Кіріспе
Гватемала президенті Хосе Рафаэль Каррера и Турсиос (24 қазан 1814 – 14 сәуір 1865) – 1844 жылдан 1848 жылға дейін және 1851 жылдан 1865 жылы қайтыс болғанға дейін Гватемала президенті болды, ал 1854 жылы өмір бойы президенттікке тағайындалғаннан кейін осы лауазымда қайтыс болды. Оның әскери мансабы мен президенттік кезеңінде Орталық Американың жаңа елдері көптеген мәселелерге тап болды: Уильям Уокердің шапқындары, либералдардың католик шіркеуін және аристократтардың билігін құлату әрекеттері, АҚШ-тағы Азамат соғысы, шығыстағы майялардың көтерілісі, Белиздің Ұлыбританиямен шекара дауы, және Бенито Хуарес басқарған Мексикадағы соғыстар. Бұл харизматикалық популисттік көшбасшыларды білдіретін «каудильо» терминінің пайда болуына әкелді. Католик шіркеуінің, Хуан Хосе де Айсинена и Пиноль басқарған Айсинена кланының консерваторларының, метистер мен жергілікті шаруалардың қолдауымен ол Гватемаланың тәуелсіздігінің алғашқы үш онжылдығында саясатта ең ықпалды тұлға болды. Гватемалада Мариано Гальвес басқарған либералдық үкіметке қарсы көтеріліске жетекшілік етті, содан кейін либералдар құруды көздеген Орталық Америка Федеративтік Республикасын таратуға белсенді қатысты. Нәтижесінде, 1871 жылы либералдар Гватемалада билікті басып алғаннан кейін Каррераның бейнесі мен режимі жоққа шығарылып, оны тіпті өз атын жаза алмайтын сауатсыз, аристократтардың құрылығы ретінде көрсетуге тырысты. Соңғы жылдары тіпті Гватемаланың жергілікті халқы элиталардың құрбаны болғанын көрсетуге тырысқан марксистік жазушылар да Каррераның оларға деген қызығушылығын елемей, оны расизммен және «кішкентай патша» болумен айыптады.
José Rafael Carrera y Turcios (24 October 1814 – 14 April 1865) was the president of Guatemala from 1844 to 1848 and from 1851 until his death in 1865, after being appointed President for life in 1854. During his military career and presidency, new nations in Central America were facing numerous problems: William Walker's invasions, liberal attempts to overthrow the Catholic Church and aristocrats' power, the Civil War in the United States, Mayan uprising in the east, Belize boundary dispute with the United Kingdom, and the wars in Mexico under Benito Juárez. This led to a rise of caudillos, a term that refers to charismatic populist leaders among the indigenous people. Backed by the Catholic Church, conservatives of the Aycinena clan led by Juan José de Aycinena y Piñol, and mestizo and indigenous peasants, he dominated politics in the first three decades of Guatemala's independence more than any other individual. He led the revolt against the liberal state government of Mariano Gálvez in Guatemala, and then was instrumental in breaking up the Federal Republic of Central America that the liberals wanted. As a result, once the liberals took over power in Guatemala in 1871, Carrera's character and regime were dismissed and demonized, making him look as an illiterate who could not even write his own name and was a puppet of the aristocrats. Over the years, even Marxist writers who wanted to show how the native Guatemalans have been exploited by the elites completely ignored Carrera's interest in them and accused him of racism and being a "little king".
Ерте өмір
Каррера 1814 жылғы 24 қазанда Гватемала қаласының Канделярия ауданында, испан отаршылдығының соңында дүниеге келді. Ол қарапайым отбасыдан шыққан, аралас нәсілді және сауатсыз болған. Алғашқыда ол шаруа болып жұмыс істеді. 1826 жылдан 1829 жылға дейін жалғасқан азамат соғысы кезінде әскерге шақырылды. 1835 жылы ол әскерден босап, Матакескуинтлаға көшіп, Петрона Гарсияға үйленді және шошқа өсіруші болып жұмыс істеді.
Билікке көтерілу
1837 жылға қарай, ауыл тұрғындары Гватемаланың либералдық үкіметіне көптеген шағымдарын білдіріп жатты. Республикалық саясатта тәжірибесіз болған либералдық көшбасшылар халықтың қарсылығының күшін болжай алмады және бағытты өзгертуден бас тартты. Холера эпидемиясы шағымдарға байланысты наразылықты күшейтіп, үрей тудырды және Каррераға шаруаларды қарулы қарсылыққа біріктіруге көмектесті. Шіркеудің күшті қолдауымен Каррера Гватемаланың көп бөлігінің де-факто билеушісіне айналды және елдің шығысы мен оңтүстігінде, "Тау" деп аталатын аймақтағы үндістер мен аралас нәсілді кедей шаруалардың ірі көтерілісіне жетекшілік етті. Бұл қозғалыс католицизмді қатты қолдады және либералдар тастап кеткен көптеген отарлық діни институттар мен дәстүрлерді қайта жаңартуға ұмтылды. Франсиско Морасан Каррераның әскерін бірнеше рет қалалар мен кенттерден ығыстырды, бірақ Каррераның жақтастары Морасан әскері кеткен соң бірден сол жерлерді қайта басып алды. Шамамен он жыл бойы ол әскери қолбасшы болып, өзінің жақтастарының құрметіне ие болды. Олар оған сенімсіздікпен қараса да, тіпті жек көретін болса да, Айсинена кланының консервативті креолдары 1829 жылы Морасанның Гватемалаға басып кіргенінен кейін жоғалтқан билік пен жеңілдіктерін қайтару үмітімен Каррераны қолдауға шешім қабылдады. Хуан Хосе де Айсинена и Пинольдің басшылығымен консерваторлар либералдар өздерін қуған Гватемаланың элиталық тобы ретіндегі орнын қайтаруды мақсат етті.
