Кіріспе

Христиандық мистика – христиан ішіндегі мистикалық практикалар мен мистикалық теология дәстүрі, ол "адамның Құдайға тікелей және өзгертетін қатысуына дайындығы, оның сезінуі және осының нәтижесі" немесе Илаһи махаббат туралы мәселелерді қарастырады. VI ғасырға дейін қазір мистика деп аталатын практика contemplatio, немесе theoria терминімен белгіленген, contemplatio (латын тілінен; грек тілінде θεωρία, theoria) – "Құдайға қарау", "көзбен шалу", "оның бар екенін сезіну". Христиандық дін грек (theoria) және латын (contemplatio, ойлану) терминдерін қолданып, дұғаның түрлі формаларын және Құдайды тану процесін сипаттады. Ойлану практикалары Киелі кітаптарды дұғамен қарастырудан (яғни Lectio Divina) бастап, Құдайдың қатысуы туралы ойларға дейін жетеді, нәтижесінде теозис (Құдаймен рухани бірігу) және жанның Құдаймен мистикалық бірігуінің экстаздық көріністері пайда болады. Ойлану практикасында үш кезең ажыратылады: катарсис (тазару), нағыз ойлану және Құдайды көру. Ойлану практикалары Шығыс православие және Шығыс православиеде маңызды орынға ие, сондай-ақ Батыс христиандығында жаңа қызығушылықты тудырды.

Теория

Грек тіліндегі theoria (θεωρία) "көру, зерделеу, пайымдау, қаралатын нәрселер" дегенді білдіреді, theorein (θεωρεῖν) "ойластыру, зерделеу, қарау", theoros (θεωρός) "көрермен", thea (θέα) "көрініс" + horan (ὁρᾶν) "көру". Бұл көрермен болу жағдайын білдіреді. Гректің θεωρία және латынның contemplatio сөздері негізінен көзбен немесе санамен қарауды білдірген. Уильям Джонстонның сөзіне сәйкес, алтыншы ғасырға дейін қазір мистика деп аталатын практика contemplatio, яғни theoria терминімен белгіленген. және Грегори Грив.

Мистика

"Мистицизм" грекше μύω сөзінен туындайды, ол "жасыру" деген мағынаны білдіреді, және оның туындысы μυστικός, mystikos, "кірістірілген" яки "инициация өткен" дегенді білдіреді. Эллинистік әлемде "мистикос" – құпия дінге кірістірілген адам болған. "Мистикалық" сөзі жасырын діни рәсімдерді білдірген, ал оның қолданылуында трансценденттікке тікелей сілтемелер болмаған. Ерте христиандықта mystikos термині үш өлшемді білдірді, олар тез арада өзара байланысып кетті: библиялық, литургиялық және рухани немесе зерделі. Библиялық өлшем – Киелі кітаптың "жасырын" немесе аллегориялық түсіндірмелерін білдіреді. Литургиялық өлшем – Евхаристияның литургиялық құпиясы, яғни Евхаристиядағы Христианның болуы. Үшінші өлшем – Құдайды зерделеу немесе тәжірибелік білім.

Әлеуметтік құрылыс

Мистикалық тәжірибе – мистик пен Құдайдың арасындағы ғана мәселе емес, көбінесе мәдени тұрғыдан қалыптасады. Мысалы, Каролина Байнум орта ғасырдың соңында Евхаристияны қабылдау кезінде болған кереметтердің, құмарлық тарихының символы ғана емес, сонымен қатар мистиктің теологиялық дұрыстығын растау қызметін атқарғанын көрсетті. Бұл кереметтер, мистик қателікті идеялардың құрбаны болмағанын, мысалы, каторизмнің материалдық әлемді жаман деп ұстануына қарсы, Құдайдың адам денесін алып, күнәсіз қалғаны туралы дұрыс сенімді дәлелдеді. Осылайша, мистикалық тәжірибенің мәні сол заманғы нақты мәдени және теологиялық мәселелерге бейімделуі мүмкін еді.

Шығу тегі

Мистикалық шындықтар туралы идея христиандықта біздің заманымыздың екінші ғасырынан бері кеңінен қабылданды, бұл тек рухани тәжірибелерге ғана емес, сонымен қатар олардың рәсімдерінің және тіпті қасиетті жазбаларының жасырын ("мистикалық") мағыналары бар деген сенімді де қамтиды. Мистицизм мен Құдайды көру арасындағы байланысты ерте шіркеу әкелері орнатып, осы терминді сипаттау ретінде қолданды, мысалы, мистикалық теология және мистикалық зерделену. Келесі ғасырларда, әсіресе христиан апологеттері христиандық идеяларды түсіндіру үшін грек философиясын пайдалана бастағанда, неоплатонизм Августин Гиппо және Ориген сияқты авторлар арқылы христиандық мистикалық ой-өрісі мен тәжірибесіне ықпал етті.

Грек ықпалы

Теория термині ежелгі гректерде көру немесе бақылау, содан кейін ақыл-ой арқылы түсіну актісін білдіру үшін қолданылған. Грек ойларының ықпалы ең алғашқы христиан мистиктері мен олардың еңбектерінде анық байқалады. Платон (б.з.д. 428–348) ежелгі философтардың ең маңыздысы саналады, ал оның философиялық жүйесі кейінгі мистикалық түрлердің көпшілігіне негіз болды. Плотин (шамамен 205–270 ж.б.) христиандық емес, жаңа платондық негізін көптеген христиан, еврей және ислам мистицизміне ұсынды.

Платон

Платон үшін ойшыл (теорос) ойлайтын нәрсе (теорей) – формалар, жеке көріністердің астында жатқан шындықтар, және осы уақытсыз және кеңістіксіз шындықтарды ойша тамашалаушы адам, қарапайым адамдарға қарағанда әдеттегі нәрселерге қатысты жоғары перспективаға ие болады. Опус қалалық Филіп теорияны жұлдыздарды тамашалау ретінде қарастырды, бұл Платонның формаларды тамашалаудан туындайтын тәжірибелік әсерлерімен күнделікті өмірде ұқсас. Ал барлығы да ойша тамашалаудан туындайды. Бірінші гипостаз, Бірлік, (нус арқылы, немесе екінші гипостаз) ойша тамашалау болып табылады, себебі "ол ең қарапайым қарау арқылы өзіне бұрылады, күрделілік немесе қажеттілік жоқ екенін білдіреді"; бұл өзіне кері шағылысу екінші гипостазды, Ақылды (грекше Νοῦς, Nous) тудырады (жасалмаған), Плотин оны "жанды ойша тамашалау" деп сипаттайды, ол "өзін-өзі тамашалау және тамашалау қызметі", ал үшінші гипостаздық деңгейде теория бар. Бірлікті тану оның күшін сезіну арқылы жүзеге асырылады, бұл тәжірибе барлық нәрсенің бастауы туралы ойша тамашалау (теория) болып табылады. Плотин Аристотельдің ойша тамашалау (теория) мен практика (праксис) арасындағы жүйелі айырмашылығымен келісті: теорияның жоғары өміріне берілу практикалық, белсенді өмірден бас тартуды талап етеді. Плотин түсіндірді: "Іс-қимылдың мәні – ойша тамашалау. Сондықтан ойша тамашалау – іс-қимылдың соңы" және "Осындай өмір құдайлық және құдайға жақын, бақытты адамдарға тән: төмендегі барлық нәрселерден үзіліп, барлық жерлік ләззатты жек көру, жалғыздың жалғыздыққа қашуы".

