Кіріспе
Бриттания герцогы Джеффри II-нің үлкен қызы Элеонора, Бриттанияның әдемі қызы (шамамен 1184 – 10 тамыз 1241), сондай-ақ Бриттанияның бойжеткені, Бриттанияның інжуі немесе Бриттанияның сұлулығы деп те аталады. Оның әкесі Джеффри, Англия королі Генрих II-нің төртінші ұлы еді. 1203 жылы тұтқында отырған кіші інісі Артурдың қайтыс болғаны болжамдалғаннан кейін Элеонора Англия, Анжу, Аквитания және Бриттания сияқты кең аумақтардың мұрагері атанды. Бұл жерлерде әйелдердің билікке жол таба алмайтынына қатысты Саликалық заң қолданылмады. Оның ағасы Джон, Англия королі, Генрих II-нің бесінші ұлы еді, және Элеонора Артурдың таққа деген құқығын Джонның ағасы Джеффридің баласы ретінде мұралады. Осылайша ол Джон үшін және оның 1216 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның туысы Генрих III үшін де қауіп-қатер тудырды; сондықтан 1202 жылы түрмеге қамалған ол ешқашан босатылмады. Тұтқын күйінде ол ағасының мұрагері ретінде Бриттания герцогтығына талап ету мүмкіндігіне де ие болмады. Императрица Матильда мен Йорктан шыққан Елизавета сияқты, Элеонораның Англия тағына деген құқығы барондар тарапынан аз қолдау тапты, себебі монархтың еркек болуы қажет деген сенім болды, әйел монархқа рұқсат беретін заңдық негіз болғанына қарамастан. Кейбір тарихшылар оның түрмеге қамалуын «король Джонның ең әділетсіз әрекеті» деп бағалаған.
Eleanor, Fair Maid of Brittany (c. 1184 – 10 August 1241), also known as Damsel of Brittany, Pearl of Brittany, or Beauty of Brittany, was the eldest daughter of Geoffrey II, Duke of Brittany, and Constance, Duchess of Brittany. Her father, Geoffrey, was the fourth son of Henry II, King of England. After the presumed death in 1203 of her imprisoned younger brother, Arthur, Eleanor was heiress to vast lands including England, Anjou, Aquitaine, and Brittany, realms where the Salic Law barring the accession of females did not apply. Her uncle John, King of England, was the fifth son of Henry II, and Eleanor inherited Arthur's claim to the throne as the child of John's elder brother Geoffrey. Thus she posed a potential threat to John, and following his death in 1216, equally to her cousin, King Henry III; thus, having been put in prison in 1202, she was never released. As a prisoner she was also unable to press her claim to the Duchy of Brittany as her brother's heiress. Like Empress Matilda and Elizabeth of York, Eleanor's claim to the English throne gained little support from the barons, due to the expectation that the monarch should be male, despite legal provision for a female monarch. Some historians have commented that her imprisonment was "the most unjustifiable act of King John".
Балалық шақ
Элеонора екі жасында әкесіз қалды және Англия королі Ричард I және Аквитания герцогинясы Элеонора әжесі тәрбиеледі. Әкесінің қайтысымен ол Бретань мұрагерлік тізімінде бірінші болып келді, сондықтан Франция королі Филипп II оның қамқорлығын сұрады, бірақ Генрих II оны бұрынғыдан басып алды, ал оның қайтыс болған әкесінен кейін дүниеге келген інісінің тууы оның бірінші мұрагер мәртебесін жойды. Дегенмен, Ричард патшаның қамқорлығында болу Анжуліктердің оған қамқорлық жасағанын білдірді; сондықтан тіпті анасы Констанция да оны Бретаньнің болашақ мұрагері деп санамады, бұл оның герцогтыққа деген кейінгі талабын әлсіретті. Рихардтың оны өз қамқорлығында ұстауы, әлдебір бағасы болған шығар, соның арқасында анасы Бретаньді билей алды. Кіші інісі Артур Англия мен Бретаньдің мұрагері болғандықтан, ол ең ізделіс жолындағы ханшайымдардың біріне жатты. 1190 жылы Ричард кіші қарындасы Жоаннаны Саладиннің бауыры Әл-Адилге үйлендіре алмаған соң, Элеонораны оның орнына келін қылуды ұсынды, бірақ келіссөздер де сәтсіз аяқталды, себебі Әл-Адил христиан дініне қызығушылық танытпады. 1193 жылы ол Австрия герцогы Леопольд V-тің ұлы Фредерикке күйеуге шығуға келісті, бұл Ричардты босату шартының бір бөлігі болды, оны император Генрих VI тұтқынға алған еді. Бірақ ол келесі жылы Бальдуин Бетюнмен бірге Австрияға жол тартқанда, герцог қайтыс болды, сондықтан неке орын алмады, ал бұл сәтсіздік корольдің Артурды Англияның мұрагері ретінде жалғыз тірі ағасы Джонмен алмастыратындығының белгісі болды. Бұл Ричард пен Филипп арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауына әкелді. Элеонораның 1195 және 1198 жылдар аралығында қайда болғаны белгісіз, Леон Гиллоро оның Бретаньде болғанына сенді, ал Михаэль мерекесіне дейін 1198 жылы ол Нормандиядағы Аркс-ла-Батайльде болды.