Морасанмен шайқастар
Каррера көбінесе «герілла» көшбасшысы ретінде бейнеленгенімен, 1837 және 1840 жылдар арасындағы әскери науқандарын талдау оның гибридтік соғыс деп дәл сипатталатын, партизандық тактика мен логистиканы дәстүрлі шайқас операцияларымен біріктіретін күресу әдісін қолданғанын көрсетеді. Оның сарбаздары жақсы жабдықталмаған болса да, отаршылдық дәуірге және Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін болған азаматтық соғысқа дейінгі жергілікті жасақтарда алған жаттығулары оларға Гватемала және Федералды үкіметтердің сандық артық күштеріне қарсы дәстүрлі шайқастарда табысты күресуге мүмкіндік берді. 1838 жылы Морасан мен Хосе Франсиско Баррундьяның либералды күштері Гватемалаға басып кірді және Сан-Сурға жетті, онда олар Карераның қайын атасы Паскуаль Гарсианы өлтірді. Олар оның басын тіктеп, Гватемала каудильосының барлық жақтастарына ескерту жасады. Мұны білгеннен кейін Карера мен оның әйелі Петрона Морасанға қарсы тұруға келген және Матакескуинтлада болған Морасанды ешқашан кешірмейтіндігіне ант берді. Бірнеше елші жібергеннен кейін, оларды Каррера қабылдамады, әсіресе Каррера суыққан қанмен өлтіргісі келмеген Баррундьяны. Морасан күйдірілген жердің шабуылдарын бастады, өз жолында ауылдарды қиратып, аз мүлкін тартып алды. Каррераның күштері тауларда жасырынуға мәжбүр болды. Каррера толығымен жеңілді деп сеніп, Морасан мен Баррундья Гватемала қаласына қарай жүріп кетті, онда оларды штаттың губернаторы Педро Валенсуэла мен консервативті Айсинена кланының мүшелері құтқарушылар ретінде қарсы алды. Екі партияның криоллалары да таң атқанша ақыры крестьяндық көтерілісті бағындыра алған Морасан сияқты криолла каудильосының пайда болуын тойлады. Морасан табысты Лос-Альтосты қолдауға жұмсады, содан кейін Валенсуэланы Айсинена кланының мүшесі Мариано Ривера Пазбен алмастырды, бірақ ол 1829 жылы тәркіленген мүлкін сол кланға қайтармады; Жауабын алу үшін Хуан Хосе де Айсинена и Пиноль Сан-Сальвадордағы Орталық Америка Федерациясының таратылуына дауыс берді, Мұрасан өзінің федералды мандатын сақтау үшін күресу үшін Сальвадорға оралуға мәжбүр болды. Жол бойында Морасан Карераға көмектескені үшін жаза ретінде Гватемаланың шығысында қуғын-сүргінді күшейтті. Морасанның Сальвадорға кеткенін білген Каррера Саламаны қалған аз күшпен алуға тырысты, бірақ жеңілді, ұрыста ағасы Лауреанонан айырылды. Бірнеше адамы ғана қалады, ол қатты жараланып, Санаратқа қашып құтылуға тырысты. Әдеттегі соғыс жағдайында бұл жеңіліс Каррераның әскери жорығын аяқтаған болар еді. Алайда, бұл кезде жас қолбасшы жеңілгеннен кейін ғана емес, жеңгеннен кейін де, бөлшектеніп, қайта топтасуға дағдыланған болатын. Карераның партизандық және дәстүрлі соғысты біріктіретін әскери тәсілге ұмтылуы оған өз күштерін қайта құруға мүмкіндік берді, сонымен бірге үкіметке белгілі бір деңгейде қысым жасады. Ұрысты қаржыландырудың тұрақты құралы болмағандықтан, Каррера маңызды операцияларға үлкен күштерді жинап, содан кейін жауынгерлерін соғыстан кейін өз фермаларына қайтарып жіберді. Ал үкіметке тұрақты әскерлерді орналастыру үшін қымбат қаржы жұмсауға тура келді. Біраз қалпына келгеннен кейін ол Ютиападағы жасаққа шабуыл жасап, аз мөлшерде олжаға қол жеткізді, оны ертіп келген еріктілерге берді және Гватемала қаласының маңында Петапаға шабуыл жасауға дайындалды, ол ауыр зардап шексе де, жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйек