Кіріспе
Laniidae тұқымдастың қоныс аударушы құсы. Маскалы шырша (Lanius nubicus) – Laniidae шырша тұқымдасына жататын құс түрі. Ол Оңтүстік-Шығыс Еуропа мен Жерорта теңізінің шығыс жағалауында, сондай-ақ Шығыс Ирак және Батыс Иранда жекелеген популяцияларда көбейеді. Көшпенді құс, қыстауын негізінен Солтүстік-Шығыс Африкада өткізеді. Қысқа қашықтыққа көшіп-қонатын болғанымен, басқа аймақтарда, оның ішінде Солтүстік және Батыс Еуропада да кездеседі. Бұл түрдің ең кішкентай өкілі, ұзын құйрықты және иілген тұмсықты. Еркегінің жоғарғы жағы негізінен қара, басы, маңдайы және қабағының үсті ақ, ал иықтары мен қанаттарында ірі ақ дақтар болады. Тамағы, мойнының бүйірі мен төменгі жағы ақ, бүйірлері мен кеудесі қызғылт сары түсті. Мекесі еркегінен ашық түсті, жоғарғы жағы қоңыр қара, ал иықтары мен төменгі жағы сұр немесе құмдық түсті. Жасы кішкентайының жоғарғы жағы сұр қоңыр, маңдайы ашық, басынан құйрығына дейін ақ жолақты, төменгі жағы ақ жолақты, қанаттары қоңыр, бірақ негізгі қанаттары ақ. Бұл түрдің дауысы қысқа және кедір-бұдыр, бірақ әнінде әсем сайысқан сияқты дыбыстар бар. Маскалы шыршаның табиғаты ашық орманды жерлерде, бұталар мен ірі ағаштардың арасында кездеседі. Ол туыстарына қарағанда көзге түспейді, кең даладан аулақ болып, көбінесе жасырынып тұрады. Ұясы – ағашта екі ересек құс салған таза тостаған тәрізді, әдетте 4-6 жұмыртқа салады. Аналық құсы 14-16 күндей баданалайды, содан кейін балапандар шығады. Балапандарды екі ата-анасы 18-20 күнге дейін тамақтандырады, ал ұядан шыққаннан кейін тағы 3-4 аптаға дейін оларға күтім жасайды. Маскалы шырша негізінен ірі жәндіктермен, кейде кішкентай омыртқалылармен қоректенеді. Ол кейде олжасын тікендерге немесе сымға қадап қояды. Еуропалық ареалдың кейбір бөліктерінде популяциясы азайып жатыр, бірақ бұл азаю қауіпті деңгейге жетпегендіктен, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны "азаматтық алаңдаушылық тудырмайтын түр" деп санайды.
The masked shrike (Lanius nubicus) is a species of bird in the shrike family, Laniidae. It breeds in southeastern Europe and at the eastern end of the Mediterranean, with a separate population in eastern Iraq and western Iran. It is migratory, wintering mainly in northeast Africa. Although it is a short range migrant, vagrants have occurred widely elsewhere, including northern and western Europe. It is the smallest member of its genus, long tailed and with a hooked bill. The male has mainly black upperparts, with white on its crown, forehead and supercilium and large white patches on the shoulders and wings. The throat, neck sides and underparts are white, with orange flanks and breast. The female is a duller version of the male, with brownish black upperparts and a grey or buff tone to the shoulders and underparts. The juvenile has grey brown upperparts with a paler forehead and barring from the head to rump, barred off white underparts and brown wings аpart from the white primary patches. The species' calls are short and grating, but the song has melodic warbler like components. The masked shrike's preferred habitat is open woodland with bushes and some large trees. It is less conspicuous than its relatives, avoiding very open country and often perching in less exposed locations. The nest is a neat cup built in a tree by both adults, and the clutch is normally 4–6 eggs, which are incubated by the female for 14–16 days until hatching. The chicks are fed by both parents until they fledge 18–20 days later, and remain dependent on the adults for about 3–4 weeks after leaving the nest. The masked shrike eats mainly large insects, occasionally small vertebrates; it sometimes impales its prey on thorns or barbed wire. Populations are decreasing in parts of the European range, but not rapidly enough to raise serious conservation concerns, and the species is therefore classified by the International Union for Conservation of Nature as being of least concern.