Джонның тұсында
1199 жылы Ричард патша қайтыс болғаннан кейін 12 жасар Артурдың және Ричардтың кіші інісі Джонның жақтастары арасында билік үшін күрес басталды. 1199 – 1200 жылдары жасалған 2-ші тізімде Джон Элеонораға “қажетті заттарды” бергені көрсетілген. Артур бір рет Джонның әпкесіне наразылық білдірген. Констанцияның өтінішімен Элеонора патшаның күзетінен босатылып, Францияда анасы мен ағасымен қосылды. Элеонора, мүмкін, Артурдың күштері жеңілгенде және ол 1202 жылдың 1 тамызында Миребо шайқасында тұтқындалғанда немесе Артурмен бірге тұтқындалғанда Джонның бақылауында болған шығар. Әрине, шайқастан кейін оның тұтқындалғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Артур келесі жылы тұтқында кезінде таинстволық түрде жоғалып кетті. Дегенмен, Элеонора әлі де мұрагер болу мүмкіндігін сақтап, Джонның заңды ұрпағы болмағандықтан және Францияның Луи сияқты таққа талапкерлерге қарағанда артық болғандықтан, Джонның немере қызын өмір бойына шектеу туралы шешім қабылдағаны күмәнді. 1204 жылдың көктемінде Францияның Филипп II Элеонораның кіші ұлына үйлену үшін оны босатуды талап етті. Бастапқыда Джон жергілікті барондарды Элеонораның денсаулығын тексеру үшін онымен кездесуге жіберді. 1206 жылы Джон оны Уэстморлендтегі (қазіргі Камбрия) Брау қамалында қысқа уақытқа ұстап, оның күзетшісі Роберт де Виекспонтқа сеніп тапсырды, содан кейін Йоркширдің Солтүстік Ат үстіндегі Боуес қамалына (қазіргі Дурхам графтығында) және, ақырында, Дорсет жағалауындағы Пурбек аралындағы Корф қамалына, оған адал 25 француз рыцарімен бірге, Стивен де Турнхэм күзетіп отырды. Қашып кетуге тырысқан 22 рыцарь қайта тұтқындалып, аштықтан қайтыс болды. Элеонора Корфтың Глориет мұнарасында тұрып, Ұзын залдан тамақтанды және қабырғалар бойымен серуендеуге рұқсат алды. Оған Джон алтынмен тілінген және қызыл әшекейлермен безенділген ат құшағын сыйлады, бұл оның тығыз шектелмегенін көрсетеді. Джон оған інжір мен бадам да жіберді. Элеонораның тұтқында болған бір апталық сауда тізімі сол кездегі аристократиялық диетаны көрсетеді: сенбі: нан, сыра, тілбалық, бадам, май, жұмыртқа. Жексенбі: қой еті, шошқа еті, тауық еті және жұмыртқа. Дүйсенбі: сиыр еті, шошқа еті, бал, сірке су. Сейсенбі: шошқа еті, жұмыртқа, балық. Сәрсенбі: селдь, конгер, тілбалық, балық, бадам және жұмыртқа. Бейсенбі: шошқа еті, жұмыртқа, бұрыш, бал. Жұма: конгер, тілбалық, балық, селдь және бадам. Констанцияның үлкен қызы ретінде Элеонора ағасы Артурдың қайтысынан кейін Бретань герцогинясы ретінде танылуы керек еді. Бірақ, Бретон барондары Джонның Элеонораның құқықтарын пайдаланып Бретаньді басқаруы