вьет сарайымен меценаттық қарым-қатынаста қалды. Бұл тай тілінде сөйлейтін қауымдастықтар Вьет Бактың таулы аймақтарында өмір сүрді және Вьеттермен байланыстарында көп бөлігі сарайға салық төлеу үшін жоғарыдағы жерлерде сауда жасауға рұхсат алған Các Lái, Kinh (Вьетнам) саудагерлері арқылы жүзеге асты. Қытайдағыдай, кеңінен тараған қоғамға ассимиляция қажет болған жоқ. Вьет сарайы шекара аймағын қытайлық тусиге ұқсас, thổ ty деп аталатын жүйе арқылы басқарды. Шекараны басқарған thổ ty шенеуніктері мұрагерлік лауазымдарды иеленді және оларды ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырды. Thổ ty де-факто билеушілер болды және өз аймақтарында абсолютті билікке ие болды. Олар Қытай және Вьет биліктеріне салық төледі. 19 ғасырдың соңына дейін императорлық биліктің болуы кепілденбеді. Нгуен әулетінің осы аймақтардағы билікті кеңейтуі және нығайтуы көбінесе жергілікті халықтың қарсылығына ұшырады. Бірақ қытайлықтардан айырмашылығы, Вьеттер адалдықты нығайту үшін thổ ty-ға ханшайымдарды ұсынды. Тайпин көтерілісінен (1850–64) 20 ғасырдың басына дейінгі кезеңде Қытайдан Вьетнамға жуан/нун халықтарының үнемі көшіп келу толқындары болды. Бұл толқындар Гуансидегі үздіксіз құрғақшылықтың салдарынан болды, бұл Солтүстік Вьетнамның сирек қоныстанған жерлерін тартымды балама мекенге айналдырды. Көші-қон процесі көбінесе бейбіт болды, өйткені Нун «Тхо» иелерінен жер сатып алды. Нун тайпалары ылғалды күріш өсіруде Тодан басым болды және жақсы емес жерлерді өңдеп, кейінірек көршілес аймақтарға көшіп кетуді жеңілдетті. Тайпин дәуіріндегі зорлық-зомбылық шабуылдары мен Қара Тудың басып алуы Тоның ағынын үдетті, өйткені Қытайдан келген топтар негізінен Чжуан тайпасынан болды, олар Тоның есебінен Нун тайпасын жақтады. Қалған То тайпалары Вьетнам үкіметінен алшақтады, себебі үкімет оларды қорғай алмады және қытайлар мен Нун тайпаларының клиенттеріне айналды.

After the defeat of Nùng Trí Cao, Many of the Nùng rebels fled to Vietnam, concentrating around Cao Bằng and Lạng Sơn provinces and became known as the Nùng. Barlow (2005) suggests that many of the original 11th century rebels who fled to Vietnam were absorbed by the related Tày peoples of the region. With the end of the Song–Đại Việt war in 1078, the Nùng north of the border became more sinicized by accepting greater integration into the Chinese tributary system while the Tai speaking people south of the border in Đại Việt remained in a patron client relationship with the Viet court. These Tai speaking communities lived in the mountainous areas of Việt Bắc and most of their interaction with Viets was through the Các Lái, Kinh (Vietnamese) merchants who had obtained government licenses for trade in the uplands in return for tribute to the court. Assimilation with broader society was not necessary unlike in China. The Viet court ruled the frontier region using a system similar to the Chinese Tusi known as thổ ty. Thổ ty officials who governed the frontier held hereditary positions and passed on their position from generation to generation. The thổ ty were de facto rulers and held absolute authority in their own areas. They paid tribute to both Chinese and Viet authorities. As late as the 19th century, imperial presence was not guaranteed. Central expansion and assertion of authority by the Nguyễn dynasty over these areas was often met by violent local opposition. Unlike the Chinese however, the Viets did offer princesses to the thổ ty to cement allegiances. The period from the Taiping Rebellion (1850–64) to the early twentieth century was marked by continual waves of immigration by Zhuang/Nùng peoples from China into Vietnam. These waves were a result of the continuous drought of Guangxi which made the thinly occupied lands of northern Vietnam an attractive alternative habitation. The immigration process was generally a peaceful one as the Nùng purchased land from the "Tho" owners. The Nùng were superior to the Tho in cultivating wet rice and transformed poor lands, facilitating later migrations into adjoining areas. The repeated violent incursions of the Taiping era and the Black Flag occupation accelerated the outflow of Tho as the bands from China were largely Zhuang who favored the Nùng at the expense of the Tho. The Tho who remained became alienated from the Vietnamese government which could not offer protection and became clients of the Chinese and the Nùng.