Таксономия
Шрики – нәзік денелі, ұзын құйрықты қосқанаттылар тұқымдасы. Оның көп бөлігі Lanius туысына жатады, олар – нағыз шриктер. Олардың мойны қысқа, қанаттары дөңгелек және тұмсығы иілген. Көбінесе ашық кеңістіктерде кездеседі. Маскалы шриктердің басқа түрлермен байланысы әлі анықталған жоқ; «қоңыр» шриктер (қоңыр, қызыл арқалы және изабелин шриктері) және Сомали фискалы сияқты тропикалық түрлер де туыс болуы мүмкін деген ұсыныстар бар. Маскалы шриктерде ешқандай түршесі жоқ. 1823 жылы неміс саяхатшысы және табиғат зерттеушісі Мартин Лихтенштейн осы құсты қазіргі ғылыми атауымен сипаттаған. Lanius латын тілінде «қасапшы» деген мағынаны білдіреді, ол шриктердің жемтігін шаншарлап ілу әдетінен туындаған, бұл қасаптың денелерді ілуіне ұқсас. Бұл құсты 1824 жылы голландиялық зоолог Коенрад Темминк тәуелсіз түрде Lanius personatus деп сипаттаған, «personatus» латын сөзі «маскалы» дегенді білдіреді, бұл атау құстың сыртқы түріне сілтеме жасайды, алайда ескі атау басымдыққа ие. Кейінірек, 1844 жылғы синоним – L. leucometopon, ондағы «leukos» грек сөзі «ақ», ал «metopon» – «маңдай» дегенді білдіреді, бұл ерекше бас пішінінің бір белгісін сипаттайды. «Шрик» деген сөз 1545 жылы алғаш рет жазылған, ол осы тұқымдас құстардың қатты дауысынан шыққан, ал дәстүрлі атауы «қасапшы құс» – олжаны сақтау ерекшелігіне байланысты берілген.
Сипаттама
Маскалы шырша – өз туысының ең кішкентай өкілі, әдетте салмағы шамамен 16-20 грамм, ал қанатының ұзындығы 19-21 см. Оның ұзын құйрығы және салыстырмалы түрде кішкентай тұмсығы бар, тұмсығының екі жағында тісшесі болады; жоғарғы тұмсығы төменгі тұмсықтағы сәйкес келетін ойыққа сәйкес келетін үшбұрышты қырқанымен жабдықталған. Мұндай бейімделу басқа ешқандай құста, тек қана соқырларда ғана кездеседі. Еркегінің жоғарғы жағы негізінен қара түсті, басы, маңдайы және қабағы ақ. Ірі ақ дақтар қанатында және реңді қауырсындарында байқалады, ал құйрығының ең шеткі қауырсындары да ақ. Тамағы, мойнының бүйірлері мен төсі ақ, бүйірлері мен кеудесі сары-қызыл түсті. Көздің қабыршағы қоңыр, тұмсығы қара, ал аяқтары қара қоңыр немесе қара. Жастар ұшып кеткеннен кейін бірнеше аптадан соң басының, денесінің және кейбір қанат қауырсындарының түлеуі жүреді, ал ересектер көбейгеннен кейін толыққанды түлейді. Екі жағдайда да, егер түлеу процесі көші-қон уақытына дейін аяқталмаса, ол тоқтатылып, қыстау орнында аяқталады. "Ұлы қашу" фильміндегі тұтқындарға маскалы шыршаның дауысын еліктеуге үйреткен.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бүркітқоғаз Балқан және Батыс Азияда: Оңтүстік Болгарияда, Солтүстік Македония Республикасының шығысында, Солтүстік-Шығыс Грецияда және кейбір грек аралдарында, Түркияда, Кипрде және Сириядан оңтүстікке қарай Израильге дейін көбейеді. Сондай-ақ, ол Шығыс Иракта және Батыс Иранда ұялайды. Шығыс таралымы нақты емес, ол Ауғанстан мен Солтүстік Сауд Арабиясын қамтуы мүмкін. Бұл көшпенді құс, қыстауын Сахараның оңтүстігінде, негізінен Чад, Судан және Эфиопияда өткізеді. Аз