айында Гватемала астанасына шабуыл жасауға тырысты, бірақ либералды генерал Карлос Салазар Кастро оны Вилла-Нуева даласында жеңіп, Каррераға кері шегінуге тура келді. Квецальтенангоны басып алуға сәтсіз ұмтылғаннан кейін Каррера қоршауға алынып, жараланды және 1823 жылы Висенте Филисола келгеннен бері Квецальтенангода болған мексикалық генерал Агустин Гусманға берілуге мәжбүр болды. Морасанның Каррераны ату мүмкіндігі болды, бірақ ол Гватемалалық шаруалардың қолдауына мұқтаж болғандықтан, Франсиско Феррераның Сальвадордағы шабуылдарына қарсы тұру үшін емес, оның орнына Морасан Каррераны Митадағы шағын форттың басқаруымен және ешқандай қарусыз қалдырды. Морасанның Сальвадорға шабуыл жасамақшы екенін білген Франсиско Феррера Карераға қару-жарақ пен оқ-дәрі берді және оны Гватемала қаласына шабуыл жасауға көндірді. Осы арада, Карера мен оның күштерін міндетті түрде талқандау туралы үнемі кеңестерге қарамастан, Салазар онымен дипломатиялық жолмен келіссөздер жүргізуге тырысты; ол тіпті оған қорқыныш немесе күдік білдірмегенін көрсетуге дейін барды, Гватемала астанасының қабырғаларын Вилла-Нуева шайқасынан бері орнатылған қорғаныс құрылыстарын бұзды. Салазардың сенімі мен Феррераның қаруларын пайдаланып, Карера 13 сәуірде 1839 жылы Гватемала қаласын күтпеген жерден басып алды; Кастро Салазар, Мариано Гальвес және Баррундья Карераның жасақтары келгенге дейін қашқан. Салазар түнгі көйлектің ішінде көрші үйлердің шатырларын секіріп өтіп, пана іздеді; шекараға шаруа кейпінде жетті. Салазар кеткеннен кейін Карера Ривера Пазды Гватемаланың Мемлекет басшысы қызметіне қайта орнатты.
Лос-Альтосқа шабуыл жасау және оны сіңіру
1838 жылдың 2 сәуірінде Кетсальтенанго қаласында Гватемаладан тәуелсіздік алуды көздеген Лос-Альтос тәуелсіз мемлекеті құрылды. Гватемаланың Либералдық партиясының ең маңызды мүшелері және консервативтік режимнің либералдық жауыздары Сальвадордағы жер аударылуын қалдырып, Лос-Альтосқа көшіп келді. Лос-Альтостағы либералдар Ривера Пас басқарған консервативтік үкіметті қатаң сынап бастады; олардың өздерінің «Эль Популяр» газеті болды, ол осы қатаң сынға үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, Лос-Альтос – бұрынғы Гватемала мемлекетінің негізгі өндіріс және экономикалық қызмет ортасы болған аймақ еді; Лос-Альтоссыз консерваторлар Гватемалаға Орталық Америкада басымдық берген көптеген ресурстарды жоғалтты. Содан кейін Гватемала үкіметі бейбіт шешімге келуге тырысты, бірақ Орталық Америка Федерациясы Конгресінің мойындауымен қорғалған альтенстер оған келіспеді; Гватемала үкіметі күш қолдануға көшті, Каррераны Лос-Альтосты бағындыру үшін Армияның Бас қолбасшысы етіп жіберді. Каррера бұрынғы мексикалық офицер Гусманға тұзақ құруға тырысқанда генерал Агустин Гусманды жеңіп, содан кейін Кетсальтенангоға барды, онда либералдардың орнына қатал және жауыртқыш консервативтік режимді орнатты. Ол барлық кеңес мүшелерін шақырып, оларға алғаш рет оған қарсы шыққандықтан оларға мейірімділік танытып отырғанын, бірақ екінші рет болса, ешқандай мейірім болмайтынын қатаң ескертті. Ақырында, Гусман және Лос-Альтостың мемлекет басшысы Марсело Молина Гватемаланың астанасына жіберілді, онда олар 1840 жылдың 17 ақпанында өткен жеңіс шеруінде соғыс трофейлері ретінде көрсетілді; Гусманның жағдайында, тізбекпен байланған, әлі де қан кету жарақаты бар және қашырға мініп отырды.
