Римге жасалған науқан және фашистер билікке келуі

Кіріспе

1922 жылы Римде Ұлттық фашистік партияның жаппай демонстрациясы және мемлекеттік төңкеріс.

Римге наурыз – 1922 жылғы қазан айында ұйымдастырылған жаппай демонстрация, нәтижесінде Бенито Муссолинидің Ұлттық фашистік партиясы (Partito Nazionale Fascista, PNF) Италия Корольдігінде билікке келді. 1922 жылғы қазан айының соңында фашистік партия жетекшілері астанаға шеру ұйымдастыруды жоспарлады. 28 қазанда фашистік демонстрациялар мен «Қара көйлектер» әскери жасақтары Римге жақындады. Премьер-министр Луиджи Факта төтенше жағдай режимін жариялауды қалаған, бірақ король Виктор Эммануэль III оған келіспеді. Қан төгілуден қорқып, король Фактаны отставкаға кетеуге көндірді, тіпті тақтан басқатынын айтқан. 1922 жылғы 30 қазанда король Муссолиниді премьер-министр етіп тағайындады, осылайша саяси билікті қарулы қақтығыссыз фашистерге берді. 31 қазанда Римде фашистік «Қара көйлектер» шеру өткізді, ал Муссолини коалициялық үкімет құрды.

