Кіріспе

4 ғасырдағы грек философы, христиан қасиеттісі

Спеусип (/s//p//juː/'s///ɪ//p//ə//s/; ол Мирин аймағына жатқан. Платонның аты-жөні жасырылған он үшінші хатында Спеусип өзінің қарындасының қызына (анасының немересіне) үйленгені айтылады. Оның өмірі туралы ештеңе білмейміз, тек ағасы Платонмен бірге үшінші сапарында Сиракузға (Италияға) барғанда айрықша қабілет пен салмақтылық танытты, әсіресе Дионмен жақсы қарым-қатынаста болды. Оның адалдығын тіпті Тимон да мойындайды, бірақ оның ақылына күлкі тастау үшін ғана. Оның кенеттен ашуға берілуі, ашкөздігі және әдепсіздігі туралы айтылғандар, әдетте, сенімсіз деректерден алынған: Афиней мен Диоген Лаэртий оларға дәлел ретінде Дионисий кішінің бірнеше жалған хаттарындағы қара сөздерін ғана келтіре алады, ол Дионмен бірлесіп Спеусиппен қуылған. Платон оны Академияның басшысы (ғалым) ретінде таңдағаннан кейін, ол мектепке сегіз жыл (б.з.д. 348/7–339/8) жетекшілік етті. Ол ұзаққа созылған сал ауруынан, болжам бойынша инсульттан қайтыс болды. Оның орнын мектеп басшысы болып Ксенократ басты.

Философия

Диоген Лаертий Спиузипптің көптеген әңгімелері мен түсіндірмелерінің бірқатар атауларын келтіреді, бірақ бұл олардың мазмұнын анықтауға көмектеспейді, ал басқа авторлар берген сынықтар да көп ақпарат қоспайды.

Эпистемология

Спеузипп философиялық тұрғыдан ұқсас нәрселерді біріктіруге, сондай-ақ түрлер мен туыстар туралы идеяларды тудыруға және анықтауға қызығушылық танытты, себебі ол түрлі ғылымдардың ортақ белгілерін және олардың қалай байланысатынын зерттеді. Осылайша, ол Платон қалаған негізді сақтай отырып, философияны диалектика, этика және физика деп үш салаға бөлуді одан әрі дамытты, осы үш саланың өзара байланысын естен шығармады. Спеузипп, анықтама беруге кімнің толыққанды қол жеткізе алмайтынын айтты, егер ол анықталатын нәрсенің қалғандарынан ажыратылатын барлық айырмашылықтарын білмесе. Платон сияқты, Спеузипп ойдың нысаны мен сезімдік қабылдаудың нысаны, ақыл-ойының танымы мен сезімдік қабылдау арасындағы айырмашылықты ажыратты. Дегенмен, ол қабылдаудың қалай қабылданып, рационалды шындыққа қатысу арқылы білім деңгейіне көтерілуі мүмкін екенін көрсетуге тырысты. Осы арқылы ол бірден (бірінші кезекте эстетикалық) түсінік тәсілін түсінгендей көрінеді; себебі ол осы көзқарасты қолдау үшін, көркемдік шеберліктің негізі сезімдік әрекетте емес, оның нысандарын қатесіз ажырату қабілетінде, яғни оларды ұтымды қабылдауда екенін атап көрсетті.

Метафизика

Спеусипп Платонның формалар теориясын қабылдамады; Платон идеалдық сандарды (яғни сандардың платондық формаларын) және математикалық сандарды ажыратса, Спеусипп идеалдық сандарды, соның салдарынан идеяларды қабылдамады. Ол заттың идеясын оның түрлерін бөліп, нақтырақ анықтауға тырысты, олардың арасындағы ерекшелік оларды құрайтын принциптердің (архай) арасындағы ерекшеліктен туындайды деп санады. Осылайша ол сан, мөлшер, жан заттарын ажыратты, ал Платон оларды жекеленген нәрселер ретінде идеалдық сандарға жатқызған. Спеусипп зат түрлерін одан да көп жасады, бастапқыда Бірлікпен бастап, әр зат түрі үшін принциптерді қабылдады – біреуі сандар үшін, екіншісі кеңістіктік шамалар үшін, үшіншісі жан үшін; осылайша ол зат түрлерін көбейтті. Дегенмен, Спеусипп осы түрлі заттардың арасында ортақ нәрсе бар екенін де мойындаған болуы керек, себебі, біріншіден, ол абсолютті Бірліктен бастап, оны олардың ортақ формальды принципі ретінде қарастырды, екіншіден, көптік пен көп түрлілік олардың құрамындағы ортақ бастапқы элемент болып табылады деп есептеді. Бірақ оның Платондық ілімнен осы және ұқсас ауытқуларға не себеп болғанын, осы қиындықтардан қалай шығуға тырысқанын нақты білуге болады, ал оның принциптерді ажырату арқылы осы қиындықтарды шешуге тырысқан жолын білу қиын. Аристотельдің сын-ескертпелері, көрінеу Спеусиппке қарсы бағытталған, оның Платонның бастапқы ілімін өзгертуге қаншалықты наразы болғанын көрсетеді. Платон ілімінен бұл ауытқумен байланысты тағы бір кең ауқымды ауытқу бар. Спеусипп Платон сияқты ең жоғары принцип ретінде Жақсылықты мойындамады, бірақ басқалармен бірге (бұл платондар да болуы мүмкін), ескі теологтарға оралып, ғаламның принциптері жақсылық пен кемелділіктің себептері ретінде қарастырылуы керек деп мәлімдеді, бірақ жақсылық пен кемелділіктің өзі емес, олар дамудың немесе өркендеудің нәтижесі болуы керек, өйткені өсімдіктер мен жануарлардың тұқымдары толыққанды өсімдіктер немесе жануарлар емес. Спеусипп [бастапқыда ең жоғары сұлулық пен жақсылықтың жоқ деп есептейді], себебі өсімдіктер мен жануарлардың бастауы себептер, ал сұлулық пен толықтық олардың нәтижелерінде болады. Ол соңғы принципті Платон сияқты абсолютті Бірлік деп атады, бірақ оны барлық нәрсе дамудың нәтижесі болғандықтан, барлық зат ретінде қарастыруға болмайды. Алайда, ол пифагоршылармен бірге Бірлікті жақсы нәрселердің қатарында санағанда, оны көптікке қарсы тұрып ғана қарастырды және жақсылық пен кемелділіктің көптік емес, Бірліктен туындайтынын көрсетуге тырысты. Дегенмен, Спеусипп бастапқы Бірлікке өмірлік белсенділіктің ажырамас бөлігі ретінде тиесілі екенін айтты, мүмкін оның өзіндік даму арқылы қалай жақсылыққа, рухқа және т.б. өсуін түсіндіру үшін. Ол рухты да Бірліктен, жақсылықты да қуаныш пен қайғыдан ажыратты. Спеусипптің Платонның белгісіз екілігіне материалдық принциптің одан да қолайлы түсінігін табуға тырысуы және оның пифагорлық сандар туралы ілімін қарастыру тәсілі де аз назарға лайық емес.