Жаңа Келісім жазбалары

Христиандық жазбалар, христиан шіркеуінің негізін қалаушы оқиғалар болғандықтан, көптеген маңызды оқиғалар мен түсініктерді ұсынады, олар кейінгі ұрпақтардағы христиан мистикасы үшін маңызды болады: Евхаристия, крещение және Иеміздің дұғасы сияқты амалдар олардың салт-дәстүрлік және символдық мәні үшін маңызға ие болады. Басқа жазбаларда медитацияға арналған көріністер бар: Исаның айқышқа шегеленуі және тірілгеннен кейін оның пайда болуы христиан теологиясының ең орталық екі көрінісі болып табылады; бірақ Исаның ұрықтануы, онда Киелі Рух Мәриямды көлеңкелейді, және оның Даңқы, онда ол уақытша түрде өзінің көктегі мәртебесінде көрінеді, сонымен қатар медитацияға арналған маңызды бейнелерге айналады. Сонымен қатар, христиандық мәтіндердің көпшілігі еврейлік рухани негіздерге сүйенеді, мысалы, хохма, шехина. Бірақ әр автор әртүрлі бейнелер мен идеяларды ұсынады. Синоптикалық Евангелиелер (көптеген айырмашылықтарына қарамастан) бірнеше маңызды идеяларды енгізеді, олардың екеуі грек-иудейлік білім/гнозис түсініктерімен байланысты: жүрек тазалығы, онда біз Құдайдың жарығында көруге тырысамыз; және тәубе, ол Құдайдың бізді соттауына және кейін өзгертуіне рұхсат беруді қамтиды. Синоптиктер ұсынған тағы бір маңызды идея – шөл, ол біздің рухымыздың кедейлігінде Құдаймен кездесетін орынның метафорасы ретінде қолданылады. Жоханның Ізгі хабары Құдайдың даңқына жарық бейнелерін қолдануы және айқыш ағашын өрлеуді мақтау сәті ретінде көрсетуіне назар аударады; ол айқыш ағашын агапе махаббатының үлгісі ретінде қарастырады, бұл махаббат эмоция емес, басқаларға қызмет етуге және оларға қамқорлық жасауға дайындық. Бірақ махаббатты баса айту арқылы Жохан рухани өсу мақсатын білім/гнозистен ауыстырады, оны әлемнің негізгі принципі ретінде және барлық адамдардың ішкі рухани принципі ретінде ақыл-ойының рөлі туралы стоик идеялары тұрғысынан ұсынады. Иоанн бұл принцип адамзаттың құдаймен бірігуіне мүмкіндік береді деген стоиктердің пікірін қолдамаса да, бұл идеяны кейінірек христиан авторлары дамытады. Кейінгі ұрпақтар да білімді баса көрсетуде Синоптиктерге еліктеуге немесе махаббатты баса көрсетуде Иоаннға еру үшін ауысады. Пауыл өзінің хаттарында да ақыл-ойдың қызметіне назар аударады, бірақ Синоптиктер сияқты ақыл-ойды жаңартуды тәубемен теңемейді. Керісінше, Пауыл санамызды Исаның айқышқа шегеленуі туралы ойлар арқылы жаңартамыз дейді, бұл бізге Құдайдың рақымын сезінуге және Киелі Рухтың жүрегімізге енуіне жол ашады. Жохан сияқты, Пауыл да білімге қызығушылық танытпай, Құдайдың Мәсіх арқылы ашылған "құпия құпиясына" баса назар аударады. Бірақ Пауылдың айқышқа қатысты пікірі Жоханның пікірінен өзгеше, өйткені ол Құдайдың даңқының қалай ашылатынына емес, біздің ойымызды Құдайға қалай бұратынына көбірек назар аударады. Пауыл христиандық өмірді жүлде үшін жаттығуды талап ететін спортшының өміріне теңейді; кейінірек жазғандар бұл бейнеде аскетикалық тәжірибелерге шақыруды көреді.

Елшілердің әулеттері

Апостолдық әкелерге жатқызылатын мәтіндер, біздің ең ерте христиандық Киелі кітаптан кейінгі жазбаларымыз, бірнеше маңызды тақырыпты ортақ бөліседі, әсіресе ішкі дау-дамайлар мен қудалау сезіміне қарсы бірігуге шақыру, харизманың нақтылығы, оның ішінде пайғамбарлық, көріністер және христиандық гнозис, ол «Киелі Рухтың сыйы, оның арқасында біз Мәсіхті тануға боламыз» деп түсіндіріледі. (Гнозисті осылай түсіну, гностиктер дамытқан түсінікпен бірдей емес, олар санаулы адамдарға ғана қолжетімді, бірақ оларды зұлым әлемнен азат етуге мүмкіндік беретін құпия білімге ден қойды.) Осы авторлар сондай-ақ «екі жол» ұғымын талқылайды, яғни өмір жолы мен өлім жолы; бұл идеяның Киелі кітапта түбі бар, ол Тау уағызында да, Торада да кездеседі. Екі жол жүрек тазалығы түсінігімен байланысты, ол бөлінген немесе екіжүзді жүрекке қарсы қойылып, жүректі толық/таза ұстауға қажетті аскетизммен байланыстырылады. Жүрек тазалығы, әсіресе маңызды болды, себебі көптеген жазушылар оны діни тұрғыдан қарастырып, оны жамандық емес, Құдай үшін шын мәнінде өлу мүмкіндігі ретінде түсіндірді – аскетикалық тәжірибенің ең жоғары үлгісі. Мартүрлік Евхаристиямен және крещениемен байланыстырылып, оны символдық тұрғыдан қарастыруға болады. Теория әкелерге Киелі кітап жазбаларының терең мағынасын қабылдауға мүмкіндік берді, бұл мағына таза ғылыми немесе эмпирикалық түсіндірулерден тыс қалды. Әсіресе Антиохиялық әкелер Киелі кітаптың әрбір жолында екі мағына бар екенін көрді – тура және рухани. Фрэнсис Маргарет Янг атап көрсеткендей, «Бұл контексте «түсінік» түрінде жақсы аударылатын теория, Жазбалардың сөздері мен «оқиғасында» моральдық және рухани мағынаны қабылдау актісі болды» және оны аллегорияның бір түрі деп санауға болады.

Александрия мистикасы

Христиан мистикасына Александрияның үлесі Оригенге (шамамен 185 – 253 ж.) және Александриялық Климентке (150–215 ж.) байланысты. Климент ертедегі христиан гуманисті болған, ол ақыл-ойының адам өмірінің ең маңызды аспектісі екенін және гнозистің (біз өзімізге жете алмайтын нәрсе емес, Мәсіхтің сыйы) бізге табиғи әлемнің артында және кітапта жасырынған рухани шындықтарды табуға көмектесетінін айтқан. Ақылдың маңыздылығын ескере отырып, Климент апатеяны Құдайдың сүйіспеншілігінде өмір сүру үшін құмарлықтарымызды ақылға қонымды реттеу ретінде, шындықтың бір түрі ретінде көрсетеді. Шығыс христиан ой-пікірлеріне тұрақты әсер еткен Ориген рухани шындықтарды кітаптардың аллегориялық оқулары арқылы табуға болады деген идеяны одан әрі дамытады (иудей агдада дәстүрі бойынша), бірақ ол назарын Крестке және Крест арқылы Мәсіхке еліктеудің маңыздылығына аударады, әсіресе рухани күрес және тақуалық арқылы. Ориген рухани жаттығуларда ақыл мен ізгілік (теория мен практика) біріктірудің маңыздылығын атап көрсетеді, Мұса мен Һаронның бейнесі арқылы израильдіктерді шөл дала арқылы бастап жүргеніндей, ал ол Құдаймен біздің байланысымызды жанымыздың Мәсіх Логоспен некелесуі ретінде сипаттайды, «Ән туралы әндерден» бейнелерді қолдана отырып. Александриялық мистика герметизм мен неоплатонизммен қатар дамыды, сондықтан олардың айырмашылықтарына қарамастан, кейбір идеялар, бейнелер және т.б. ортақ. Александриялық Филон (б.з.д. 20 – шамамен 50 ж.) еврей-эллинистік философ, ол еврей кітаптарын грек ой-пікірлерімен байланыстырды, осылайша еврей тарихымен байланысын түсінуге тырысқан грек христиандары үшін маңызды болды. Әсіресе, Филон еврей кітаптарының аллегориялық түсіндірмелері мәтіннің нағыз мағынасына қол жеткізуге мүмкіндік береді деп үйреткен. Филон сондай-ақ стоиктер мен ессейлердің ойшаулық назарын Платонның ізгілік пен қауымдық құлшылыққа толы белсенді өмірімен біріктіру қажеттігін үйреткен. Платондықтарды еске түсіретін терминдерді қолдана отырып, Филон сенімнің ақыл-ой бөлігін рухани экстаздың бір түрі ретінде сипаттады, онда біздің ойымыз (нус) тоқтап, Құдайдың Руы оның орнына келеді. Филонның идеялары Александриялық христиандарға, Климентке және Оригенге, сондай-ақ олар арқылы Григорий Ниссаға әсер етті.

