Кіріспе

Британдық феминисттік кинотеоретик Лора Малви (15 тамыз 1941 жылы туған) – британдық феминисттік кинотеоретик және кинорежиссер. Ол Оксфордтың Сент-Хильда колледжінде білім алған. Қазіргі уақытта ол Лондон университетінің Биркбек колледжінде кино және медиа зерттеулері профессоры. Бұрын Балмерше колледжінде, Лондон баспа колледжінде, Шығыс Англия университетінде және Ұлыбритания кино институтында оқытумен айналысты. 2008–09 оқу жылында Малви Велсли колледжінде гуманитарлық ғылымдар бойынша Мэри Корнильдің ерекше қонақ профессоры болды. Малвиге үш құрметті ғылыми дәреже берілді: 2006 жылы Шығыс Англия университетінің әдебиет докторы; 2009 жылы Конкордия университетінің құқық докторы; және 2012 жылы Дублин университетінің әдебиет докторы.

Фильм теориясы

Мулви ең танымал эссесі, "Визуалды ләззат және баяндау кино", 1973 жылы жазылып, 1975 жылы ықпалды британдық кино теориясы журналы Screen-де жарияланды. Кейіннен ол "Көрнекі және басқа да ләззаттар" атты эсселер жинағында, сондай-ақ көптеген басқа антологияларда пайда болды. Оның Зигмунд Фрейд пен Жак Лакан теорияларына негізделген мақаласы кино теориясының психоаналитикалық тұжырымдамаға қарай бағытталуына ықпал еткен алғашқы маңызды эсселердің бірі болып табылады. Кинотанушы Роберт Колкердің айтуынша, ол "кинотануда ғана емес, сонымен қатар өнер мен әдебиеттануда да маңызды нәрсе болып табылады". Мулви Фрейд пен Лакан тұжырымдамаларын "саяси қару" ретінде қолдануға ниетті екенін айтады. Ол олардың кейбір тұжырымдамаларын пайдаланып, классикалық Голливуд киносының кинематографиялық құралдары көрерменді еркектік субъект позициясына міндетті түрде қоятынын, ал экрандағы әйел бейнесін құштарлық нысаны және "еркек көзқарасы" ретінде бейнелейтінін дәлелдейді. Классикалық Голливуд киносының дәуірінде көрермендер кейіпкерлермен өзін-өзі теңестіруге ұмтылды, олар көбінесе және қазірге дейін еркектер болды. Мулвидің сөзіне сәйкес, 1950-1960 жылдардағы Голливуд әйелдерінің кейіпкерлері "көрілуге арналғандық" кодымен белгіленген, ал камераның орналасуы және еркек көрермен "көздің иесі" болды. Мулви осы дәуірдегі еркек көзқарасының екі ерекше түрін ұсынады: "войеристтік" (яғни әйелді "көрінетін" бейне ретінде қарау) және "фетишистік" (яғни әйелді "жетіспеушілік" орнына, яғни кастрациядан қорқудың психоаналитикалық орнына қарау). Голливуд киносының тартымдылығын түсіндіру үшін Мулви скопофилия тұжырымдамасын қолданады. Бұл тұжырымдама алғаш рет Зигмунд Фрейд "Сексуалдық теорияға арналған үш эссесінде" (1905) енгізілді және Фрейдтің пікірінше, адамның екі негізгі қозғалысы - көруден және қаралудан алынатын ләззатқа қатысты. Сексуалдық сипаттағы скопофилия тұжырымдамасы вуайеристтік, экзибиционистік және нарциссистік мәнді және ол еркек көрерменнің назарын экранға аударады. Рэдбоуд университетінің қазіргі заманғы тілдер мен мәдениеттер кафедрасының профессоры Аннеке Смеликтің айтуынша, классикалық кино фильмнің сюжетіне және бейнесіне войеризм мен нарциссизм құрылымдарын енгізу арқылы қарауға деген терең құштарлықты ынталандырады. Скопофилияның нарциссистік аспектісіне қатысты, нарциссистік визуалды ләззат бейнемен өзін-өзі теңестіруден туындайды. Мулвидің пікірінше, еркек көрермендер өздерінің көзқарасын, демек, өзінің бейнесін еркек кейіпкерлерге көрсетеді. Осылайша, еркек көрермендер экрандағы әйелге де жанама түрде ие болады. Сонымен қатар, Мулви скопофилия тұжырымдамасын екі оське байланысты зерттейді: бірі - белсенділік, екіншісі - пассивтілік. Бұл "бинарлық оппозиция" гендерлік тұрғысынан қарастырылады. Еркек кейіпкерлер белсенді және күшті болып көрінеді: олар әрекет етуге қабілетті және оқиға олардың айналасында өрбіледі. Ал әйелдер пассивті және күшсіз ретінде ұсынылады: олар тек еркектердің ләззатына арналған құштарлық нысаны болып табылады, сондықтан әйелдер экспозиционисттік рөлде бейнеленеді. Бұл көзқарас санасыз патриархалды қоғамда одан әрі жалғасады. Мулви үшін бұл тұжырымдама көрерменнің экрандағы адам кейіпкерлерімен теңестіру арқылы нарциссистік ләззат алуымен байланысты. Екі теңестіру де Лаканның méconnaissance (жалған