Этика

Диоген Лаэрцийдің Спеусипп еңбектерінің тізіміне әділеттілік, достық, құнақ және байлық туралы тақырыптар кіреді. Александриялық Климент (франг. 77 Таран) Спеусипп бақытты "табиғатқа сай нәрселерде толыққан жағдай, барлық адамдар тілейтін жағдай, ал жақсылық – алағайтан құтылуды мақсат етеді; ал жақсы қасиеттер бақытқа жетелейді" деп есептеген. Бұл куәлік Спеусипптің этикасы стоиктердің (еріктің табиғатқа сай болуы) және эпикурейлердің (салыстырыңыз, "алағайтан құтылу", аохлесия, атараксия ұғымымен) этикалық ойларының маңызды алғышарты болуы мүмкін. Қазіргі ғалымдар Спеусипп пен Книдтік Евдокс арасындағы жақсылық туралы пікір таласын анықтады. Евдокс та жақсылықтың барлық адамның мақсаты екенін мойындайды, бірақ оны Спеусипптің тек моральдық жақсылықтарға назар аударуына қарсы, құнақ ретінде анықтайды. Аристотель мен Аулус Геллийдің мәтіндері Спеусипптің құнақты жақсылық деп санамағанын, ал жақсылықтың "құнақ пен азабының қарама-қарсылығы арасында" екенін айтқанын көрсетеді. Спеусипп пен Евдокс арасындағы дау Платонның "Филеб" (әсп. 53c–55a) еңбегіне әсер еткен болуы мүмкін. Спеусипп сонымен қатар Платонның әділеттілік және азамат туралы идеяларын, сондай-ақ заңнаманың негізгі принциптерін одан әрі дамытқанға ұқсайды.

Жұмыстардың тізімі

Диоген Лаерций өзінің еңбектерінің таңдауын келтіріп, оның барлық жазбалары 43 475 жолдан тұратынын айтады. Киринеялық Аристипп. "Байлық туралы" – бір кітап. "Қызығу туралы" – бір кітап. Әділет туралы. Философия туралы. Достық туралы. Құдайлар туралы. Философ. Кефалға жауап. Кефалиус. Клиномах немесе Лизиас. Азамат. Жан туралы. Гриллға жауап. Аристипп. Өнерлерді сынау, әр өнер бойынша бір кітап. Диалогтар түріндегі естеліктер. Жүйе туралы трактат, бір кітап. "Ғылымдағы ұқсастықтар туралы диалогтар" – он кітап. Ұқсастықтарға қатысты бөлімдер мен гипотезалар. Типтік түрлер мен жаттар туралы. Анонимді еңбекке жауап. Платонды мақтау. Дионға, Дионисийге және Филипке хаттар. Заң шығару туралы. Математик. Мандроболус. Лизиас. Анықтамалар. Түсіндірмелерді ұйымдастыру.

Зерттеулер

Джон Диллон: Платонның мұрагерлері. Ескі академияны зерттеу (б.з.д. 347–274 жж.). Clarendon Press, Oxford 2003,
Ханс Крэмер: Speusipp. In: Grundriss der Geschichte der Philosophie, Die Philosophie der Antike, Bd. 3: Ältere Akademie – Аристотель – Перипатос, hrsg. Хеллмут Флэшер. 2-ші басылым. Schwabe, Basel 2004, 13–31 бб.
Дебра Найлс: Платонның адамдары. Платон және басқа сократтардың просопографиясы, Индианаполис 2002, 271-272 бб. (және шежірелік кесте 244 б.)

Фабиан Вильгельми: Изократтың «Филипп» және Спеусипптың король Филипп II-ге жазған хаты, корольтің қамқорлығын сұрау ретінде, Дюссельдорф 2010.