Морасан Гватемалаға екінші шабуыл
1840 жылдың 18 наурызында либералды каудильо Морасан 1500 әскермен Гватемалаға басып кірді, Лос-Альтостағы келтірілген әрекетті қинау үшін. Мұндай әрекет Орталық Америка Федерациясын біріктіруге либералдық күш-жігермен аяқталады деп қорқып, Гватемала Сальвадормен шекарада күзетшілер орналастырды; телеграф болмағандықтан, адамдар соңғы хабарларды жеткізу үшін жүгіріп жүрді. Осы хабаршылардан алынған ақпаратпен Каррера қорғаныс жоспарын жасады, ал оның бауыры Сотеро қалада аз қарсылық көрсеткен әскерлерді басқарды. Каррера қашқандай болып, аз сандағы адамдармен, бірнеше мылтықпен және екі ескі зеңбірекпен Асейтуно биіктігіне басшылық етті. Қала Морасан әскерінің ықпалында болды, жиырма шіркеудің қоңыраулары құдайдан жәрдем тіледі. Морасан астанаға жеткенде, оны оңай басып алды және Гусманды босатып, ол дереу Кетцальтенангоға Каррера жеңілгенін хабарлау үшін кетті; Каррера, жауларының сенімін пайдаланып, қаланың Орталық саябағына отты шоғырландыру стратегиясын қолданды, сондай-ақ Морасан әскеріне ауыр шығын келтірген, ақырында аман қалғандарды өмірі үшін күресуге мәжбүрлеген күтпеген шабуыл тактикасын қолданды. Морасан әскері бастамашылықты және бұрынғы сандық артықшылығын жоғалтты. Бұған қоса, бейтаныс ортада олар соғысып, өлгендерін көтеріп, жараланғандарына көмектесіп, Сальвадордан Гватемалаға дейінгі ұзақ сапардан шаршап, ашуланып қалды. Сол кезде тәжірибелі әскери қолбасшы болған Каррера Морасанды толық жеңді. Либералды генерал үшін апат толық болды: Анхель Молинаның көмегімен, ол қала көшелерін білгендіктен, жасырын қашуға мәжбүр болды, сүйіктілерімен бірге "Ұзақ өмір Каррера!" деп айқайлап, Эль-Инсиенсо шатқалы арқылы Сальвадорға қашты. Оның болмауында Морасан өз елінің мемлекет басшысы қызметінен алынып, Перуге жер аударылды. Гватемалада оның әскерінен аман қалғандар аяусыз атылды, ал Каррера Морасанды сәтсіз іздеуге шықты. Бұл қақтығыс Каррераның мәртебесін бекітіп, Морасанның құлдырауына әкелді және консервативті Айсинена кланының криоллоларын Каррерамен және оның шаруа революционерлерімен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. Гусман, Морасан Гватемала қаласында Каррераны жеңгендей көрінген кезде босатып жіберген, Кетцальтенангоға жақсы жаңалықты жеткізу үшін қайтып келді. Қалалық либералды криолло басшылары Лос-Альтос штатын жылдам қайта құрып, Морасанның жеңісін тойлады. Алайда, Каррера мен жаңадан тағайындалған Мариано Ривера Пас бұл жаңалықты естігеннен кейін, Каррера өзінің ерікті әскерімен Кетцальтенангоға көтеріліп, бүлікші либералды штатты толығымен қайтару үшін оралды. 1840 жылдың 2 сәуірінде қалаға кіргеннен кейін Каррера тұрғындарға оларды осы жылдың басында жеңгеннен кейін ескерткенін айтты. Содан кейін ол Лос-Альтостағы либералды қалалық шенеуніктердің көпшілігін атуға бұйырды. Содан кейін Каррера Кетцальтенанго мен Лос-Альтостың көп бөлігін консервативті Гватемалаға күштеп қосты. 1840 жылдың сәуір айында Каррера Лос-Альтос штатын күштеп және қанды түрде қайта орнатқаннан кейін, Луис Батрес Хуаррос – Айсинена кланының консервативті мүшесі, жақында тағайындалған Мариано Ривера Пас үкіметінің Гватемала бас хатшысы – Ларрасабаль викариінен аймақтық шіркеуді таратуға рұқсат алды. Лос-Альтос штатының болашақ штатының астанасы Кетцальтенангоның діни қызметкерлері Урбан Угарте және оның көмекшісі Хосе Мария Агилар өздерінің приходтарынан алынып, сондай-ақ Сан-Мартин Жилотепеке және Сан-Лукас Толиман приходтарының діни қызметкерлері де алынды. Ларрасабал діни қызметкерлер Фернандо Антонио Давила, Мариано Наваррете және Хосе Игнасио Итурриозға Кетцальтенанго, Сан-Мартин Жилотепеке және Сан-Лукас Толиман приходтарын басқаруды бұйырды. Кетцальтенангодағы либералды криоллолардың жеңілісі мен өлімі Каррераның аймақтың жергілікті халқы арасындағы мәртебесін арттырды, ол оларды құрметтеді және қорғады.
Бельгиялық отар
1840 жылы Бельгия Орталық Америкадағы ықпалын күшейту мақсатымен Карераның тәуелсіздік қозғалысына сыртқы қолдау көрсетуді бастады. Бельгия королі Леопольд I-нің тапсырысымен құрылған Compagnie belge de colonisation (Бельгия отарлау компаниясы) Изабалдегі Санто-Томас-де-Кастильяның әкімшілігін қабылдады, бұл Орталық Американың Британдық шығыс жағалауының коммерциялық және ауыл шаруашылық компаниясының күйреуіне соққан сәтсіз әрекетін алмастырды. Колония аймақты қиын жағдайға түсірген эндемиялық аурулар салдарынан күйрегенімен, Бельгия 19 ғасырдың ортасында Карераға қолдау көрсетуін жалғастырды, алайда Ұлыбритания Карера режимінің басты бизнес және саяси серіктесі болып қала берді.
Бірінші төрағалық
Рафаэль Каррера 1844 жылы президенттік лауазымға тағайындалды және 1847 жылғы 21 наурыздағы жарлығымен Гватемала егеменді республика деп жарияланды, соның алғашқы президенті атанды.
