Кіріспе

Бельгияда туған француз феминисі, философы Люс Иригарей (3 мамыр 1930 жылы туған) – француз феминисі, философ, лингвист, психолингвист, психоаналитик және мәдениет теориясының маманы. Ол әйелдерге қатысты тілдің қолданылуын және дұрыс қолданылмауын зерттейді. Лаканның еңбектерін саяси экономикамен байланысты талқылайтын "Элементарлық құштарлықтар" (1982) Мерло-Понтидің "Көрінетін және көрінбейтін" еңбегіндегі "Қысық" атты мақаласына жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Мартин Хайдеггердің "Ауаны ұмыту" (1999) еңбегінде Иригарей Хайдеггердің өмір мен сөйлеудің негізі ретінде жер элементіне жасаған баса назарын және оның "ауаны ұмытуын" сынға алады. Иригарей гендер, тіл және жекелік идентитінің мәнін зерттеуде үш түрлі тәсілді қолданады: талдамалық, эсселік және лирикалық поэтикалық. 2021 жылдың қазан айынан бастап ол Франция мен Италиядағы әйелдер қозғалысында белсенді болып табылады.

Білім

Люс Иригарей 1954 жылы Лувен университетінен бакалавр дәрежесін алды, 1956 жылы сол университеттен магистр дәрежесін алды және 1956 жылдан 1959 жылға дейін Брюссельдегі орта мектепте сабақ берді. 1960 жылы Париж университеті психология магистрі дәрежесін алу үшін Парижге көшіп барды, ол 1961 жылы осы мамандықты алды. 1962 жылы сол мектептен психопатология мамандығы бойынша диплом алды. 1968 жылы Париж X Нантерден тіл білімі бойынша докторлық дәрежесін алды. Оның диссертациясының тақырыбы «Психолингвистикалық тәсіл» («Approche psycholinguistique du langage des déments»). 1968 жылы Сен-Денидегі Винсенс университетінде (Париж VIII университеті) тіл білімі бойынша докторлық диссертациясын бітірді. Оның деменциямен ауыратын адамдардың сөйлеу үлгілері туралы диссертациясы оның алғашқы кітабы болды, Le langage des déments, 1973 жылы жарық көрді. 1974 жылы философия ғылымы бойынша екінші докторлық дәрежесін алды. 1960 жылдары Иригарей Жак Лаканның психоаналитикалық семинарларына қатыса бастады және Лакан басқаратын Париждің Фрейдиан мектебіне (Эколь Фрейдиан де Париж) қосылды. Ол 1974 жылы екінші докторлық диссертациясын (doctorat d'État) жариялағаннан кейін осы мектептен шығарылды. «Басқа әйелдің Speculum» (Speculum: La fonction de la femme dans le discours philosophique, кейін Speculum: De l'autre femme деп қайта аталды) психоанализдің Лаканиялық және Фрейдиандық мектептерінен көп сынға ұшырады. Бұл сын оның танымалдылығын арттырды, бірақ ол Винсенс университетінің оқытушысы лауазымынан алынып тасталды, сондай-ақ лаканиялық қауымнан шеттетілді. 1964 жылдан бастап ол ғылыми зерттеулер ұлттық орталығында ғылыми зерттеулер жүргізді, қазір ол философия бойынша зерттеулер директоры. Оның алғашқы зерттеулері деменциямен ауыратын науқастарға бағытталған, ол олар туралы ерлер мен әйелдердің тілдік айырмашылығы туралы зерттеу жүргізді. Сонымен қатар, Иригарей өз жазбаларында өзінің өмірбаянына қызығушылық оның идеяларының түсіндіруіне әсер ететінін айтқан, өйткені әйелдердің интеллектуалды талқылауға қатысуы көбінесе өмірбаяндық материалға негізделген әйелдердің көзқарасына қарсы тұруды қамтиды. Оның ең кең ауқымды автобиографиялық мәлімдемелері «Өсімдік болу арқылы» (Майкл Мардермен бірге) жинақталған. Жалпы, ол өзінің жеке өміріне қатысты биографиялық мәліметтер ерлер басым білім беру мекемелерінде оның жұмысына деген беделін түсіру үшін оған қарсы қолданылуы мүмкін деген сенімде. Алайда 91 жасында ол «Энергияның жаңа мәдениеті: Шығыс пен Батыстан тыс» (2021) атты еңбегін жариялады. Онда ол өзінің онжылдықтарға созылған йога асаналары (позалар) мен пранаяма (тыныс алу жаттығулары) практикасын талқылайды және йога дене мен рух арасындағы байланыс құрады деп санайды.

Басқа әйелдің көкжиегі (Speculum de l'autre femme)

Оның екінші диссертациясы негізінде 1974 жылы жарық көрген "Басқа әйелдің айнасы" атты тұңғыш маңызды кітабы жарыққа шықты. "Басқа әйелдің айнасында" Иригарей Батыс философиясы мен психоанализ теориясындағы фаллоцентризмді Фрейд, Гегель, Платон, Аристотель, Декарт және Канттың еңбектерін талдау арқылы терең зерттейді. Кітаптағы ең көп сілтеме жасалған мақаласы – "Ескі арманның көзге көрінбейтін жағы" Фрейдтің әйелдік туралы дәрісін сынап бағалайды.