Шөлдік аталар

Мәсіхтің үйретімі мен өмірінен шабыт алған ерлер мен әйелдер Скетес шөлдеріне тартылып, онда жеке немесе қауымдастықтарда, терең ойға дамыған дұғаға бағытталған, қатал қарапайым өмір сүрді. Осы қауымдар кейін христиандық монахтығының негізін қалады.

Ертедегі монахтық

Шығыс шіркеуі монахтық пен Григорий Ниссалық, Евагрий Понтийский және Псевдо-Дионисийдің мистикалық еңбектерін дамытты. Монахтық, сондай-ақ анхоритизм ( "шеттеу" деген мағынаны білдіреді) шейіттікке деген балама ретінде қарастырылды, және ол әлемнен қашу емес, керісінше, шөлде мекендейтін деп есептелген әйгілілермен күресу және Құдай Сөзіне ашық болу үшін денелік құштарлықтан азат болу туралы болды. Анхориттер кемелділік сатысына көтерілу үшін кітапқа үнемі ой жүгіртумен айналысты – бұл Жерорта теңізі аймағында кең таралған діни образ және Яковтың баспалдағы туралы айтылған христиандық оқиғада кездесетін образ. Олар рухани жаттығуларын жалғастыруға кедергі келтіретін "ацедия" ("жайсыздық") әйгілісінен қорғануға тырысты, ол жалықтыру немесе бейқайыстық түрінде көрінеді. Анхориттер толық оқшаулықта ("ермиттер", erēmitēs сөзінен, "шөлдік") немесе еркін қауымдастықтарда ("ценобиттер", "ортақ өмір" деген мағынада) өмір сүре алатын болды. Монахтық соңында Батысқа жетіп, Иоанн Кассиан мен Нурсиялық Бенедикттің еңбектері арқылы орнатылды. Ал Батыс рухани жазуына Иероним мен Гиппоның Августині сияқты адамдардың еңбектері зор әсер етті.

Неоплатонизм

Неоплатонизм христиандық пайымдау дәстүрлеріне терең ықпал етті. Неоплатондық идеялар, оның ішінде Ниссалық Григорий мысалында қабылдаған теория немесе көкейкестілік идеясы христиандыққа сіңірілді. "Брилл сөздігінде" Григорийдегі көкейкестілік "махаббатқа толы көкейкестілік" деп сипатталған. Томас Китингтің сөзіне сәйкес, шіркеу әкелері неоплатониктерден теория сөзін қабылдағанда, оған еврейше "даат" сөзінің мағынасын қосты, ол әдетте "білім" деп аударылса да, махаббатпен келген және адамның барлық жағын қамтитын, тек санасын ғана емес, тәжірибелік білімді білдіретін күшті ұғым. Грек әкелері арасында христиандық теориясы Платон идеяларын немесе Понтий Гераклиттің астрономиялық аспандарын зерттеу емес, рухани мағынаға баса назар аударған "Қасиетті кітаптарды зерттеу" болды. және Батыс. Кейбіреулер көкейкестілік ішінде адам күшімен қол жеткізілген көкейкестілік пен құйылатын көкейкестілік арасында қосымша айырма жасайды.

Мистикалық теология

Ерте христиандықта "мистик" термині үш өлшемді білдірді, олар тез арада өзара байланысты болды: библиялық, литургиялық және рухани немесе зерделі. Библиялық өлшем Киелі Жазудың "жасырын" немесе аллегориялық түсіндірмелерін қамтиды. Литургиялық өлшем – Евхаристияның литургиялық құпиясы, яғни Евхаристиядағы Христианның болуы. Псевдо-Дионисий Ареопагиттың (V ғасырдың соңы – VI ғасырдың басы) ықпалымен мистикалық теология Киелі Жазудың аллегориялық шындығын зерттеуді және "құдайлық есімдердің теологиясынан асып түсетін, айтылмастан түсінілетін Абсолюттің рухани сезімін" білдірді. Псевдо-Дионисийдің апофатикалық теологиясы немесе "теріс теология" ортағасырлық монахтық дінге зор әсер етті. Оған неоплатонизм әсер етті және Шығыс православие христиан теологиясында маңызды рөл атқарды. Батыс христиандығында ол басым Катафатикалық теологияға немесе "оң теологияға" қарсы бағыт болды.

Катарсис (тазарту)

Православ шіркеулерінде теозис таза өмір сүруден, ұстамдылықты сақтаудан және Құдайдың бұйрықтарын орындаудан, Құдайға деген махаббатты барлық нәрседен жоғары қоюдан туындайды. Бұл метаморфоз (өзгеру) немесе трансформация Құдайға деген терең махаббаттың нәтижесі болып табылады. Әулие Исаак Сириялық өзінің аскетикалық уағыздарында: «Жәннат – Құдайдың махаббаты, онда барлық бақыттың қуанышы қамтылған», – дейді және «Тұрмыс ағашы – Құдайдың махаббаты» (Уағыз 72) екенін айтады. Осылайша, теорияны жүрегі таза, құмарлықтардың азабына ұшырамайтын адамдарға қол жеткізеді. Бұл – Құдайдың бұйрықтарын орындау және аскетикалық тәжірибелер (праксис, кенозис, Пустиния және схема) арқылы ыстықтан арылуға жеткендерге Киелі Рухтың сыйы. Тазару – барлық нашар және зиянды нәрселерден бойын аулақ ұстау. Бұл – сана мен дененің тазаруы. Алайда, теорияға дайындық үшін осы үш бөлімді схемадағы тазару тұжырымы ең алдымен сананың (нус) тазаруына, түсіну және білім (хикмет) қабілетіне қатысты, оның оянуы дүниелік ойлы адамдарға тән қате ойлардан арылу үшін өте маңызды. Нус тазарғаннан кейін, хикмет қабілеті тұрақты түрде жұмыс істей бастауы мүмкін. Таза нуспен, анық көру және түсіну мүмкін болады, бұл адамды терең оймен дұға етуге дайындайды. Шығыс православие аскетикалық дәстүрінде иесихазм деп аталатын дәстүрде, кішіпейілділік, қасиетті қасиет ретінде, қасиетті хикмет немесе софия деп аталады. Кішіпейілділік – адамзаттың құтқарылуының ең маңызды құрамдас бөлігі. Мәсіхтің «бөлмеңе кір, есігіңді жап, көзге көрінбейтін Әкеңе дұға ет» (Маттай 6:6) деген нұсқауына сәйкес, иесихаст тыныш ойлауға ену үшін оңашаға кетеді. Бұл тыныштық арқылы сана тынышталып, шындықты көру қабілеті күшейеді. Практиктер елші Пауыл айтқан «үшінші дұға» сияқты қасиетке қол жеткізуге тырысады. Кейбір шығыс православие теологтары Рим-католик теологиясының тым көп болжамға негізделген, рационалистік және жеткілікті тәжірибелік еместігіне, сондай-ақ Үштіктің әртүрлі аспектілері арасындағы шатасуға қарсылық білдіреді.