Юкатанның касталық соғысы
Юкатанда, Гватемаланың солтүстігіндегі тәуелсіз республикада, жергілікті тұрғындар мен метистер мен криолдар арасында соғыс басталды; бұл соғыс жеке меншік құқығының кеңеюіне қарсы ортақ жерді қорғауға байланысты болған сияқты, және арқан жасауға қолданылатын маңызды өнеркәсіптік талшық – иенкен өндірісінің өркендеуімен күшейді. Өсімдіктің құндылығын білгеннен кейін, бай Юкатеко криолдары (жергілікті туған испандар) 1833 жылдан бастап оны кең ауқымда өсіру үшін плантациялар құрды; иенкен өндірісінің өркендеуінен кейін, қант өндірісінің өркендеуі одан да көп байлыққа әкелді. Қант және иенкен плантациялары жергілікті ортақ жерге еніп кірді, ал плантацияларда жұмыс істеуге тартылған жергілікті жұмысшылар нашар күтімге және аз жалақыға ие болды. Алайда, көтерілісшілердің басшылары Британдық Гондураспен (Белиз) хат алмасуларында соғыстың тікелей себебі ретінде салық салуды жиі атады; мысалы, Ясинто Пат 1848 жылы: «Бізге азаттық керек, емес қысым, себебі бұрын біз көптеген жарналар мен салықтармен бағындырылғанбыз» деп жазды. Пачтың серігі Сесилио Чи 1849 жылы бүлікші Сантьяго Иманның «үндістерді жарна төлеуден босататыны» туралы уәделерін орталық үкіметке қарсы тұру себебі ретінде қосты, бірақ ол іс жүзінде оларды алуын жалғастырды. 1847 жылдың маусым айында Мендес қарулы жергілікті тұрғындар мен жабдықтардың көп бөлігі Вальядолидке жақын Майя батáбының (басшысы) Хасинто Патқа тиесілі Кулумпичқа жиналғандығын білді. Көтеріліс болуынан қорқып, Мендес Чичимиланың бас майя көшбасшысы Мануэль Антонио Айды тұтқындап, көтеріліс жоспарлағаны үшін айыптап, Вальядолидтің қала алаңында өлім жазасын орындады. Сонымен қатар, Мендес басқа көтерілісшілерді іздеп, Тепич қаласын өртеп, тұрғындарына қысым жасады. Келесі айларда бірнеше майя қалалары тоналып, көптеген адамдар қасақана өлтірілді. 1849 жылы жазған хатында Сесилио Чи Сантьяго Мендестің «барлық үндістерді, үлкендерін де, кішілерін де өлтіру үшін келгенін», бірақ майялардың белгілі бір дәрежеде жауап бергенін, «ақтардың үндістерден гөрі әлдеқайда көп өлгеніне Құдай және бақыт қуанды» деп жазды. Тепичтің жергілікті басшысы Сесилио Чи, Хасинто Патпен бірге 1847 жылдың 30 шілдесінде майялардың қасақана қырғынына жауап ретінде майя емес барлық халықты өлтіруге бұйрық берді. 1848 жылдың көктеміне қарай майя күштері Кампече мен Мерида қалаларын және оңтүстік-батыс жағалауын қоспағанда, Юкатанның көп бөлігін басып алды, ал Юкатекан әскерлері Меридадан Сисал портына дейінгі жолды ұстап тұрды. Юкатекан губернаторы Мигель Барбачано Мериданы эвакуациялау туралы жарлық дайындады, бірақ қоршауда тұрған астанада қолайлы қағаз болмағандықтан оны баспаға шығаруды кейінге қалдырды. Республика әскерлері кенеттен қоршауды бұзып, үлкен жетістіктермен шабуылға шыққанда жарлық қажетсіз болды. Губернатор Барбачано Кубада (Испания үшін), Ямайкада (Ұлыбритания үшін) және АҚШ-та кез келген жерде одақтастар іздеді, бірақ бұл шетелдік державалардың ешқайсысы араласпады, дегенмен бұл мәселе АҚШ-та Конгресте талқыланды. Сондықтан ол Мексикаға жүгінді және Мексика билігіне қайта оралуын қабылдады. 1848 жылдың 17 тамызында Юкатан Мексикамен қайта бірікті. Мексикадан келген жаңа қару-жарақ, ақша және әскерлер көмегімен Юкатеко әскерлері жиналып, штаттың жартысынан астамын жергілікті тұрғындардан босатып алды. 1850 жылы жергілікті тұрғындар оңтүстік-шығыстағы екі бөлек аймақты басып алды және олар «Сөйлейтін крест» пайда болғаннан кейін күресті жалғастыруға шақырылды. Бұл көрініс майялармен Құдайдың қарым-қатынасы деп саналды және соғыс жалғасатынын білдірді. Чан Санта Круз немесе Кіші қасиетті крест майялар қарсылығының діни және саяси орталығы болды және көтеріліс діни мағынаға ие болды. Чан Санта-Крус сонымен қатар тәуелсіз майя мемлекеттерінің ең үлкенінің аты болды, сондай-ақ қазіргі Кинтана-Ру штатының Фелипе Каррильо Пуэрто қаласы болған астанасының аты болды. Кресттің ізбасарлары «Крузоб» деп аталды. Юкатан үкіметі 1855 жылы соғыстың аяқталғанын жариялады, бірақ бейбітшілікке деген үміт ертерек болды. Екі тараптан да тұрақты ұрыстар және кейде бір-бірінің аумағына жасалған қасақана шабуылдар болды. Ұлыбритания Чан-Санта-Круз майяларын «де-факто» тәуелсіз мемлекет ретінде таныды, өйткені Чан Санта-Круз бен Британдық Гондурас арасындағы ірі сауда болды.