Бір емес жыныстылық (Ce sexe qui n'en est pas un)

1977 жылы Иригарей «Бұл – бір емес жыныс» (Ce sexe qui n'en est pas un) атты кітабын жариялады, ол кейіннен 1985 жылы ағылшын тіліне сол атаумен аударылып, Speculum еңбегімен бірге басылды. Психоанализ туралы толыққанды түсіндірмелерге, Лаканның еңбектеріне қатысты талқылауларға қоса, «Бұл – бір емес жыныс» кітабы саяси экономикаға да түсініктеме береді, Леви-Стросс сияқты структуралистік авторлардың еңбектеріне сүйенеді. Мысалы, Иригарей фалликалық экономика әйелдерді белгілер мен валютамен қатар қояды, себебі барлық айырбас амалдары тек ерлер арасында жүзеге асырылады. Ол марксистік негіздерді пайдалана отырып, әйелдердің жетіспеушілігіне байланысты оларға сұраныс жоғары екенін, сондықтан ерлердің «барлығына ие болуға» тырысатынын немесе капиталистердің үнемі іздейтін тауар сатып алу мүмкіндігінің артық мөлшерін іздеуге ұмтылатынын айтады. Иригарейдің пікірінше, «әйелдерді қалай пайдалану маңыздырақ емес, олардың саны маңызды». Марксистік тұрғысынан қарағанда, «базардағы» әйелдерге қатысты осы ұқсастықта Иригарей әйелдердің тауарлар сияқты пайдалы емес, айырбас құнына байланысты ерлер арасында ауыстырылатынын көрсетеді. Осы ретте әйелдер бір уақытта екі нәрсеге айналады: пайдалы заттар және құндылықтардың иелері. «Жыныстық айырмашылықтың этикасы» еңбегінде ол ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынастың, көбелекке байланысты емес, басқа байланысқа негізделген идеясын ұсынады. Ол шектілік, өзара байланыс, денеленген құдайлық және екі жыныстың арасындағы эмоционалдық айырмашылық сияқты тақырыптарды мойындайды. Оның қорытындысы бойынша, Батыс мәдениеті гендерлік дискриминацияға байланысты этикалық емес.

Саясат

Иригарай Италиядағы феминистік қозғалыста белсенді, бірақ ол феминистік қозғалыстар арасындағы бәсекелестікке ұнамайтындықтан, ешқандай бір қозғалысқа жата қоймады.

Сын

Кейбір феминисттер Иригарейдің ессенциалистік позицияларын сынап келеді. Дегенмен, Иригарейдің жыныстық айырмашылық теориясының шынымен эссенциалистік теория болып табылатыны туралы ғалымдар арасында көптеген пікірталастар бар. Оның еңбегінің эссенциалистік екендігі туралы түсінік, оның жыныстық айырмашылыққа назар аударуына байланысты, оны гетеронормативті сексуалдықтың қайталануы деп қарастырады. Хелен Филдингтің сөзіне сәйкес, феминисттер арасындағы Иригарейдің еркектік және әйелдік туралы талқылауына қатысты алаңдаушылық, оның гетеронормативті бейімділігін көрсетпейді, керісінше, "оның сыншыларының табиғатты өзгермейтін организм немесе реттеуге, манипуляциялауға және жазуға болатын материя ретінде қарастыратын мұрагерлік мәдени түсінігінен туындайды. Сондықтан эссенциализмге қатысты алаңдаушылықтың өзі, мәдениеттің табиғаттан жоғары тұрған иерархиясын сақтайтын екіұшты ойлауға негізделген". В.А. Бороди Иригарейдің фаллоцентрикалық аргументін, Батыс философиясындағы "белгісіздік" тарихын дұрыс емес бейнелегендігі үшін сынады. Иригарейдің "қара және ақ" тұжырымдары, еркектікті анықтықпен, ал әйелдікті белгісіздікпен теңестіруі, белгілі бір мәдени және тарихи жарамдылыққа ие, бірақ олар бастапқыда жеңуге тырысқан гендерлік өзгешеліктің ұқсас формасын қайта жаңғырту үшін қолданылғанда емес. "Сәнмен байланысты абсурд" атты еңбегінде Алан Сокал және Жан Брикмонт Иригарейдің жазбаларындағы қатаң ғылыми терминологияны қолдануын сынады. Сын-пикирлердің ішінде, Эйнштейннің "электромагниттік теңгерімсіздіктерге" деген ықыласы, арнайы салыстырмалылық және жалпы салыстырмалылық арасындағы шатасу, сондай-ақ оның 1=E=mc^(2) теңдеуінің "жыныстық теңдеу" екендігі туралы талабы, себебі "ол бізге өте қажетті басқа жылдамдықтарға қарағанда жарық жылдамдығына басымдық береді" деген сұрақтар тудырады. Сокал мен Брикмонттың кітабына шолу жасай отырып, Ричард Докинс Иригарейдің сұйық механикасының физикада "әйелдік" сұйықтықтармен байланысы бар деген себеппен әділетсіз түрде назардан тыс қалғаны туралы мәлімдемесін "ақылға сыймас абсурд" деп сипаттады.

Қағаздар

Люс Иригарей (1999), «Әйелдік философия», Феминистік шолу, 42-том, 1-саны, 111–114 б., ISSN 1466 4380. Иригарей, Люс (1981), «Біреусіз екіншісі қозғалмайды», «Белгілер» журналы, 7-том, 1-сан, 60–67 б. Иригарей, Люс (1980), «Еріндеріміз бірге сөйлескенде», «Белгілер» журналы, 6-том, 1-сан, 69–79 б.