Теория (аяну) шолу дұғасы

Христиандардың ойға шоғырлану үшін көптен бері қолданып келе жатқан жаттығуы, "руханияттағылар да, сондай-ақ дін қызметкерлері де, кез келген кәсіп иелері де оны қолдана алады", - бұл бір сөз тіркесін немесе сөзді үнемі қайталап, ойды жинақтау. Әйгілі Иоанн Кассиан "Уа, Алла, мені құтқаруға асық, Уа, Раббым, маған көмектесуге асық" деген сөздерді қолдануды ұсынды. Тағы бір қайталау формуласы – Исаның аты немесе Иса дұғасы: "Иса Мәсіх, Алланың Ұлы, маған, күнәкарға рақым ет", – бұл "православ шіркеуінің мантрасы" деп аталады. "Белгісіздіктің бұлты" авторы бір буынды сөзді, мысалы, "Алла" немесе "Махаббат" қолдануды ұсынды.

Шығыс шіркеуіндегі ой жүгірту дұғасы

Шығыс шіркеуінде ноэтикалық дұға – теорияның алғашқы сатысы, бұл басқа біреудің тәжірибесі туралы оқу мен өзіңнің тәжірибең туралы оқу арасындағы айырмашылық сияқты. Иса дұғасы, ерте әкелер үшін, жай ғана тынығуға дайындық болды. Иса дұғасы арқылы, хесихаст тәжірибесі непсис, яғни сергек назарды дамытуға көмектеседі. Ұқыптылық осы рухани аскетизмге үлес қосады, ол азғырғыш ойларды жоққа шығарады; ол назар шоғырландыру мен ықыласқа ерекше мән береді. Хесихастты тәжірибелеуші өзінің ішкі әлеміне және Иса дұғасының сөздеріне ең жоғары деңгейде назар аударуы керек, ешқандай жағдайда ой-санасын шашыратпауы тиіс. Иса дұғасы теорияға жету үшін қажет деп саналатын қарапайымдыққа ұмтылу сезімін оятады. Иса дұғасы құштарлықтарды, сондай-ақ адамды осы құштарлықтарды іске асыруға итермелейтін қате түсініктерді басу үшін де қолданылады. Сенушілердің дүниелік, невроздық санасы әдетте жағымды сезімдерді іздеуге және жағымсыз сезімдерден қашуға бейім. Осы тоқтаусыз алағайлықтың себебі бастапқы білімнің бұзылуы және Құдаймен бірлікке (Адамның күнәға батуы және сананың тазалығын жоғалтуы) байланысты. Әйгілі Теофанның айтуынша, Иса дұғасы ұзақ уақыт бойы Жүрек дұғасымен байланысты болғанымен, олар бір-бірінің мағынасымен толық сәйкес емес.

Рим-католик шіркеуіндегі ой жүгірту дұғасы

Рим-католик шіркеуіндегі дұға ету әдістеріне Иса дұғасын оқу кіреді, ол "Филиппиялықтар 2:6–11 (ESV) христологиялық гимнін, салықшының жалбарысын (Лұқа 18:13 (ESV)) және жарық сұраған соқыр адамның (Марқа 10:46–52 (ESV)) шақыруларымен біріктіреді. Ол арқылы жүрек адамзаттың зәрулігіне және Құтқарушының мейіріміне ашылады"; Исаның қасиетті есімін шақыру; Діни құлшылық жөніндегі Конгрегацияның халықтық наным және литургия туралы нұсқауы қасиетті Розарийдің ойша табиғатына баса назар аударады және Розарий негізінен ойға шолу жасау дұғасы екенін, ол "ритмнің тыныштығын немесе тіпті адалдарды Иеміздің өмірінің құпиялары туралы ойға дамытуға ынталандыратын ақыл-ойдың тоқтауын" қажет етеді дейді. Рим папасы Иоанн Павел II Розарийді христиандық руханияттың орталық тұсына қойды және оны "христиандық ойға шолу жасаудың ең ұлы және мақтауға лайық дәстүрлерінің бірі" деп атады. Заманауи дәуірде Томас Китинг тарапынан танымал болған орталықтандырылған дұға, сондай-ақ "Жүрек дұғасы" және "Қарапайым дұға" деп аталады, ол Гесихазм мен "Білу бұлтынан" бастау алады. Ойға шолу жасау тәжірибасы "Жулиандық жиналыстар" және "Ой-жүгірту қауымдастығы" сияқты бірлестіктердің құрылуы арқылы да қолдауға ие болды.

Біріктіру

Үшінші кезең, батыс дәстүрінде терең ойланудан басталады (немесе Мистикалық ойлау дұғасы), Құдайдың болуына немесе оның жанында екендігіне қатысты. Бұл болу немесе сана әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ең алдымен әрқашан Құдайдың сүйіспеншілігімен қайта қосылумен байланысты, ал негізгі ой – Құдай, кемелді жақсылық, ақыл-ойымен қатар жүрекпен де танылады немесе сезіледі, себебі 1 Жохан 4:16 айтуынша: «Құдай – сүйіспеншілік, және кім сүйіспеншілікте болады, ол Құдайда болады және Құдай оның ішінде болады». Классикалық мистиканың кейбір бағыттары алғашқы екі кезеңді үшінші, нақты мистикалық тәжірибеге дайындық ретінде қарастырады, бірақ басқалары бұл үш кезеңнің бірімен-бірі үйлесіп, араласып жататынын айтады. Православ шіркеулерінде ең жоғары теория, адам баласының барлық жаны сезіне алатын ең жоғары сана – Құдайды көру. Яғни, жаратылмаған нұрды көрген адам оны Құдаймен біріккендіктен көреді. Ол оны ішкі көзімен де, сондай-ақ Құдайдың әрекетімен өзгертілген дене көзімен де көреді. Осылайша, теория – Құдаймен бірлік. Ал бұл – Құдайды тану. Осы сәтте адам Құдай туралы білімге ие болады, ол адамдық білімнен және сезімдерден жоғары. Экстаз немесе экстазис күйіндегі nous (жан), «сегізінші күн» деп аталады, ол әлемге ішкі немесе сыртқы емес, уақыт пен кеңістіктен тыс; ол шексіз және шексіз Құдайды сезінеді. Nous – «жанның көзі» (Маттай 6:22–34). Сенім арқылы Құдайға деген әрекет ету (сенім мен Құдайға деген сүйіспеншілік арқылы) деп аталатын интуитивті шындық арқылы болу мен болашақ (noesis деп аталады) туралы түсінік, біздің ойлау қабілетіміз арқылы шындыққа жетелейді. Бұл теория немесе болжам, Құдайға деген сенім мен сүйіспеншілікпен жасалған іс ретінде, «Сұлулық әлемді құтқарады» деп аталып кетті. Бұл тұжырым ғылыми, философиялық немесе мәдени емес, мистикалық немесе гнозиологиялық тұрғысынан туындайды.

Мейстер Экхарт

Мейстер Экхарт нақты белгіленген кезеңдерді айқындамаған, алайда оның еңбектерінде бірнеше бөлімдерді кездестіруге болады.