Ұлтшылдық

Вьетнам соғысы кезінде Вьет-Бак аймағындағы Нунг ауылдарына өте аз зиян келді және Орталық жоталардың таулы аймақтарындағы қауымдардың қирауынан сақталды. Вьетнам Демократиялық Республикасы жоталарға мемлекеттік көші-қонды бақылап отырғанмен, солтүстікке Kinh вьетнамы көптеп келмеді, сондықтан Нунг Три Цао ғибадатханалары маңындағы этникалық тепе-теңдік сақталды. Алайда, Вьет-Бак автономиялық аймағы Ле Дуанмен таратылды және үкімет азшылықтарды вьетнамдық мәдениетке күштеп сіңіру саясатын ұстанды. Барлық білім беру вьетнам тілінде жүргізілді, дәстүрлі әдет-ғұрыптарға тыйым салынды немесе қудаланды, ал азшылық өкілдері өз ауылдарынан үкіметтік поселкелерге көшірілді. Сонымен қатар, үкімет Қытай шекарасы бойында және Орталық жоталарда «Жаңа экономикалық аймақтар» құрды. Көбінесе бұл ең жақсы жерлерді иеленуді және тығыз қоныстанған жазықтардан мыңдаған адамды қоныстандыруды қамтыды. 1975 жылы Вьетнам мен Қытай арасындағы шиеленіс күшейген кезде Ханой Нунг тайпасының және қытай вьетнамдықтарының адалдығынан қаушады. Қытай-Вьетнам соғысынан кейін Нунг Три Цаоға қолдау көрсету қытайға қарсы көзқарас ретінде қарастырылды, өйткені ол негізінен қытай билігіне қарсы көтерілісші ретінде танылды. Дегенмен, 1980 жылдары шамамен 250 000 этникалық вьетнамдық Қытай шекарасының таулы аймақтарына қоныстанды, бұл аймақта азық-түлік тапшылығына және көптеген қиындықтарға әкелді. Нунг Три Цаоға арналған бес ғибадатхана 20-ғасырға дейін жұмыс істеді. Ки Сам ғибадатханасының қызметкерлерінің барлығы Нунг тегін алып жүреді. Нунг тілі үшін латын әрпіне негізделген жазу құрылғанмен, ғибадатханаға келушілер қытай тілін, Қытайдағы Чжуан тайпасы сияқты, кейде вьетнам тілін де артық көреді. 1990 жылдары «Дой Мой» бағдарламасы этникалық саясатты либералдау және сақтау бағытына бұрды. Бұл туристік тартымдылықтар мен кіріс табуға бағытталған шаралардың бір бөлігі болды. Ки Сам ғибадатханасы 2001 жылға дейін қайта жаңартылып, ұлттық сипатқа ие болды. Ғибадатхананың сыртқы және ішкі тіректері жаңартылды, ал алдыңғы қабырғадағы қытай жазулары мен қабырғалардағы Куок Нгу жазулары алынып тасталды. «Тәуелсіздік туын көтеріп, елдікті жариялаған» Нунг патшасына қатысты жазбалар гүлдер мен жылқы суреттерімен ауыстырылды – бұл жергілікті батырлармен байланысты жалпылама символдар. Ғибадатхананың тарихи ескерткіш екенін көрсететін үлкен тақта орнатылды.