Өмірбаян

1919 жылдың наурыз айында Бенито Муссолини Италияның Социалистік партиясы (PSI) мен либералдық және консервативті билеуші топ арасындағы екі жылдық әлеуметтік қақтығыс – «Қызыл екі жылдық» басталған кезде алғашқы итальяндық «Күрес фасцияларын» (FIC) құрды. 1919 жылдың қараша айында өткен сайлауда Муссолини жеңіліске ұшырады. «Қызыл екі жылдық» кезеңінде көптеген ереуілдер, тұрмыс құнының өсуіне қарсы наразылықтар, өнеркәсіп жұмысшылары мен ауыл шаруашылығы жұмысшыларының зауыттар мен жерді басып алу, социалистер мен жер иелері мен кәсіп иелері арасындағы және басқа да қақтығыстар болды. Үкімет бейтарап делдал рөлін ойнауға тырысты, бірақ бұл екі тараптың да наразылығын тудырды. Жергілікті элиталар өзін әлсіз сезіне бастады және фашистік қозғалыспен одақтасуға кірісті. Бұл қозғалыста Бірінші дүниежүзілік соғыстың көптеген қатысушылары болды және олар фашистік жартылай әскери жасақтарды социалистік ұйымдарды тарату үшін пайдалануды үміттене отырып, зорлық-зомбылыққа бейім екендігімен танымал болды. 1919 жылдан бастап фашистік жасақтар, униформаларына байланысты «эскадристи» немесе «қара көйлектер» деп аталды, социалистік саясаткерлер мен белсенділерге шабуыл жасады. 1920 жылдың тамызында «қара көйлектер» Миландағы «Альфа Ромео» зауытында басталған жалпы ереуілді тоқтату үшін пайдаланылды, ал 1920 жылдың қарашасында Джулио Джорданидің (Болонья қалалық кеңесінің оңшыл мүшесі) өлтірілуінен кейін «қара көйлектер» социалистік қозғалысты басуға белсенді қатысты, оның құрамында күшті анархо-синдикалистік компонент болды, әсіресе По өзенінің жайлы аймағында. 1920 жылғы жергілікті сайлауда социалистер Италияның көптеген қалаларында, кенттерінде және ауылдарында жеңіске жетті, ал фашистік жасақтар жауап ретінде кәсіподақ ұйымдастырушылары мен муниципалдық әкімшілерге шабуыл жасады, бұл жергілікті биліктің жұмыс істеуін қиындатты. Будрио қаласынан келген жергілікті депутат 1921 жылдың қазан айында премьер-министрге фашистердің іс жүзінде билікті басып алғанын, «кәсіподақтар мен социалистік клубтар 48 сағат ішінде таратылуға немесе физикалық жойылғанға дейін таратылуға тиіс» және «қаланың өмірі тоқтап, билік әлсіз» деп хабарлау үшін телеграмма жіберді. 1920-1922 жылдар аралығында Солтүстік және Орталық Италияның басқа қалаларында да осындай жағдайлар орын алды. Полиция фашистік зорлық-зомбылыққа қарсы жиі араласпады, ал кейбір жағдайларда полиция қызметкерлері фашистерді ашық қолдап, оларға қару-жарақпен көмектесті. 1921 жылғы жалпы сайлауда фашистер Джованни Джолиттидің либералдық, консервативтік және фашистік антисоциалистік коалициясының құрамындағы Ұлттық блоктарда бақ сынасты. Фашистер 35 орын жеңіп алды және Муссолини алғаш рет Парламентке сайланды. Бірнеше аптадан кейін Муссолини Джолитти мен оның Итальяндық либералдық партиясын (Partito Liberale Italiano, PLI) қолдауын кері алып, 1921 жылдың жазында «Тыныштық шарты» қол қою арқылы социалистермен уақытша келісімге келуге тырысты. Бұл келісім фашистік қозғалыстың радикалды мүшелерінің көптеген наразылықтарына әкелді, оларды Роберто Фариначчи сияқты жергілікті көшбасшылар басқарды, олар «Ras» деп аталды. 1921 жылдың шілдесінде Джолитти «қара көйлектерді» таратуға тырысты, бірақ ол сәтсіз болды; социалистермен келісім 1921 жылдың 7-10 қарашасында өткен Үшінші фашистік конгресс кезінде күшін жойды, оның барысында Муссолини ұлттық бағдарламаны жақтады және қозғалысын Ұлттық фашистік партия (PNF) деп қайта атады, ол 1921 жылдың соңына қарай 320 000 мүшеге тіркелді. 1922 жылдың тамызында социалистер ел бойынша антифашистік жалпы ереуіл ұйымдастырды. Муссолини егер үкімет оны тоқтату үшін дереу араласпаса, фашистер ереуілді өздері тоқтататынын мәлімдеді, бұл оған Фашистік партияны заң мен тәртіптің қорғаушысы ретінде көрсетуге мүмкіндік берді. 2 тамызда Анконада фашистік жасақтар ауылдан кіріп, социалистер орналасқан барлық ғимараттарды қиратты. Италияның жалпы өнеркәсіп конфедерациясының делегациясы Римге шабуыл жасаудан екі күн бұрын Муссолинимен кездесті. Сонымен қатар, наурызға дейін бірнеше күн бұрын Муссолини АҚШ елшісі Ричард Уошберн Чайлдпен болашақ итальян үкіметінде фашистердің қатысуына АҚШ үкіметі қарсылық білдіре ме екендігі туралы кеңесті, ал Чайлд оған американдық қолдауды берді. Муссолини премьер-министр Луиджи Фактаның Габриэль Д'Аннунциоға 1922 жылдың 4 қарашасында соғыстағы ұлттық жеңісті тойлау үшін үлкен демонстрация ұйымдастыру тапсырмасын бергенін білгенде, наурызды дереу іске асыруға шешім қабылдады.