Жоғары немесе жоғары ойлану

Тереза Авильскаяның мистикалық тәжірибесінде, терең ойға дағдылану, сондай-ақ интуитивті, пассивті немесе ерекше contemplation деп аталатын нәрсе – адам ақылының Құдайға толығымен ден қоюына мүмкіндік беретін табиғаттан тыс сый. Бұл Құдаймен мистикалық бірігудің бір түрі, мұндайда тек Құдай ғана Өзін-Өзі танытады. Дубайдың сөзіне сүйенсек: Шығыс христиан дәстүрлерінде теория – адамды теолог деп санау үшін қажетті ең маңызды құрамдас бөлік; алайда, ол адамның құтқарылуы үшін міндетті емес. Құдайды сезіну – барлық жаратылыстың, соның ішінде адамның рухани және психикалық денсаулығы үшін қажет. Құдай туралы білім зияткерлік емес, болмыстық сипатта болады. Шығыс теологы Эндрю Лоуттың пікірінше, теология ғылымының мақсаты – contemplation-ға дайындық жасау, contemplation теологияның мақсаты емес. Теория – есихаздың басты мақсаты, оның бастаулары Евгрий Понтийский (345–399), Иоанн Климак (6-7 ғасырлар), Максим Исповедник (шамамен 580–662) және Симеон Жаңа теолог (949–1022) үйреткен contemplation практикаларында жатыр. Иоанн Климак өзінің әсерлі «Илаһи көтерілу сатылары» еңбегінде contemplation немесе есихасттық практиканың бірнеше кезеңдерін сипаттайды, олардың шыңы – агапе. Симеон монахтардың тікелей тәжірибе арқылы уағыз айтуға және күнәларды кешіруге құқылы екеніне сенді, бұл үшін ресми түрде дін қызметкері болып тағайындалудың қажеті жоқ. Шіркеу басшылары да болжамдық және философиялық тұрғыдан үйреткенімен, Симеон өзінің тікелей мистикалық тәжірибесінен үйретті және оның харизматикалық көзқарасы мен Құдайдың рақымын жеке тәжірибеден сезінуді қолдауына байланысты күшті қарсылыққа тап болды. Григорий Паламаның түсіндірмесіне сәйкес, Құдайдың трансцендентті (ousia, мәні немесе болмысы бойынша түсініксіз) екендігі туралы ілім, Батыста Құдайды осы өмірде сезінуге болмайды деген (бұрыс) түсінікке әкелді. Романидс Батыс теологиясының логика мен ақыл-ойға көбірек ден қоятынын, оның нәтижесінде шындықты және Құдайдың бар екенін растау үшін қолданылатын схоластика пайда болғанын, ал Құдаймен қарым-қатынас орнатуға (теозис және теория) онша мән берілмейтінін айтады.

Жалған рухани білім

Православ шіркеулерінде теория рационалды ойлаудың жалған немесе толық емес білімінен (мысалы, болжам, спекуляция, дианоя, стохастикалық және диалектика) өзгеше, нағыз рухани білімге жетелейді деп есептеледі. Адамзат ағартушылық немесе теорияға қол жеткеннен кейін Құдаймен бірігіп, дұрыс тани алады немесе қасиетті даналыққа ие болады. Сондықтан теория, Құдайды тану тәжірибесі немесе көрінісі, адамзаттың барлығын үнсіздікке мәжбүр етеді. Ең көп таралған жалған рухани білім Құдай туралы өзіндік тәжірибеден емес, басқа адамның Құдай туралы тәжірибесін оқып, содан кейін өз қорытындыларына келіп, осы қорытындыларды нақты тәжірибелік білімнен ажырата алмаймын деп сенуден туындайды. Жалған рухани білім зұлымдықтан, қасиетті емес, зұлым көзден туындауы да мүмкін. Онда жақсылық пен жамандықты ажырата білу қабілеті қажет, ол Құдайдан беріледі. Адамзат, жаратылған тіршілік иесі ретінде, өзінің шектеулі өмір сүруінде ешқашан өздігінен жеткілікті объективті санаға жете алмайды. Теозис – адамның жақсылыққа біртіндеп мойынсұнуы, ал кейін Құдаймен байланысынан немесе бірлігінен құдайлық рақым арқылы құдайға жақындауы. Ағартушылық адамзатты Құдайға деген сенім күйіне қайтарады, ол ноэзис деп аталады, адамзаттың санасы мен шындығы құлдырау арқылы өзгеруге дейін. Прелесть немесе плани – адамның болмыстан немесе объективті шындықтан алшақтауы, ол амартиа деп аталады. Бұл ноусты зақымдау немесе қаралау, немесе ноэтикалық және нептикалық қабілеттің жұмыс істемеуін қамтиды. Жамандық – адамзатты оның жаратушысы мен тіршілігіне қарсы қою. Құдайды жек көру (мизотеизм) – адамзатты табиғаттан бөліп, онтологияның, рухани әлемнің және табиғи немесе материалдық әлемнің шындығын қаралайтын катализатор. Құдай мен адам арасындағы келісімге мәңгілік Құдайға сенім арқылы мойынсұну арқылы қол жеткізіледі, яғни трансгрессия емес, трансценденция (сиқыр). Үштік – Ноус, Сөз және Рух (гипостаз) – онтологиялық тұрғыдан адамзаттың болмысының немесе өмір сүруінің негізі. Үштік – адамзаттың өмірлік компоненттері арқылы адамзаттың болмысын жаратады: ноус ретінде пайда болу (ex nihilo), ішкі немесе рухани тәжірибе және физикалық тәжірибе, оны Мәсіх (логос немесе ең жоғары идеалдың жаратылмаған прототипі) және оның қасиеттілері көрсетеді. Жалған білімге ілесу ұйқысыздық немесе «оянған ұйқы» және кейін психоз симптомдарымен көрінеді. Теория шіркеу дәстүрлерін аллегориялық немесе символикалық тұрғыдан түсіндіруге қарсы.

Жалған аскетизм немесе секталар

Православтық тәжірибеде, нағыз айырым жасау (диакризис) сатысына жеткеннен кейін (фронема деп аталады), адам жалған гнозисті дұрыс гнозистен ажырата алады және қасиетті даналыққа ие болады. Ең жоғары қасиетті даналық, София немесе Агиа София, көңіл тоқтықпен немесе шапағаттылықпен жетіледі, бұл Теотокостың және одан кейін келген барлық қасиеттілердің, сондай-ақ Мәсіхтің бейнеленген қасиеттері, олардың барлығы бірлесіп экклезия немесе шіркеу деп аталады. Бұл үздірілмейтін куәгерлер қауымы – Православ шіркеуі. Бұл туралы Иоанн Кассиан өзінің «Конференцияларында» жазған, оның еңбектері Батыс монастырь өміріне зор әсер еткен. Дегенмен, католик авторлары кейде грек терминін қолданады.