немесе оны Англияға адал вассалға үйлендіруінен қорқып, оның орнына оның кіші жарты қарындасы Аликс герцогиня болды. Элеонора ағасының мұрагері ретінде Бретань герцогинясы және Ричмонд графы деп аталды, бірақ бұл тек атақ болды, өйткені Аликс 1203 жылы Бретань герцогинясы болды және сонымен қатар Ричмонд графы деп аталды, тіпті осы мүлік туралы жарғылар жасады. Бретон барондары оның қайда екенін білмей, оны босатылған жағдайда герцогиня етіп орнатуға әрқашан дайын болды. 1213 жылы Джон Элеонораны Бриттания герцогы Пётр I-ді, Аликспен одақтасуға шантаж жасау үшін пайдаланды, оған Элеонораның Ричмонд графы титулын ұсынды, бірақ Пётр Францияға адал болды, тіпті Джонның Нант қаласында Пётрдың үлкен ағасы Робертті тұтқындағаннан кейін де. Сол жылы Джон Англияны Папаның феодалы деп жариялады, ал Папа Иннокентий III Элеонораның қамқоршысы болғанын мәлімдеді. 1214 жылдың ақпан айында Джон Аквитания мен Пуатуда Элеонорамен, сондай-ақ оның патшайымымен және принці Ричардпен бірге Аликске қарсы күресті, бритондықтардың қолдауын алуға және Элеонораны өзінің қуыршақ герцогинясы ретінде орнатуға үміттенеді, бірақ Рош-о-Муан шайқасында жеңілгеннен кейін оның амбициясы күйреп кетті. Шілдеде Джон Элеонораны әлі де өзімен бірге алып Англияға қайтып келді. Сол жылы Джон қайтадан Бретондық дворяндармен Элеонораның құқықтары мен бостандығы туралы сөйлесті, бірақ осы экспедициядан кейін Джон оның герцогтікке деген талабынан ештеңе ала алмайтынына көз жеткізді; ол Аликске Бретань герцогинясы ретінде мойын бұрды және Элеонораны ешқашан қолдамады, тіпті есімдікпен де. Оның мұрагері болған Генрих III де оны қолдамады. 1214 жылы Джон Элеонораға одан да сәнді қызыл шапан сыйлады. 15 шілдеде 1215 жылы Джон Элеонораның күзетшісі Питер де Молейге Элеонора үшін киім мен төсек жамылғыларын жекешелендіруді тапсырды, киім мен төсек жамылғылары жоғары сапалы зығырдан жасалуы керек екенін, бірақ олар оның ең жақсы матасынан жасалмағанын айтты. Дегенмен, егер бұл жалғыз жарамды мата болса, Питерге оны Джонның ақшасымен мүмкіндігінше көп сатып алуға рұқсат берілді. Бұл Джон Элеонорадан әрқашан өзіне бағынышты болады деп үміттенедінін білдірді. 1215 жылы Джон мен Англо-Норман барондары арасындағы шиеленіс бірінші барондық соғысқа ұласты, ал Францияның Луи Англия тағына талап ету үшін, Генрих II-нің анасы Бланш күйеуі ретінде Англияға шабуыл жасады, ал Иннокентий III Элеонораның Джоннан артық құқығы бар екенін мәлімдеді. Осы жылы Magna Carta қабылданғанда, Джонның барлық тұтқындары, шотландық және уэльс принцессалары босатылуы керек еді; бірақ Элеонора осы тізімнен алынып тасталды.