In March 1919, Benito Mussolini founded the first Italian Fasces of Combat (FIC) at the beginning of the so called Red Biennium, a two year long social conflict between the Italian Socialist Party (PSI) and the liberal and conservative ruling class. Mussolini suffered a defeat in the election of November 1919. During the "two red years", there were numerous strikes, protests against rises in the cost of living, occupations of factories and land by industrial workers or agricultural laborers, and other types of clashes between socialists on one side and landowners and business owners on the other side. The government tried to play the role of neutral mediator, which dissatisfied both sides. Local elites felt themselves vulnerable and began to establish an alliance with the small Fascist movement, which contained many veterans of World War I and had a reputation for violence, in the hope of using Fascist paramilitary squads to destroy socialist organizations. Since 1919, Fascist militias, known as squadristi or "Blackshirts" due to their uniforms, had been attacking socialist politicians and militants. In August 1920, the Blackshirt militia was used to break the general strike which started at the Alfa Romeo factory in Milan, while in November 1920, after the assassination of Giulio Giordani (a right wing municipal councillor in Bologna), the Blackshirts were active in the suppression of the socialist movement, which included a strong anarcho syndicalist component, especially in the Po Valley. Local elections in 1920 were won by the socialists in many towns, cities and villages across Italy, and in response Fascist militias attacked union organizers and municipal administrators, making it difficult for local governments to function. A local deputy from the town of Budrio sent a telegram to the prime minister in October 1921 to report that the Fascists had effectively taken over, that "unions and socialist clubs [were] ordered to dissolve themselves within 48 hours or face physical destruction" and that the "life of the town is paralysed, authorities impotent". Similar situations also occurred in other towns across Northern and Central Italy from 1920 to 1922. The police repeatedly failed to intervene against Fascist violence, and in some cases police officers openly supported the Fascists and supplied them with weapons. In the 1921 general election the Fascists ran within the National Blocs of Giovanni Giolitti, an anti socialist coalition of liberals, conservatives and fascists. The Fascists won 35 seats and Mussolini was elected in the Parliament for the first time. After a few weeks, Mussolini withdrew his support for Giolitti and his Italian Liberal Party (Partito Liberale Italiano, PLI) and attempted to work out a temporary truce with the Socialists by signing the so called "Pact of Pacification" in the summer of 1921. The Pact led to many protests by the radical members of the Fascist movement, led by local leaders like Roberto Farinacci, who were known as Ras. In July 1921, Giolitti attempted to dissolve the Blackshirts, but he failed; while the Pact with the Socialists was nullified during the Third Fascist Congress on 7–10 November 1921, during which Mussolini promoted a nationalist program and renamed his movement National Fascist Party (PNF), which enrolled 320,000 members by late 1921. In August 1922, an anti fascist general strike was organized throughout the country by the socialists. Mussolini declared that the Fascists would suppress the strike themselves if the government did not immediately intervene to stop it, which enabled him to position the Fascist Party as a defender of law and order. On 2 August, in Ancona, Fascist squads moved in from the countryside and razed all buildings occupied by socialists. A delegation from the General Confederation of Italian Industry met with Mussolini two days before the March on Rome. Also a few days before the march, Mussolini consulted with the U. S. Ambassador Richard Washburn Child about whether the U. S. government would object to Fascist participation in a future Italian government and Child gave him American support. When Mussolini learned that Prime Minister Luigi Facta had given Gabriele D'Annunzio the mission to organize a large demonstration on 4 November 1922 to celebrate the national victory during the war, he decided to immediately implement the March.