Орта ғасырлар

Батыстағы ерте орта ғасырлар Грегорий Зордың және Беданың еңбектерін, сондай-ақ кельттік христиандық пен англосаксондық христиандықтың дамуын қамтиды және Иоганн Скотт Эриугенаның және Каролингтік қайта өрлеудің жұмысында толыққанды аяқталады. Жоғары орта ғасырларда мистикалық практика мен теорияның гүлденуі жаңа монастырлық ордендердің өркендеуімен қатар жүрді, мұнда Гвиго II, Бингеннің Хилдегардасы, Клервоның Бернард, Викториналықтар сияқты түрлі ордендерден шыққан тұлғалар, сондай-ақ қарапайым халық арасындағы діни сенімнің алғашқы гүлденуі байқалды. Кейінгі орта ғасырларда доминикандық және францискандық ойлау мектептері арасында қақтығыс болды, бұл екі түрлі мистикалық теология арасындағы шиеленіс еді: бір жағынан Доминик де Гусман, екінші жағынан Ассизидің Францискісі, Падуандық Антоний, Бонавентура, Жакопоне да Тоди, Фолиньоның Анжеласы. Бұдан өзге, географиялық аймақтарға шоғырланған мистиктердің топтары өсті: Магдебургтың Мехтильдасы және Хадевич сияқты бегиндер (басқаларының арасында); Рейн-Фламанд мистиктері Мейстер Экхарт, Йоханнес Таулер, Генрих Сузо және Джон Руисброк; сондай-ақ ағылшын мистиктері Ричард Ролл, Уолтер Хилтон және Норвичтің Джулиан. Бұл кезеңде сонымен қатар Сиеналық Катерина және Генуялық Катерина, Devotio Moderna, сондай-ақ Theologia Germanica, The Cloud of Unknowing және «Христосқа еліктеу» кітаптары пайда болды.

Реформация

Протестанттық реформация мистикаға аса мән бермеді, бірақ бұл олардың рухани әдебиеттерді көптеп жазуына кедерес болмады. Ең белсенді реформаторлардың өзі ортағасырлық мистикалық дәстүрлермен байланысты. Мысалы, Мартин Лютер – Экхарт пен Таулердің германиялық доминикан мистикалық дәстүрінен, сондай-ақ Дионисийдің ықпалымен пайда болған Весенмистик ("мәнді мистика") дәстүрінен әсер көрген монах еді. Ол сонымен қатар, Құдай, Мәсіх және адамзат туралы білім алғаннан кейін, Киелі кітап пен Августиннен кейінгі ең маңызды кітап деп атаған "Theologia Germanica" еңбегін жариялады. Тіпті көптеген ортағасырлық аскетикалық тәжірибелерді қабылдамаған және Құдай туралы эмоционалдық сезімдерден гөрі доктриналық білімді бағалаған Джон Кальвиннің де ортағасырлық ықпалы болды, атап айтқанда, Жан Герсон және Девотио Модерна, оның тәубеті бойынша, адам Мәсіхке еліктеп, Құдайға тәуелділікті дамытады. Ал оның пікірінше, біз жердегі жетістіктеріміз арқылы мәңгілік құтқарылуды сезіне бастауымыз мүмкін, бұл кейінгі ұрпақтарда "жайлылық мистикасына" әкелді. Дегенмен, протестантизмде мистиктер кездеспеді деуге болмайды. Радикалды реформацияның бірнеше жетекшілері, мысалы Каспар Швенкфельд және Себастьян Франк, мистикалық бейімділік танытты. Магистрлік дәстүрлер де мистиктерді өндірді, атап айтқанда Питер Стерри (кальвинист) және Якоб Бём (лютеран). Протестанттық реформация кезінде дінтанушылар орта ғасырларда қалыптасқан дәстүрлерден бас тартып, Киелі кітапқа және ерте христиандық дәстүрлерге қайта оралды. Осыған байланысты, олар католиктердің мистикалық тәжірибелеріне күмәнмен қарады, себебі олар үшін бұл тәжірибелер құтқарылудағы рақымның рөлін төмендетіп, адамның істері құтқарылуға әсер ете алады деген ойды қолдайтын сияқты көрінді. Осылайша, протестанттық теология христиандық мистикаға қатысты қатаң сынға және тіпті жаулыққа толы көзқарас қалыптастырды. Дегенмен, квакерлер, англикандар, методистер, епископальдықтар, лютерандар, пресвитериандар, жергілікті шіркеулер, пятидесятниктер, адвентистер және харизматиктер түрлі жолдармен мистикалық тәжірибелер идеясына ашық болды.

Қарсы реформа

Бірақ Реформация Қарсы Реформацияны тудырды, оның ізінен мистикалық әдебиеттің жаңа өркендеуі келді, олар көбінесе ұлттық белгісі бойынша топтастырылды.

Испан мистикасы

Испандықтарда Игнатий Лойола болды, оның рухани жаттығулары адамдарды Құдайды мұқият рухани басшылық арқылы, сондай-ақ сананың қабылдағыш күйіне ашуға арналған, онда олар ақыл-ойының ерік-жігермен қалай байланысатынын және рухани қуаныш пен уайымның қалай бастан кешкенін түсіну арқылы Құдайды сезіне алады; Тереза Авила, бақшаны суару және сарайдың бөлмелері арқылы жүру метафораларын қолданып, медитацияның Құдаймен бірігуге қалай әкелетінін түсіндірді; және Жан Крест, киелі кітаптар мен рухани ықпалдың кең ауқымын пайдаланып, мистиканың дәстүрлі "үш жолын" жаңадан жазды, күйеу жігіттің мистикасы үлгісінде, сондай-ақ екі "қара түнді" ұсынды: сезімнің қара түні және жанның қара түні, олардың барысында адам жан мен Құдайдың арасындағы кедергі болуы мүмкін нәрселерден бас тартады, содан кейін Құдайдан үзіліп, әдеттегі рухани жаттығуларды орындай алмай, адамның табиғаты мен Құдайдың құдайлық даналығы мен нұры арасындағы зор алшақтықты сезінеді және Құдайға қарай 10 сатылы жолмен көтеріледі. Тағы бір белгілі мистик – Мигель де Молинос, Киетизм деп аталатын діни жаңғырудың басты жақтасы. 1681 жылға дейін Молиносқа ешқандай күдік тумады, ол кезде иезуит уағыздаушысы Паоло Сегнери өзінің «Concordia tra la fatica e la quiete nell'orazione» еңбегінде оның көзқарастарына шабуыл жасады, бірақ оның атын атамады. Бұл мәселе инквизицияға жіберілді. Хабар тарады, Молинос моральдық бұзықтықтармен қатар, діни бұзықтықтарға да кінәлі деп табылған, және оның жазаланғаны белгілі болды. 1687 жылдың 3 қыркүйегінде ол өзінің қателіктерін ашық мойындады және өмір бойына түрмеге кесілді. Сол замандағы протестанттар Молиностың тағдырында иезуиттердің дана және ағартулы адамды қуғындағанын көрді, ол сол кездегі итальяндық нанымның ұсақ-түйек рәсімдеріне қарсы тұруға батыл болған. Молинос 1696 немесе 1697 жылы түрмеде қайтыс болды.

Италия

Лоренцо Скуполи, Апулиядағы Отранто қаласынан шыққан итальяндық мистик, католик мистикасындағы маңызды туындысы – "Рухани күрес" атты еңбегімен әйгілі.

Франция

Француз мистикасының өкілдері Франциск де Сальс, Жанна Гюйон, Франсуа Фенелон, Бауырлас Лоуренс және Блез Паскаль болды.