Мексикаға қысқа мерзімге жер аударылды
Президенттік алғашқы мерзімінде Каррера елді өте консервативтіліктен дәстүрлі орташалыққа қайтарды және жергілікті тұрғындар, сол кезде Юкатандағы касталық соғыстан қорқып жүрген креолдар мен өзінің арасында тұрақты қарым-қатынас сақтады. Бірақ 1848 жылы либералдар бірнеше ай бойы елдегі қырқылыстан кейін оны қызметтен қуғызды. Каррера өз еркімен отставкаға келіп, Мексикаға кетті. Жаңа либералдық режим Айсинена отбасымен одақтасып, егер Каррера Гватемала жеріне оралуға батылы барса, оны өлімге кесу туралы заң қабылдады. Кетцальтенангодағы либералды креолдарды генерал Агустин Гусман басқарды, ол коррегидор генерал Мариано Паредесті Гватемала қаласына президенттік кеңсесін иелену үшін шақырғаннан кейін қаланы басып алды. Олар 1848 жылдың 26 тамызында Лос-Альтосты қайтадан тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Жаңа мемлекет Сальвадордағы Васкончелос режимі мен Каррераның жаулары болған Висенте мен Серапио Крустың көтерілісші партизан әскерінің қолдауына ие болды. Уақытша үкіметті Гусман өзі басқарды, ал Флоренсио Молина мен дін қызметкері Фернандо Давила оның кабинетінің мүшелері болды. 1848 жылдың 5 қыркүйегінде креол альтенстер Фернандо Антонио Мартинес басқаратын ресми үкіметті таңдады.
Гватемалаға қайта оралу
Осы арада Каррера Гватемалаға оралуға шешім қабылдады және Хьюэхуэтенанго арқылы кірді, онда ол жергілікті басшылармен кездесіп, жеңіске жету үшін бірігіп тұру керектігін айтты; басшылар келісті және бірте-бірте бөлінген жергілікті қауымдастықтар Каррераның басшылығымен жаңа үндістандық ұлттық сананы дамыта бастады. Осы уақытта Гватемаланың шығыс бөлігіндегі Жалапа аймағы қауіпті бола бастады; бұрынғы президент Мариано Ривера Пас және бүлікші көшбасшы Висенте Круз екеуі де 1849 жылы Коррегидор кеңсесін басып алуға тырысқаннан кейін өлтірілді. Каррера Хьюэхуэтенангодағы Чиантлаға келгенде, ол екі альтенс елшісін қабылдады, олар оған өздерінің сарбаздары оның күштеріне қарсы соғыспайтынын, себебі бұл 1840 жылғыдай жергілікті көтеріліске алып келеді деп хабарлады; Каррерадан олардың жалғыз тілегі – жергілікті халықты бақылауда ұстау еді. Альтенстер бұған мойынсұнбады және Гусман мен оның күштерінің басшылығымен Каррераны қуалай бастады. Каудильо өзінің жергілікті одақтастарының көмегімен жасырынды және Мигель Гарсия Гранадостың әскерлері оны іздеп келгенде олардың қорғауында қалды. Жозе Виктор Завала офицерінің Сучитепекезде Коррегидор болып тағайындалғанын білгеннен кейін, Каррера және оның жүз жакальтеко қауіпсіздік қызметкері бұрынғы досымен кездесу үшін, яғуарлар көп болатын қауіпті орманды кесіп өтті. Кездескенде, Завала оны тұтқындамау ғана емес, оның бұйрықтарымен қызмет етуге келісті, осылайша Гватемаладағы либералдар мен консерваторларға Каррерамен келіссөздер жүргізуге немесе екі майданда – Кетцальтенанго мен Жалапада – күресуге тура келетіні туралы күшті хабарлама жіберді. Каррера Кетцальтенанго аймағына қайтты, ал Завала тактикалық маневр ретінде Сучитепекезде қалды. Каррера Паредестің кабинет мүшесімен кездесіп, оған жергілікті халықты бақылауда ұстайтынын және оларды тыныштандыратынын айтты. Гватемалаға оралғанда, ол президентке Каррераның айтқандарын толығымен жеткізді және жергілікті күштердің зор екенін қосты. Гусман Антигуа Гватемалаға Паредес елшілерінің тағы бір тобымен кездесуге барды; олар Лос-Альтос Гватемалаға қайта қосылатыны және соңғысы Гусманға жек көретін жауын жеңуге және Тынық мұхитында порт салуға көмектесетініне келісті. Гусман бұл жолы жеңіске сенімді болды, бірақ оның жоспары Каррера мен оның жергілікті одақтастары оның болмағанда Кетцальтенангоны басып алғанда күйреп кетті; Каррера Игнасио Иригоенді Коррегидор етіп тағайындады және оған аймақты бақылауда ұстау үшін киче, мам, к'анжобал және мам басшыларымен жұмыс істеуге сендірді. Кету кезінде Иригоен досына: "Енді ол шын мәнінде үндістердің патшасы!" – деп күңкілдеді. Гусман содан кейін Жалапаға кетті, онда ол көтерілісшілермен келісім жасады, ал Луис Батерс Хуаррос президент Паредесті Каррерамен келісуге көндірді. Бірнеше айдан кейін Гватемалаға оралған Каррера, халық тығыз қоныстанған батыс таулы аймақтардағы үндістердің әскери және саяси қолдауымен бас қолбасшы болды. 1844 жылдан 1848 жылға дейінгі бірінші президенттік мерзімінде ол елді шамадан тыс консервативтіліктен қалыпты режимге қайтарды және Хуан Хосе де Айсинена и Пиноль мен Педро де Айсиненаның кеңесімен 1854 жылы ратификацияланған Конкордатпен Римдегі шіркеумен қарым-қатынасты қалпына келтірді.