During the Vietnam War, Nùng villages in the Việt Bắc region received very little damage and avoided the devastation of upland communities in the Central Highlands. Although the Democratic Republic of Vietnam supervised state sponsored migration to upland areas, the north did not experience a massive influx of Kinh Viets, so the ethnic balance around the Nùng Trí Cao temples remained fairly consistent. However the Viet Bac Autonomous Zone in which the Nùng and Tày were most numerous was revoked by Lê Duẩn and the government pursued a policy of forced assimilation of minorities into Vietnamese culture. All education was conducted in the Vietnamese language, traditional customs were discouraged or outlawed, and minority people were moved from their villages into government settlements. At the same time the government created “New Economic Zones” along the Chinese border and in the Central Highlands. Frequently this involved taking the best land in order to resettle thousands of people from the overcrowded lowlands. As tension arose between Vietnam and China in 1975, Hanoi feared the loyalty of the Nùng and the Chinese Vietnamese. After the Sino Vietnamese War, support for Nùng Trí Cao could be read as anti Chinese, as he was mainly seen as a rebel against Chinese authority. Even so, during the 1980s, an estimated 250,000 ethnic Vietnamese were settled in the mountainous regions along the Chinese border, leading to a shortage of food in the region and much suffering. Five temples dedicated to Nùng Trí Cao remained active into the 20th century. The keepers of the Kỳ Sầm Temple all bear the surname Nùng. Although a Romanized script has been created for the Nùng language, worshipers of the temple prefer Chinese, similar to the Zhuang in China, and sometimes Vietnamese. In the 1990s, the Doi Moi program shifted the policy of ethnic affairs towards liberalization and preservation. Part of this was the appeal of creating tourist attractions and revenue. The Kỳ Sầm Temple was renovated sometime prior to 2001 to portray a more nationalistic image. The exterior and interior pillars of the temple have been retouched and the Chinese character inscriptions at the front and Quốc ngữ inscriptions on the walls have been removed. References to "King Nùng" who had "raised high the banner proclaiming independence" have been replaced with floral patterns and pictures of horses, generic symbols associated with local heroes. A large sign indicates the temple as a historical landmark.

Экономика

12-13 ғасырларда Гуансиден Вьетнамға көшіп келген нюгтер жерді кесіп өртеу әдісімен шаруашылық жүргізіп, террасалы төбелерде жұмыс істеді, күріш егістіктерін күтіп, суару үшін су доңғалақтарын қолданды. Нюгтер бүгін де осыған ұқсас шаруашылықпен айналысады, бауларында түрлі көкөністер, жүгері, жержаңғақ, мандарин, персимон, анис және басқа да дәмдеуіштер, сондай-ақ қол үшін бамбук өсіреді. Нюгтердің материалдық мәдениеті басқа тау халқының мәдениетімен ұқсас. Олар өзендер жанында, су тасқынынан сақтану үшін балшықтан тұрғызылған үйлерде тұрады. Тайлар сияқты, олар да күміс өңдеу, тоқу, себет өру, қағаз жасау және кесте тігу ісімен аты шыққан. Адалдықтың символы саналатын индиго түсі киімге жиі қолданылады. Кестелерде күн, гүлдер мен жұлдыздар бейнеленеді.

Кедендік

Нунь қоғамы әкелік және Қытайдағы туған жерлері бойынша анықталатын руларға бөлінген. Бұрын ерлер рудың шегінен тысқары әйелдерге үйлене алса, әйелдер тек ру ішінде ғана үйленуге құқылы болған, алайда қазір бұл дәстүр азайып барады. Ерлер бірнеше әйел алуға құқылы болған.

Тіл

Нунь тілі тай тілдер отбасының құрамына кіреді. Оның жазу жүйесі 17 ғасырдың шамасында жасалған. Бұл тіл жуан тілімен туыс.

Дін

Көптеген нгунгтар басқа тай этностарына ұқсас анимистік, тотемдік және шамандық белгілері бар жергілікті дінді ұстанады. Сонымен қатар, нгунгтардың діни амалдарына буддизм мен конфуциандық ілімдер күшті ықпал етеді. Нгунгтар Куан Амды (Гуанинь) мейірімділік пен қайырымдылық қасиеттерінің құдайы ретінде құрметтейді. Жергілікті діни рәсімдерді ауыл шаманы басқарады, ол жануарларды құрбан етуді және рухани әлеммен байланысты қадағалайды. Нгунгтар космологиясында табиғат рухтары "фи" деп аталады. Ата-бабаларға табыну да бар.