Генрих III тұсында
Джон 1216 жылы азаматтық соғыстың соңына қарай қайтыс болды; алғашқы туғандық заңдарына сәйкес Элеонораның талабы дұрыс болғанымен, ағылшын барондары король Джонның кіші ұлы Генрих III-ге мұрагерлікке отыруға рұхсат берді, 32 жастағы ханшайым, көрінеу, әлі де әдемі және қарсыласы болды, бретондықтар қаншалықты құн төлесе де (егер әрекеттер болса). Англия мен Франция арасындағы келісім бойынша оның қауіпсіздігі қамтамасыз етілді. Глостер қамалы барлық тұтқындарын уақытша басқа жерге көшіріп, ханшайымды қабылдады. Глостер қамалының мұнарасындағы бір бөлмеде оның тұрғаны айтылды. Элеонора Марлборо қамалына көшірілгенде, кеңес сол жердегі күзетке қосымша атты әскер мен арбалетшілерді қосуды бұйырды. 1227 жылы Бат епископы Элеонораны қамауда ұстауға көмектесу үшін Бристоль қамалының штаттық санын арттыру туралы бұйрыққа қол қойды. Генрих III Элеонораның заңды түрде тәжге ие болуына кедергі келтіретін заң шығарды және Элеонораның заңды түрде мұрагер бола алмайтынын ескерді, бірақ 1223 жылдан бастап ол және оның үкіметі Элеонораны тұтқында ұстау үшін маңызды шаралар қолданды. Олар оның күзетшілерін тағайындап, бақылап, жиі ауыстырып отырды. Оның кейінгі күзетшілерінің арасында: Энжелар де Сигоне, Уолтер де Сен-Оден, Ричард де Ланда, Гилберт де Гринвилл, Ральф Мусард, Роберт Ловел және Мэтью де Валоп болды. 1225 және 1226 жылдар аралығында Бристольдің диеталық тізімдері құлыптар, кілттер және басқа да қауіпсіздік құралдарын пайдалануды көрсетті. Мысалы, 1225 жылы 27 маусымда есік құлыпты жөндеуге жұмсалған ақша, 25 тамызда 1 пенниге есік кілтін сатып алу және 25 желтоқсанда мұнара кілтіне 4 пенни жұмсалды. 1227 жылы Close Roll тізімдерінде Элеонораның бөлмесінің кілттерін сақтау туралы мәлімделді; Роберт есімді кеңсе қызметкеріне капеллан немесе оның ізбасары келгенше Элеонораның бөлмесінің кілттерін сақтауға бұйрық берілді. Мұндай жазбалар Элеонораның бір кезде мұнарада немесе бөлмеде қамауда болғанын білдіруі мүмкін. Алайда, Элеонора өмір сүрді және оған патшалық ханшайым ретінде қарады, ол қамаудағы қамалдарда жеке пәтерлері болды және патшалық отбасынан ойын, жеміс-жидек, жаңғақ және шарап сияқты жомарт сыйлықтар алды. Оның киімдері де әдепті, бірақ көзге түспес еді. 1225 жылдан бастап ол жәрдемақы алды. 1224 жылы қала әкімі, сот орындаушылары, төрт сенімді азамат және белгілі бір ақсүйек әйелдер оның қауіпсіздігін растау үшін аптасына бір-екі рет келіп, түрлі шығындарды тыңдап, Генрих III-ке хабарлады. Генрих III өзі бірде оған 50 метр зығыр матасын, үш ұйқышықты, 50 фунт бадам мен жүзімді және інжір себетін жіберді; ол оған тағы бір ат шанағын ұсынды, ол әлі де атпен саяхаттауға бара алатынын көрсетті; ол бірде қала әкімі мен сот орындаушысынан оның үй шаруашылығын көбейтуді сұрады. 1230 жылы оған екі қызметші әйел берілді. Кейде жергілікті әкім, сот орындаушылары, жауапты азаматтар және кейбір ақсүйек әйелдер оның қауіпсіздігін растау үшін оған келіп тұратын. Бір кезде оны Питер де Риво күзеткен, бірақ 1234 жылы Риво билігін жоғалтқандықтан, ол және қамал Уильям Талботқа сеніп тапсырылды. 1234 жылдың көктемінде Питер де Рошке қарсы наразылық болды, Элеонора, патшалық ханшайымдар мен көптеген ақсүйек әйелдер шетелдіктермен бақыланады немесе шетелдіктерге үйленгені үшін жек көрінді. Бірақ мұндай наразылық Элеонораның құқықтары мен бостандықтарынан айыруға емес, оның шетелдіктер тарапынан бақылануына бағытталған. 