Ла Арады шайқасы
Карера 1849 жылы жер аударылудан оралғаннан кейін Васкончелос Гватемала үкіметін әртүрлі тәсілдермен мазалаған Гватемалалық либералдарға пана берді: Хосе Франсиско Баррундья бұл мақсатта құрылған либералдық газет арқылы жасады; Васкончелос бір жыл бойы Гватемаланың шығысындағы "La Montaña" бүлікші тобына ақша және қару-жарақпен көмектесіп, жеткізді. 1850 жылдың соңында Васкончелос Гватемаламен соғыстың баяу прогресіне наразы болып, ашық шабуыл жоспарлауға көшті. Осыған байланысты Сальвадор мемлекетінің басшысы Гватемаланың консервативті үкіметіне қарсы науқан бастады, Гондурас пен Никарагуаны одаққа қосылуға шақырды; тек Хуан Линдо басқарған Гондурас үкіметі келісім берді. Ал Гватемалада, басқындық жоспарлар толықтай белгілі болған жерде, президент Мариано Паредес жағдайға қарсы алдын ала шаралар қабылдады, ал Гватемала архиепископы Франсиско де Паула Гарсия Пелаес архиепископтықта бейбітшілік үшін дұға етуге бұйрық берді. 1851 жылдың 4 қаңтарында Доротео Васкончелос пен Хуан Линдо Гондурастың Окотепеке қаласында кездесіп, Гватемалаға қарсы одаққа қол қойды. Сальвадор армиясы 4000 жақсы даярланған, қаруланған және артиллериямен жабдықталған әскерден тұрды; Гондурас армиясы 2000 адамнан құралды. Одақтас армия Гватемала және Гондурас шекараларына жақын орналасқандықтан, Сальвадордың Метапан қаласында орналасты. 1851 жылдың 28 қаңтарында Васкончелос Гватемала Сыртқы істер министрлігіне хат жолдап, Гватемала президентінің биліктен бас тартуын талап етті, осылайша одақ либералдарға адал жаңа басшыны тағайындай алады және Карераны Гватемаланың оңтүстік портына сальвадорлық полкпен бірге қуғынға салуды сұрады. Гватемала үкіметі бұл талаптарды қабылдамады, ал одақтас армия Гватемала аумағына үш бағыттан енді. 29 қаңтарда генерал Висенте Бакеро басқарылған 500 адамнан тұратын топ Пинуэлас, Агуа Бланка және Хутиапа арқылы өтті, бірақ басқыншылардың көп бөлігі Метапаннан жолға шықты. Одақтас армия бас қолбасшы Васкончелос басқарылған 4500 әскерден тұрды. Басқа қолбасшылар генералдар Хосе Сантос Гвардиола, Рамон Беллосо, Хосе Тринидад Кабанас және Герардо Барриос болды. Гватемала бас қолбасшы генерал-лейтенант Карера басқарылған бірнеше полковниктермен бірге 2000 әскерді жинауға мүкіндік алды. Карераның стратегиясы – жақтанған шегінуді жасау, жау әскерін бұрын таңдалған жерге "шегініп" келе жатқан әскерді қуғынға салуға мәжбүрлеу болды. 1851 жылдың 1 ақпанында екі армия Сан-Хосе өзенімен бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы тұрды. Карера Ла Арада тауларының етегін бекітті, оның шыңы өзен деңгейінен жоғары орналасқан. Тау мен өзен арасында терең дала жатыр, ал даланың жанында қызыл қамыс егістігі орналасқан. Карера армиясын үш бөлімге бөлді: сол қанатты Серна мен Соларес басқарды, оң қанатты Боланос басқарды. Ол жеке өзі орталық батальонды басқарды, онда артиллериясын орналастырды. Чикимулада қаланы қорғау және ықтимал шегінуге көмектесу үшін 500 әскер қалды, нәтижесінде 4500 жауға қарсы 1500 гватемалалық әскер қалды. Шабуыл таңғы сағат 8:30-да басталды, одақтас әскерлер үш бағыттан шабуыл жасады, екі тараптан да қарқынды атыс ашылды. Бірінші одақтас шабуылы тау етегіндегі қорғаушылармен тойтарылды; екінші шабуыл кезінде одақтас әскерлер траншеялардың бірінші қатарын басып алды, бірақ кейін олар ығыстырылды. Үшінші шабуыл кезінде одақтас әскер Гватемала және одақтас әскерлерін ажырату мүмкін емес деңгейге жетті. Содан кейін шайқас аралас-құралас күйге айналды, ал гватемалалық артиллерия басқыншыларға ауыр нұқсан келтірді. Шабуылдың ең қиын сәтінде, гватемалалықтардың тағдыры белгісіз болғанда, Карера даланың маңындағы қызыл қамыс егістігін өртеп жіберуге бұйрық берді. Енді басқыншы әскер қоршауға алынды: алдында гватемалалықтардың қаһарлы атысы, бүйірлерінде үлкен өрт және артында өзен болды, бұл кері шегінуді өте қиын етті. Одақтас әскердің орталық бөлімі үрейленді және тәртіпсіз шегінуді бастады. Көп ұзамай одақтас әскердің барлығы кері шегіне бастады. Артқы саптың 500 әскері өз елдерінің шекарасына қарай қашқан одақтас әскердің қалдықтарын қуды. Одақтастардың соңғы шығындары 528 қаза тапқан, 200 тұтқын, 1000 мылтық, 13000 оқ-дәрі, көптеген жүк көлігі және жабдық, 11 барабан және жеті артиллерия құралы болды. Васкончелос Сальвадорда пана тапты, ал бір аттың үстінде екі генерал Гондурас шекарасын кесіп өтіп бара жатқандары көрінді. Карера армиясын қайта жинап, Сальвадор шекарасын кесіп өтіп, Санта-Ананы басып алды, бірақ Гватемала президенті Мариано Паредестен елге оралуға бұйрық алды, өйткені одақтастар бейбіт келісімге келуді және келісім шартын жасауды сұрады.