Наурыз

1922 жылғы 24 қазанда Муссолини Неапольде фашистік митингте 60 000 жауынгердің алдында: «Біздің бағдарламамыз қарапайым: біз Италияны басқаруды қалаймыз» деп мәлімдеді. Келесі күні Муссолини Миланға барған кезде, төрттік – Эмилио Де Боно, Итало Бальбо, Микеле Бианки және Чезаре Мария де Векки – шерудің басына тағайындалды, ал ол өзі Миланға кетті. Ол шеруге қатыспады, бірақ фашистік шерушілермен бірге жүріп суретке түсіруге рұқсат берді және келесі күні Римге келді. Генералдар Густаво Фара мен Санте Чечерини 18 қазандағы науқанға дайындық жұмыстарына көмектесті. Маршті ұйымдастырушылардың қатарында маркиз Дино Перроне Компаньи мен Улиссе Иглиори де болды. 26 қазанда бұрынғы премьер-министр Антонио Саландра сол кездегі премьер-министр Луиджи Фактаны ескертіп, Муссолини оның отставкасын талап етіп, Римге шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген хабар берді. Алайда, Факта Саландраға сенбеді және Муссолини тек оның үкіметінде министр болатындығын ойлады. Римге жақын жинала бастаған фашистік әскерлердің қатеріне қарсы тұру үшін Луиджи Факта (қызметтен шеттеген, бірақ билікті ұстап тұрған) Римдегі төтенше жағдай режимін жариялады. Бұрын патшамен фашистік зорлық-зомбылықты тоқтату мәселесін талқылаған ол патшаның келісетініне сенімді болды. Бірақ король Виктор Эммануил III әскери бұйрыққа қол қоюдан бас тартты. 28 қазан күні таңертең Миланда Муссолини «Италия халқы» газетінің кеңсесінде оған қолдау білдірген өнеркәсіпшілердің делегациясын қабылдады. Олар Муссолиниден Антонио Саландрамен келісімге келуін өтінді. Муссолиниге Саландрамен бірге билік ету ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Сол кездегі түсірілімдерді бет-әлпетті тану технологиясымен талдау нәтижесінде Gran Loggia d'Italia-ның бас шебері Рауль Витторио Палермидің Муссолинимен бірге болғаны анықталды. 30 қазанда патша билікті Муссолиниге тапсырды, оған әскерилер, бизнес-элита және оңшылдар қолдау көрсетті. Маршқа 30 000-нан аспайтын адам қатысты, бірақ король азаматтық соғыс басталуынан қорқып, өйткені қарақшылар По жазығының және елдің көп бөлігінің бақылауына алған еді, ал фашизм енді құрылған жүйеге қауіптің бірі ретінде қарастырылмады. Муссолиниге 1922 жылғы 29 қазанда үкімет құру тапсырылды, ал Римде 25 000-ға жуық қара көйлектілер шеру өткізді. Осылайша Муссолини Италия Конституциясына сәйкес заңды түрде билікке келді. Римге жасалған науқан – фашизм кейін мақтан тұтқан билікті басып алу емес, Конституция шеңберінде билікті беруге себеп болған оқиға. Бұл ауысу фашистік қысымға қарсы мемлекеттік органдардың қарсыласуының нәтижесінде мүмкін болды. Көптеген бизнес және қаржы басшылары Муссолиниді манипуляциялауға болатынына сенді, өйткені оның алғашқы сөздері мен саясаты еркін нарық пен либерализмді қолдады. Бірақ бұл үміт ақталмады, өйткені 1929 жылы Ұлы депрессия Италияны да қамтыды, ал Муссолини банк дағдарысын болдырмау үшін мемлекеттің экономикадағы рөлін арттыруға мәжбүр болды. 1934 жылы Ұлы депрессия кезінде банкротқа ұшыраған банктер мен жеке компанияларды құтқару, қайта құру және қаржыландыру үшін Өнеркәсіптік қайта құру институты (Istituto per la Ricostruzione Industriale) құрылды. 1937 жылға қарай бұл институт итальяндық өнеркәсіптегі негізгі акционерге айналды, әскери болат өнеркәсібінің барлық капиталын, әскери емес болаттың 40% және электр өнеркәсібінің 30% бақылауында болды. 1922 жылы Римге жасалған науқаннан кейін Муссолини Джолитти немесе Саландра кабинетінде төменгі лауазымды министрлікке келісуге дайын екенін мәлімдеді, бірақ кейін Министрлер кеңесінің төрағасы болуды талап етті. Фашистермен қақтығысқа түсуден қорқып, билеуші топ билікті Муссолиниге тапсырды, ол 1924 жылғы 10 маусымда Джакомо Маттеоттиге жасалған қастандықтан кейін диктатура орнатты. Маттеотти «Фашистер ашылды: фашистік үстемдіктің жылы» атты кітабын жазуды аяқтаған еді. Оны Америго Думини өлтірді, ол «италиялық Чека» басшысы деп айыпталды, бірақ мұндай ұйымның бар екенін растайтын дәлелдер жоқ.