1234–1235 жылдары оған шіркеуге кітаптар алуға ақша берілді. Шериф Джон Фиц Джеффри оның шығындарын төледі. Риво Генрих III-пен татуласқан кезде Уильям Талбот Глостер қамалынан айырылды. 1238 жылы Пасха немесе қарашада Элеонора Бристольге қайта жіберілді. 1235 жылы Питер Ричмондтан бас тартты. Питердің бүлігі нәтижесінде Элеонораның мәртебесі сәл жақсарды, Генрих III оған Ричмонд графтығындағы Норфолктегі Сваффэм усадьбасын берді, оған ойындарын және киімдерін бұрынғыдан жиі берді, монахиня Маргарет Биссет пен Херефорд графының (графтың әйелі немесе анасы) оған келуіне мүмкіндік берді және леди Талботпен дауды шешуге тырысты. Алайда, 1235 жылы папа Григорий IX Алиса мен Пьердің ұрпақтары, сөзсіз, Бретаньнің мұрагерлері болды деп мәлімдеді; 1236 жылы Савой Уильямға Ричмондтың құрметін берді. Элеонораның ешқандай титулдары қайтарылмады және Петрдің тәркіленген жерлері оның өкілімен басқарылды. 1241 жылы Генрих III Суаффэмді қайта иеленді, ал Элеонора одан тек патшаның сыйлығы арқылы ақшалай табыс алды. 39 жылға созылған қамауда Элеонора ешқандай қылмыс жасаған жоқ, оған ешқандай сот процесі жасалмады және жаза берілмеді. Ол «мемлекеттік тұтқын» ретінде қарастырылды, үйленуіне тыйым салынды және бала туғаннан кейін де тығыз күзетілді. Ол денесін де сонда сыйлады. Эймсбери мен Плантагенеттердің байланысын ескере отырып, Элеонораның соңғы жерлеу орнының таңдалуы, әдетте, оның әулетіне бағынуы мен адалдығының белгісі болды, бірақ бұл оның өзінің және бауыры Артурдың тағдырына жасаған соңғы наразылығы болуы мүмкін, өйткені аббат қасиетті Мария мен жас бретон князі Мелорға арналған, оның тақын басып алған зұлым ағасы өлтірді. Ланеркост жылнамасы Генрих III өлімінен аз бұрын Элеонораға өзін және ұрпақтарын заңдастыру үшін алтын тәж сыйлағанын айтады. Бірақ үш күннен кейін тәж жас принц Эдвардқа (болашақ Англияның I Эдварды) сыйлық ретінде табысталды. Тағы бір нұсқада ол тәжді бір күн ғана киген, содан кейін қайтарған. Бірақ оның өлімінен кейін бірнеше жыл өткен соң да Генрих III бастапқыда Англияның мұрагерлік королі емес екенін мойндағысы келмеді. Тьюксбери жылнамасы 1241 жылы 4 тамызда «Alienora de Britannia consanguinea domini regis Henrici Angliæ» (ағылшын тілінде: «Англия королі Генрихтің туысы Элеонора Бретань») қайтыс болғанын жазды. Мэттью Париж жай ғана «осы уақытта Бриттания графының қызы Элеонора, ұзақ уақыт бойы тығыз қамауда ұсталған, қайтыс болды» деп жазды, оның өмірі мен жағдайы туралы қосымша мәлімет бермеді. Флорентий Вигорненсис Монахи Хроникон Эк Хронидс «Alienor, filia Galfridi comitis Britannia soror Arturi, obiit. (Гальфрид, Бретань графының қызы және Артурдың қарындасы Алинор қайтыс болды.)» деп жазды. Оның жаназасына шамдар мен садақа беруге сот орындаушыларына бұйрық берілді. Генрих III оның жаназасының мүмкіндігінше лайықты болуын бұйырды. Оның жаназасына жұмсалған шамдар, садақа және шамдардың құны 20 фунт 7 шиллингке жетті. 1246 және 1250 жылдары Генрих III Марлборо және Бристоль қамалдарындағы шіркеуде Элеонораның жадына арнап күнделікті мисса өткізуге шақырылған дін қызметкерін тағайындады; 1268 жылы Генрих III Элеонораның ұнаған Мелксхэм усадьбасын Уилтширде Эймсбериге Элеонора мен Артурдың жаны үшін берді, монастырға барлық корольдер мен патшайымдармен бірге оларды еске алуды бұйырды. Осылайша Элеонора аббаттың меценаты болды.