Англия

Ағылшындардың діни құрамы әртүрлі болды: католик Августин Бейкер мен Норвичтік Джулиан (ағылшын тілінде жазған алғашқы әйел), англикан Уильям Лоу, Джон Донн және Ланселот Андрюс, пуритан Ричард Бакстер мен Джон Баньян (The Pilgrim's Progress), алғашқы "Квакер" Джордж Фокс және бірінші "Методист" Джон Уэсли, континенттік мистиканы жақсы білген. Англия шіркеуінде "мистикамен нұрланған ғылыми ойдың" мысалы Норвич қаласының дәрігері және ғалымы сэр Томас Браунның еңбегінде көрінеді, оның ойлары көбінесе мистикалық салаға тереңдейді, мысалы, өзінің портреті "Religio Medici" және "Кир бағының мистикалық математикасы", толық атауы – "Немесе, ежелгілердің квинкунциалдық ромбтары немесе желілі егістіктері, табиғи, жасанды және мистикалық тұрғыдан қарастырылған". Браунның ерекше және тығыз символизмі жиі діни немесе рухани шындықты бейнелеу үшін ғылыми, медициналық немесе оптикалық бейнелерді қолданады, бұл әсерлі нәтиже береді, әсіресе "Religio Medici" еңбегінде, сондай-ақ оның өлімнен кейін жазылған "Христиандық мораль" кітабында. Браунның кең көзқарасты ағылшындық діні, герметикалық бейімділіктері және Монтень сияқты өзінің жеке тұлғасы мен жанының сырлары, ерекшеліктері және құлшынысы туралы талдауы, сонымен қатар ғылым мен иман арасындағы байланыс туралы ойлары "Religio Medici" еңбегінде жарық көреді. Оның рухани өсиеті мен психологиялық портреті, иман, үміт және қайырымдылық сияқты христиандық құндылықтарға негізделген, оны "оқырманды өзінің бірегей және терең шындық тәжірибесімен таныстыруға асыққан өшпес рухтардың бірі" ретінде көрсетеді. Оның еңбегі түсініксіз және сирек оқылса да, ол Англияның мәңгілік, бірақ алғашқы "ғылыми" мистиктерінің бірі болып қалады.

Германия

Сол сияқты, мистикалық дәстүрді жақсы білген неміс Иоганн Арндт болды, ол ағылшын пуритандарымен бірге Филипп Якоб Спенер, Готфрид Арнольд, моравиялық Николас Людвиг фон Зинзендорф және гимнші Герхард Терстеген сияқты континентальдық пиетистерге әсер етті. Арндт, оның "Нағыз христиандық" кітабы протестанттар, католиктер және англикандардың барлығы арасында танымал болды, Бернард Клерво, Джон Таулер және Devotio Moderna-дан әсер алып, руханилықты қазіргі лютерандықтардың теологиялық дау-жанжалдарынан алшақтатты және сенушінің жүрегі мен санасында жаңа өмірдің дамуына назар аударды. Арндт Спенерге әсер етті, ол "ilaһи бағыт-бағдар колледжі" (collegia pietatis) деп аталатын топ құрды, ол қарапайым адамдар арасында рухани жетекшіліктің маңыздылығын атап өтті – бұл Риваульскік Элредке дейінгі ұзақ дәстүр және Спенердің өзінің заманында Франциск де Сальс еңбегінен белгілі болған тәжірибе. Спенердің қалыптастыруы арқылы танылған пиетизм сол кездегі теологиялық пікірталастарды ғана емес, сонымен қатар интеллектуалдық көзқарасты және ұйымдасқан діни амалдарды жеке, сезімтал руханилыққа бағындыруға бейімделді.

Пиетизм

Питизмнің бұл сезімтал, зияткерлікке қарсы түрі моравиялықтардың негізін қалаушы Зинзендорфтың ойларында және үйретулерінде көрінеді; бірақ питизмнің зияткерлік тұрғыдан қатаң формалары Джон Уэслидің үйретулерінде, олардың өзі Зинзендорфтың ықпалында болды, және американдық уағызшы Джонатан Эдвардстың үйретулерінде көрінеді, ол питизмге Герсонның бағынуға баса назар аударуын қайта енгізіп, ерте шіркеу мұғалімдері Ориген мен Ниссалық Григорийден адамдардың Құдайға құштарлығы туралы ұғымды алды, сондай-ақ Джон Вулманды біріктірді, ол әлемге мистикалық көзқараспен қоса әлеуметтік мәселелерге терең қызығушылық танытты; Уэсли сияқты Вулманға да Якоб Бёме, Уильям Ло және «Мәсіхке еліктеу» кітабы әсер етті. Вулман мен Уэслиде кездесетін питистік берілгендік пен мистикалық тәжірибелер олардың голландтық құрдасы Терстегеннің еңбектерінде де кездеседі, ол «нус» («ақыл») ұғымын Құдайдың біздің жандарымызбен байланыс жасайтын орны ретінде қайта жаңғыртады; Рухтың жұмысы арқылы біздің санамыз Құдайдың біздің арамыздағы тікелей қатысуын сезімді түрде тани алады.

Ғылыми зерттеулер

Он бес кармелиттік монахтар ғалымдарға олар медитация жасап, Unio Mystica немесе Theoria деп аталатын күйде болғанда миларын fMRI арқылы сканерлеуге рұқсат берді. Нәтижелер көрсеткендей, Құдаймен мистикалық біріккендіктерін сезінген кезде мидың бірнеше аймағы белсенді болды. Бұл аймақтарға оң жақ медиалды орбитофронталды қабықша, оң жақ ортаңғы уақытша қабықша, оң жақ төменгі және жоғарғы париеталдық бөлікшелер, базальды ганглийлер, сол жақ медиалды префронталды қабықша, сол жақ алдыңғы сингулярлық қабықша, сол жақ төменгі париеталдық бөлікше, сол жақ инсула, сол жақ базальды ганглийлер, сол жақ ми сабағы және қосымша жолақты көру қабықшасы кірді. Теория мен практика, теория мен тәжірибе арасында ежелгі философиядағыдан гөрі радикалдырақ айырмашылық жасалады.

Ертедегі мәсіхшілер

Юстин Мартир (шамамен 105 – 165 жж.) грек философиясын христиан теологиясына қадам салып кіруге арналған жол ретінде пайдаланды. Кейбір грек философтарының мистикалық тұжырымдары Мәсіхке нұсқау берді. Оған Пифагор, Платон, Аристотель, сондай-ақ стоицизм әсер етті. Ориген (шамамен 185–254) «Бірінші қағидалар туралы» және «Цельске қарсы» еңбектерін жазды. Александриялық Клименттен оқыды, және ықтимал, Аммоний Сакктан (Плотиннің ұстазы) да оқыған. Ол неоплатонизмді христиандыққа бейімдеп, теологиялық тұрғыдан зерделеді. Александриялық Афанасий (шамамен 296/8–373) «Антонийдің өмірі» (шамамен 360 ж.) еңбегін жазды. Григорий Ниссалық (шамамен 335–394 жылдан кейін) рухани өсу сатыларына, үнемі даму қажеттілігіне және Мұсаның тарихында көрінетін «құдайлық қараңғылыққа» назар аударды. Августин (354–430) «Үштік туралы» және «Құпияларым» еңбектерін жазды. Орта ғасырлық мистиканың маңызды көзі. Ол Платонизм мен христиан дінін біріктірді. Оған Платон мен Плотин әсер етті. Псевдо-Дионисий Ареопагит (шамамен 500 ж.) «Мистикалық теология» еңбегін жазды. Абба Ор (шамамен 400 – 490 жж.) – ерте Мысыр христиан аскети және мистигі. Скетис Анубына да қараңыз.