тану) тұжырымдамасына негізделген, яғни мұндай теңестірулер оларды танудың орнына оларды құрылымдайтын нарциссистік күштермен шатастырылады. Камера қозғалысы, монтаж және жарықтандыру осы мақсатта қолданылады. Мысалы, "Қойлардың үндемеуі" (1990) фильмінде әйел кейіпкер Кларис Старлингтің (Джоди Фостер) қарау нысаны ретінде бейнеленуін бағалауға болады. Ашылу сахнасында лифтте Кларис бірнеше биік ФБР агенттерімен қоршалған, барлығы бірдей киінген, барлығы одан биік тұрған, "барлығы оны (еркек) қарауына ұшыратады". Мулви патриархалды Голливуд жүйесін жоюдың жалғыз жолы - классикалық Голливудтың фильмдік стратегиясын баламалы феминисттік әдістермен түбегейлі сынға алу және қайта құру екенін айтады. Ол классикалық Голливуд киносының баяндау қуанышын бұзатын жаңа феминисттік авангардты киноға шақырады. Ол былай деп жазады: "Кейде ләззат пен сұлулықты талдау оны жояды делінеді. Осы мақсатпен жазылған осы мақала". "Визуалды ләззат және баяндау киносы" 1980 жылдардың ортасына дейін жалғасқан кино теоретиктері арасындағы көп салалық талқылаудың тақырыбы болды. Мақаланы сынға алғандар Мулвидің аргументі әйелдердің классикалық Голливуд киносын тамашалау мүмкін еместігін білдіретінін, сондай-ақ оның аргументі гендерлік нормаларға сәйкес келмейтін көрермендерді ескермегенін айтты. Мулви осы мәселелерді 1981 жылғы "Визуалды ләззат және баяндау киносы туралы ойлар, Кинг Видордың "Күндегі шайқас" (1946) фильміне шабыданған" мақаласында қарастырады, онда ол әйел көрерменнің еркек және әйел кодталған аналитикалық көзқарастар арасында ауысуы мүмкін "метафоралық транвестизм" туралы айтады. Бұл идеялар геи, лесбиян және бисексуал көрермендердің қалай өзара әрекет ететіні туралы теорияларға әкелді. Оның мақаласы медиа аудиториясының зерттеулерінен бұрын жазылған, ол жанкүйерлік мәдениеттерінің күрделілігі және жұлдыздармен байланысы туралы мәліметтерді ұсынады. Ричард Дайер сияқты теориялық тұрғыдағы зерттеулер Мулвидің еңбектеріне сүйене отырып, көптеген геи және лесбиян адамдардың кейбір әйел жұлдыздарға (мысалы, Дорис Дэй, Лиза Миннелли, Грета Гарбо, Марлен Дитрих, Джуди Гарланд) бейнелейтін күрделі проекцияларын зерттейді. Мулвидің эссесіне қатысты тағы бір сын - оның жұмысындағы эссенциализмнің болуы, яғни әйел денесінің оның сәйкестігі мен функциясы үшін қажетті атрибуттары бар және еркектіктен өзгеше екені туралы идея. Содан кейін, сексуалдық сәйкестік мәселесі генітальды секстің биологиялық тәжірибесіне негізделген қарсы онтологиялық санаттарды ұсынады. Нәтижесінде, әйел болудың мәні бар дегенді айту, әйел болудың патриархалды жүйемен құрылғандығы туралы идеяға қайшы келеді. Мулвидің көзқарастың сәйкестігіне қатысты, кейбір авторлар "Визуалды ләззат және баяндау киносы" көзқарас әрдайым еркек пе деген мәселені көтерді. Мулви гетеросексуалды еркек емес көрерменді де, әйелді де қарау ретінде қарастырмайды. Басқа сыншылар "Визуалды ләззат және баяндау киносы" гендерлік қатынастарды тым қарапайымдап көрсеткенін айтты. Олардың пікірінше, Мулвидің эссесінде гендерлердің жіктелгені, яғни еркек және әйелге бөлінуі көрсетілген. Бұл көзқарас ЛГБТҚ+ теориялық тұжырымдары мен қоғамның гендердің икемділік танытуына қатысты пікірлерін ескермейді. Сонымен қатар, Мулви ақ емес көрермендерді ескермегені үшін де сынға ұшырады. Осы тұрғысынан алғанда, Мулви "әйелдер" туралы айтқанда, ол тек ақ әйелдер туралы сөйлеп отыр. Кейбір авторлар Мулви қара әйелдердің көрермендерін, ақ әйелдік бейнемен теңестірмейтін және құштарлық пен иеленудің фаллоцентрлік көзқарасын қабылдамайтын әйелдерді ескермейтінін айтады. Осылайша, Мулви осы әйелдердің белсенді/еркек және пассивті/әйел дихотомиясының сыртындағы сындық кеңістігін құруын ескермейді. Фильмді көру технологияларының дамуымен Мулви көрермен мен фильм арасындағы қатынасты қайта қарастырады. VHS және DVD плеерлердің пайда болуына дейін көрермендер тек қарауға ғана мүмкіндік алды, олар киноның "қымбат сәттерін, бейнелерін және әсіресе оның кумирлерін" иелене алмады, сондықтан "осы мәселеге жауап ретінде киноиндустриясы өте ерте заманнан бастап көптеген суреттерді жасады...".