On 24 October 1922, Mussolini declared in front of 60,000 militants at a Fascist rally in Naples: "Our program is simple: we want to rule Italy." On the following day, the Quadrumvirs, Emilio De Bono, Italo Balbo, Michele Bianchi and Cesare Maria de Vecchi, were appointed by Mussolini at the head of the march, while he went to Milan. He did not participate in the march, though he allowed pictures to be taken of him marching along with the Fascist marchers, and he went to Rome the next day. Generals Gustavo Fara and Sante Ceccherini assisted with the preparations of the March of 18 October. Other organizers of the march included the Marquis Dino Perrone Compagni and Ulisse Igliori. On 26 October, the former Prime Minister Antonio Salandra warned the then Prime Minister, Luigi Facta, that Mussolini was demanding his resignation and that he was preparing to march on Rome. However, Facta did not believe Salandra and thought that Mussolini would only become a minister of his government. To meet the threat posed by the bands of fascist troops now gathering outside Rome, Luigi Facta (who had resigned but continued to hold power) ordered a state of siege for Rome. Having had previous conversations with the King about the repression of fascist violence, he was sure the King would agree. However, King Victor Emmanuel III refused to sign the military order. On the morning of 28 October, in Milan, Mussolini received a delegation of supportive industrialists at the Il Popolo d'Italia headquarters who urgently requested him to find a compromise with Antonio Salandra. Mussolini was then proposed to rule alongside Salandra, however he refused. Following an analysis of the footage of the time with the facial recognition technique, the presence alongside Mussolini of Raoul Vittorio Palermi, Grand Master of the Gran Loggia d'Italia, was also ascertained. On 30 October, the King handed power to Mussolini, who was supported by the military, the business class, and the right wing. The march itself was composed of fewer than 30,000 men, but the King in part feared a civil war since the squadristi had already taken control of the Po plain and most of the country, while Fascism was no longer seen as a threat to the establishment. Mussolini was asked to form his cabinet on 29 October 1922, while some 25,000 Blackshirts were parading in Rome. Mussolini thus legally reached power, in accordance with the Statuto Albertino, the Italian Constitution. The March on Rome was not the seizure of power which Fascism later celebrated but rather the precipitating force behind a transfer of power within the framework of the constitution. This transition was made possible by the surrender of public authorities in the face of fascist intimidation. Many business and financial leaders believed it would be possible to manipulate Mussolini, whose early speeches and policies emphasized free market and laissez faire economics. This proved overly optimistic, as the Great Depression struck Italy along with the rest of the world in 1929, and Mussolini responded to it by increasing the role of the state in the economy to avoid a banking crisis. By 1934, the Istituto per la Ricostruzione Industriale (Institute for Industrial Reconstruction) had been created to rescue, restructure and finance banks and private companies that went bankrupt during the Great Depression, and by 1937 this Institute had become a major shareholder in Italian industry, controlling all the capital of the military steel sector, 40% of nonmilitary steel, and 30% of the electrical industry. Back in 1922, in the aftermath of the March on Rome, Mussolini pretended to be willing to take a junior ministry in a Giolitti or Salandra cabinet, but then demanded the presidency of the Council of Ministers. Fearing a conflict with the fascists, the ruling class thus handed power to Mussolini, who went on to install the dictatorship after the 10 June 1924 assassination of Giacomo Matteotti – who had finished writing The Fascisti Exposed: A Year of Fascist Domination – executed by Amerigo Dumini, accused of being the leader of the "Italian Ceka", though there is no evidence for such an organization existing.

Мерекелік медаль

1923 жылдың соңында Римге жасалған шеруге қатысушыларға осы шерудің естелік медалін тағуға рұқсат берілді. 1926 мен 1938 жылдар аралығындағы бірқатар патшалық жарлықтармен Италия Корольдігі медаль тағу құқығын кеңейтіп, 1938 жылдың ортасына қарай барлық қара көйлекшелер мен итальян қарулы күштерінің мүшелері оны тағуға құқылы болды.