Қайта өрлеу дәуірі, реформация және контрреформация

Испан мистикасы (fl. 16 ғасыр): Игнатий Лойолалық (1491–1556): Игнатий өмірінде көптеген мистикалық тәжірибелерге қанағаттанды, ең маңыздысы Кардонер өзенінің жағасында болған ағарту тәжірибесі болды, ол кейіннен өмірінің қалған бөлігінде алған білімінен гөрі, сол бір сәтте көбірек білгенін айтты. Тағы бір маңызды мистикалық тәжірибе 1537 жылы Римнің сыртындағы Ла Стортадағы капеллада болды, онда ол Құдай Әкені айқышпен жүрген Ұлының жанына орналастырғанын көрді. Бұл оның бір жыл бойы Мәриямға дұға етіп, оны Ұлымен (Исамен) бірге қоюын сұрағаннан кейін болды, және оның ізбасарлары «Иса қоғамы» деп аталуын қадағалауының себептерінің бірі болды. Тереза Авильская (1515–1582): Оның екі еңбегі, «Ішкі қамал» және «Жетілу жолы», оның тәжірибелеріне негізделген терең мистикалық дұғаға нұсқау ретінде жазылған. Августиннен әсер алды. Кресттік Иоанн (Хуан де Йепес) (1542–1591): Мистикалық дұғаға жүйелі тәсіл ретінде Кармель тауына көтерілумен байланысты үш нұсқаулық еңбек жазды; «Рухани ән» және «Жанның қараңғы түнімен» бірге олар христиан мистикалық тәжірибесі мен амалдары үшін поэтикалық және әдеби тіл ұсынды. Тереза Авильскаяның ықпалында болды және онымен бірлесіп жұмыс істеді. Купертинолық Иосиф (1603–1663): Ғажайып левитацияға және оны таң қалдырған күшті экстаздық көріністерге бейім болған итальяндық францискан монахы. Якоб Бёме (1575–1624): неміс теософы; «Христосқа жол» кітабының авторы. Томас Браун (1605–1682): ағылшын дәрігері және философы, «Religio Medici» кітабының авторы. Лоуренс бауырлас (1614–1691): «Құдайдың қасында болудың практикасы» атты кітаптың авторы. Исаак Амбрози (1604–1664): Пуритан, «Исаға қарап» кітабының авторы. Ангелус Силезиус (1624–1677): неміс католик діни қызметкері, дәрігер және діни ақын. Джордж Фокс (1624–1691): Достар діни қоғамын құрған адам. Мадам Жанна Гуйон (1648–1717): Көрнекі және жазушы. Уильям Лоу (1686–1761): Якоб Бёмеге қызығушылық танытқан және бірнеше мистикалық трактаттар жазған ағылшын мистигі. Эммануэль Шведенборг (1688–1772): ықпалды және даулы швед жазушысы және көреген. Роза Египсиака (1719–1771): «Саграда Теология до Амор Дивино дас Алмас Перегринас» еңбегін жазған афро-бразилиялық мистик. Бұл Бразилиядағы колониялық дәуірде қара әйел жазған алғашқы діни мәтін (немесе кез келген кітап).

Қазіргі заман

Доменико да Цезе (1905–1978): Стигматты капуцин монахы. Мария Вальторта (1898–1963): Көруші және жазушы. Мария Пётрдің (1816–1848): кармелиттік монах. Мари Латаст (1822–1899): Көруші, монах және жазушы. Эндрю Мюррей (1828–1917): Евангелистік миссионер және жазушы, 240-тан астам кітаптың авторы. Мари Марта Шамбон (1841–1907): Монахиня және көруші. Мари Джули Джаенни (1850–1941): Стигматты. Мария Илаһи жүрек Droste zu Vischering (1863–1899): Жақсы Бағушының қарындасы. Регинальд Гарригу Лагранж (1877–1964): француз доминикандық монах, философ және неотомистік теолог. Оның ең басты еңбегі – «Ішкі өмірдің үш дәуірі» (Les trois âges de la vie intérieure) – католик әулиелері мен шіркеу әкелерінің бұрынғы теологиялық ойларының синтезі. Франк Лаубах (1884–1970): Евангелистік миссионер, «Қазіргі мистик хаттарының» авторы. Пьетрелциналық Падре Пио (1887–1968): Капуцин монах, діни қызметкер, стигматты. Садху Сундар Сингх (1889–1929): Индиялық евангелистік миссионер, аскет. Мария Пьерина Де Михели (1890–1945): Итальяндық монах және көруші. Томас Реймонд Келли (1893–1941): Квакер. Балазарлық Александрина (1904–1955): Көруші және жазушы. Даг Хаммаршёльд (1905–1961): швед дипломаты (Біріккен Ұлттар Ұйымының екінші бас хатшысы). Оның өлімінен кейін жарық көрген «Vägmärken» (белгілер) рухани күнделігі оған саяси аренадағы мистиктердің бірі ретінде бедел берді. Мария Фаустина Ковальска (1905–1938): поляк монахшасы және көруші. Евгения Равасио (1907–1990): итальяндық монах және Құдай Әкенің көрушісі. Симон Вейль (1909–1943): француз жазушысы, саяси белсенді және экстаздық көруші. Флауэр А. Ньюхаус (1909–1994): американдық көруші. Кармела Карабелли (1910–1978): итальян жазушысы. Пьерина Гилли (1911–1991): итальяндық көруші. А. В. Тозер (1897–1963): Христиандық және миссионерлік одақ; «Құдайды іздеу» кітабының авторы. Томас Мертон (1915–1968): Траппист монах және жазушы. Уотчман Ни (1903–1972): Көруші және жазушы. Уитнес Ли (1905–1997): Жергілікті шіркеулердің көрушісі және жазушысы, 400-ден астам кітаптың авторы. Әпке Лючия (1907–2005): 1917 жылғы Фатима көріністеріне қатысқан португалдық, монах және пайғамбар. Бернадетт Робертс (1931–2017): Кармелиттік монах және жазушы, өзін-өзі тануға көңіл бөлмейтін. Ричард Дж. Фостер (1942 ж.т.): Квакер теологы; «Дисциплина мен дұғаның мерекелеуі» кітабының авторы. Ричард Рор (1943 ж.т.): Францискандық діни қызметкер, жазушы және пайғамбар; «Жоғары қарай құлау» және «Жалпыға тән Мәсіх» кітаптарының авторы. Аннелизе Мишель (1952–1976): күнәкарларды сенімге қайтару үшін ие болған күштің салдарынан мазаланған, діни көріністерге ие болып, стигмаларды алып келгенін айтқан жас неміс католигі. Джеймс Голл (1952 ж.т.): харизматикалық жазушы және пайғамбар; «Исаға ысырап» және «Көргіш» кітаптарының авторы.

Католицизм

Ауман, Джордан. Католик дәстүріндегі христиандық руханилық. Sheed & Ward, 1985; 247-бет. Дубай, Томас. Fire Within: Тереза Авильская, Иоанн Креста және дұға туралы Евангелие. Игнатиус баспасы, 1989.

Ортаға қойып дұға ету

Китинг, Томас. Медитациялық дұғалар. Continuum International Publishing Group, 1997 жыл. Китинг, Томас. Медитациялық дұғаның негізі және христиандық ой-толғаныс өмірі. Continuum International Publishing Group, 2002 жыл. Китинг, Томас. Ашық сана, ашық жүрек: Ілхабардың ой-толғаныс өлшемі. Continuum International Publishing Group, 2002 жыл. Мерттон, Томас. Ой-толғаныс дұғасы. Image Books, 1996 жыл. Аундерхилл, Эвелин. Практикалық мистицизм: қалыпты адамдарға арналған кішкентай кітап. Read Books, 2006 жыл. Католик шіркеуінің катехизисі христиандық өмірдегі дұға бөлімінде ой-толғаныс дұғасына арналған кіші бөлімді қамтиды.

Басқа

Юнген, Рей. Кету заманы: Ежелгі мистикалық амалдар қалай христиандарды әлемдік діндермен біріктіруде. Lighthouse Trails Publishing, 2006, екінші басылым.

Ежелгі грек тілі

Аристотель: Медитациялық өмір неге ең бақытты (Никомах этикасы 10.7). Ағылшын және грек тілдері.

Католик

Игнатий Лойола, Құдайға деген сүйіспеншілікті ұқтыру үшін ойша шолу. Игнатий Лойоланың рухани жаттығуларынан.