Карера театры
Операның әуесқой жанкүйері және сүйіктісі Хосефа Сильваның кеңесімен Каррера өз құрметіне «Каррера театры» деп аталған алып Ұлттық театрдың құрылысын бастады. Ескі Орталық алаң Гватемала қаласының солтүстік-шығысында орналасқан, ол кезде қаладан гөрі ауыл сияқты еді. 1776 жылы 1773 жылғы жер сілкінісінен кейін Сантьяго де лос Кабальерос де Гватемала қирағаннан соң, осы алаңға жаңа Нуэва Гватемала де ла Асунсьонның бірінші құрылысы орналастырылды. Бұл жер жаңа қаланың Орталық алаңы ретінде таңдалды, собор, сарай және сол кездегі ең бай Айсинена отбасының үйлері үшін орын қалдырылды. Отбасы басшысы Фермин де Айсинена қаланың ескі орнынан көшірілуіне үлкен үлес қосты. Дегенмен, испан тәжінің бекіткен жобасында Орталық алаң басқа жерде болды, ал бұл алаң Ескі Орталық алаң атанды. Жылдар өткен соң, ол сауда алаңына айналды және 1832 жылдың 6 тамызында Гватемала штатының губернаторы доктор Мариано Гальвес Ескі Орталық алаңға театр салу туралы жарлық шығарды. Алайда, елдегі саяси жағдай шиеленіскен еді. Либералдық және консервативтік партиялар арасындағы азамат соғысы күшейген кезде Гальвес тақтан түсірілді және театр салынбады. Жоба 1852 жылы қайта қарастырылды, Хуан Матхэу мен Мануэль Франсиско Павон Айсинена Каррераға жаңа жоспар ұсынды. Мақұлданғаннан кейін Каррера Матхэу мен Мигель Руис де Сантистебанға театр салуды тапсырды. Бастапқыда инженер Мигель Ривера Маэстре басқарды, бірақ бірнеше айдан кейін ол жұмыстан кетіп, оның орнына грек фасадаларын салған және вестибюль қосып аяқтаған неміс сарапшысы Хосе Беккерс келді. Бұл Гватемаланың Республикалық дәуірінде салынған алғашқы монументалды ғимарат болды, 1850 жылдары елде бейбітшілік пен өркендеу орнағанын көрсететін белгі.
1854 жылғы конкорд
1854 жылғы Конкорд – Карера мен Ватикан арасындағы халықаралық шарт, 1852 жылы қол қойылып, 1854 жылы екі тарап ратификациялады. Осы шарт арқылы Гватемала гватемалалықтардың білімін католик шіркеуінің ресми ордендеріне тапсырды, шіркеу мүліктері мен монастырларды құрметтеуге міндеттенді, міндетті түрде ондықтандыруды енгізді және епископтарға елде жарияланған материалдарды цензуралауға рұқсат берді. Қарсылығында, Гватемала армия қызметкерлері үшін жеңілдіктер алды, 1829 жылы либералдар шіркеуден тартып алған мүлікті иеленгендерге оны сақтап қалуға рұқсат берді, шіркеу мүліктерінен түскен салықтарды алды және Гватемала заңдарына сәйкес дін қызметкерлері жасаған белгілі бір қылмыстарды соттау құқығына ие болды.
Мұра
Каррера ауылдық үндістердің өмірін айтарлықтай жақсартпады, бірақ либералдардың капиталистік дамуымен сипатталатын олардың мәдениетінің жойылуын кейінгіге шегерді. Каррераның режимі барлық келесі үкіметтердің негізін қалады, оның ішінде "біртұтас элиталардың экономикалық бақылауы, латын америкалықтар үшін әлеуметтік көтерілу құралы ретіндегі әскери қызмет, тіпті үнді жерлері мен еңбек күшінің алыстатылуы". Оның жетістігі оның әскери дарыны, харизмасы және маңызды мәселелерді жылдам анықтау қабілетінің нәтижесі болды. Оның билеуі еркіндік пен қатыгездікке толы болғанмен, Латын Америкасының басқа да көшбасшыларынан кем емес еді. 1854 жылы Рим папасы Пий IX Каррераға Ұлы Григорий орденін табыс етті. Ол қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның суреті және "Гватемала Республикасының негізін қалаушы" деген атағы бар монеталар шығарылды.