санда батысқа қарай Мали мен Нигерияның шығысына, сондай-ақ Солтүстік Кения мен Оңтүстік Сауд Арабиясында кездеседі. Көптеген құстар көбейту аймақтарын тамыз бен қыркүйек айларының соңында тастап, ақпан мен наурыз айларында солтүстікке қайта оралады. Арменияда екі жеке құс тіркелген. Бүркітқоғаздың табиғаты ашық орманды жерлерде, бұталар мен ірі ағаштардың болуымен сипатталады. Туысқандарынан айырмашылығы, ол тым ашық, сирек өсімдік жамылғысы бар жерлерден қашып жүреді. Бұл түр жеміс бақтарында және басқа да егістік жерлерде, ескі ағаштар немесе үлкен тікенді бұталар бар жерлерде де кездеседі. Ол, әдетте, бірге тіршілік ететін (симпатрикалық) түрлеріне қарағанда, көбірек орманды жерлерде табылсады. Жазықтарда және төбелерде, белгілі бір биіктікке дейін кездеседі. Кейбір аймақтарда көбейту одан да биік биіктікте жүзеге асырылады. Көшіп бара жатқанда бақтар мен демалыс орындарында кездесе алады, ал қыста тікенді бұталар мен акация немесе евкалипт сияқты үлкен ағаштармен ашық жерді ұнатады.
Өсіру
Еркек маскалы шрикалар сәуірдің басынан бастап өз аумақтарындағы қондырғылардан ән салады, кейде көрші еркектерді қуады немесе дауыспен бәсекелеседі. Сонымен қатар, кем дегенде екі түрі Haemoproteus қан паразиті табылды.
Тамақтандыру
Өз туыстары сияқты, маскалы шырша, әдетте биік, бірақ көбінесе басқа шыршалар ұнататын жерлерге қарағанда ашық емес жерлерде аң аулайды. Жәбірленгендер көбінесе жерден ұсталады, бірақ кейде жапырақтардан немесе жылдам ұшқыштар сияқты ауада ұсталады. Аңдалған нәрсе тікенді бұталарға немесе сымға "қойма" ретінде ілініп, бірден немесе кейін пайдалану үшін сақталады. Жеке құстар өте жақын болып, бағбанды ілесіп жүруі немесе бақылаушының жанында тамақтануы мүмкін. Маскалы шырша негізінен ірі жәндіктермен қоректенеді, сонымен қатар басқа буынтықты жануарлар мен кішкентай омыртқалылар да ауланады. Шыршалар көшіп кетер алдында май жинап алады, бірақ басқа құстарға қарағанда аз, себебі олар жолда да тамақтана алады, кейде шаршаған басқа көшпелдерді де жейді. Көлемі шағын болса да, маскалы шырша ақ тамақ құсы және кішкентай жылдам құс сияқты түрлерді өлтіргені тіркелген. Осының салдарынан IUCN бұл шыршаны ең аз қызығушылық тудыратын түрлердің қатарына жатқызады. Еуропада соңғы онжылдықтарда саны азайған, бірақ Болгария, Грекия және Кипрде әлі де бірнеше мың жұп көбейеді. Түркия 90 мыңға дейін жұпқа ие бекініс болып табылады. Түрлер Грекия мен Түркияда мекендеу ортасының жоғалуынан азайып барады, ал Израильдегі санының төмендеуі пестицидтерге байланысты деп саналады. Сомалиде бұл құс қазір сирек кездеседі. Жерорта теңізінің шығыс жағындағы елдерде көшіп бара жатқан құстарды атып тастайды, көптеген елдерде заңмен қорғалғандарына қарамастан, Грекия мен Сирияда көбейетін құстарды қуғындау орын алады, онда бұл түрді бақытсыздыққа алып келеді деп есептейді. Бұл шыршаның табиғи орманның орнына плантацияларға бейімделіп жатқанына қатысты белгілер бар, бұл ұзақ мерзімді перспективада популяцияға көмектесуі мүмкін.