Кіріспе
Судан тәуелсіз түрде жүзе беретін, гравитация күшімен қоздырылатын және бағыттамалы қару, су асты кемесінен ұшып барады. Су асты кемесінен ұшырылатын баллистикалық зымыран (SLBM) – су асты кемесінен ұшыруға қабілетті баллистикалық зымыран. Қазіргі заманғы түрлері көбінесе бірнеше тәуелсіз нысанаға бағытталатын қайта кіретін бөліктерді (MIRV) жеткізеді, олардың әрқайсысы ядролық оқ-дәрі тасымалдайды және бір ғана зымыранның бірнеше нысананы жоюына мүмкіндік береді. Су астынан ұшырылатын баллистикалық зымырандар, су астынан ұшырылатын крейсерлік зымырандардан өзгеше жұмыс істейді. Қазіргі заманғы су асты кемелерінен ұшырылатын баллистикалық зымырандар, континентаралық баллистикалық зымырандармен (ICBM) тығыз байланысты, олардың ұшу қашықтығы 100 км-ден асады және көп жағдайда SLBM және ICBM бір қару отбасының құрамында болуы мүмкін.
A submarine launched ballistic missile (SLBM) is a ballistic missile capable of being launched from submarines. Modern variants usually deliver multiple independently targetable reentry vehicles (MIRVs), each of which carries a nuclear warhead and allows a single launched missile to strike several targets. Submarine launched ballistic missiles operate in a different way from submarine launched cruise missiles. Modern submarine launched ballistic missiles are closely related to intercontinental ballistic missiles (ICBMs), with ranges of over , and in many cases SLBMs and ICBMs may be part of the same family of weapons.
Шығу тегі
Су асты кемесі негізіндегі ұшыру платформасының алғашқы практикалық дизайнын немістер Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай V-2 баллистикалық зымыранының түрімен жабдықталған ұшыру түтігін пайдалана отырып жасады. Соғыс аяқталғанға дейін оны сынап үлкермеді, бірақ осы жобамен айналысқан инженерлер АҚШ-қа (Operation Paperclip) және Кеңес Одағына SLBM бағдарламаларында жұмыс істеуге жіберілді. Бұл және басқа да алғашқы SLBM жүйелері зымырандарды ұшырғанда кемелердің су бетіне шығуы керек болды, бірақ ұшыру жүйелері 1950-1960 жылдары су астынан ұшыруға бейімделді. 611 жобасының (Zulu IV класы) қайта жаңартылған су асты кемесі 1955 жылдың 16 қыркүйегінде R-11FM (SS-N-1 Scud A, SS-1 Scud теңіздік нұсқасы) әлемдегі алғашқы SLBM-ді ұшырды. Бес қосымша V611 және AV611 (Zulu V класы) су асты кемелері екі R-11FM зымыранымен жабдықталған әлемдегі алғашқы операциялық баллистикалық зымыранды су асты кемелеріне (SSB) айналды, олар 1956-1957 жылдары қызметке кірді. АҚШ Әскери-теңіз күштері бастапқыда АҚШ армиясының Jupiter орта қашықтықтағы баллистикалық зымыранының теңіздік нұсқасын жасаумен айналысты, әрбір су асты кемеге төрт ірі сұйық отынмен жабдықталған зымыранды орнатуды жоспарлады. Контр-адмирал У.Ф. "Ред" Раборн 1955 жылдың соңында Әскери-теңіз күштері үшін Jupiter-ді дамыту үшін арнайы жобалар кеңсесін басқарды, бұл Әскери-теңіз күштерін сол жылдың желтоқсанында Jupiter бағдарламасынан бас тартуға итермеледі. Біраз уақыттан кейін Әскери-теңіз операцияларының бастығы адмирал Арли Берк барлық Әскери-теңіз стратегиялық зерттеулерін әлі де адмирал Раборнның арнайы жобалар кеңсесінің басқаруындағы Polaris-ке шоғырландырды. АҚШ-тың барлық SLBM-дері қатты отынмен, ал барлық советтік және ресейлік SLBM-дері сұйық отынмен жабдықталған, тек 2014 жылы қолданысқа енгізілген ресейлік RSM-56 Bulava-дан басқа. Әлемдегі алғашқы ядролық баллистикалық зымыранды су асты кемесі (SSBN) – 16 Polaris A-1 зымыранымен жабдықталған George Washington, ол 1959 жылдың желтоқсанында қызметке кірді және 1960 жылдың қарашасы мен 1961 жылдың қаңтарында алғашқы SSBN еңбекқорлық патрулін жүргізді. George Washington сондай-ақ 1960 жылдың 20 шілдесінде Polaris A-1 зымыранымен су астынан SLBM-ді алғашқы сәтті ұшырды. 52 күннен кейін Кеңес Одағы 1960 жылдың 10 қыркүйегінде Ақ теңізде су астынан баллистикалық зымыранды алғаш рет сәтті ұшырды. Бұл R-11FM-ді алғаш ұшырған 611 жобасының (НАТО коды Zulu IV класы) су асты кемесі болды. Кеңес Одағы АҚШ-тан бір жыл ғана қалып қойды, олардың алғашқы SSBN-і, 1960 жылдың қарашасында қолданысқа енгізілген 658 жобасының (Hotel класы) K-19. Алайда, Hotel класы әрқайсысы үш R-13 зымыранымен (НАТО коды SS-N-4) жабдықталған және зымырандарды ұшыру үшін су бетіне шығуы және көтеруі керек болды. Су астынан ұшыру 1963 жылға дейін Кеңес Одағы үшін операциялық мүмкіндік болмады, сол кезде R-21 зымыраны (SS-N-5) алғаш рет 658 жобасының (Hotel класы) және 629 жобасының (Golf класы) су асты кемелеріне қайта орнатылды. Кеңес Одағы АҚШ-ты жеңіп, тірі ядролық оқтұдырмен SLBM-ді ұшыру және сынау бойынша алға шықты, R-13 Солтүстік Мұхиттағы Новая Земля сынақ полигонында жарылды, бұл 1961 жылдың 20 қазанында, сол аймақта 50 Мт Tsar Bomba жарылысынан он күн бұрын болды. АҚШ 1962 жылдың 6 мамырында Тынық мұхитында ұқсас сынақ жүргізді, Polaris A-2 Ethan Allen-нен ұшырылды, бұл Operation Dominic ядролық сынақ сериясының бөлігі болды. 16 зымыранмен жабдықталған алғашқы совет SSBN-і 667A жобасы (Yankee класы) болды, ол алғаш рет 1967 жылы қызметке кірді, ал 1974 жылға дейін 32 кеме аяқталды. Алғашқы Yankee кемесі қолданысқа енгізілген кезде АҚШ 41 SSBN салып, оларды "41 for Freedom" деп атады.
Қолданысқа енгізу және одан әрі дамыту
Бастапқы SLBM-дердің қысқа қашықтығы базалық және орналасу орындарын анықтады. 1960 жылдардың соңына қарай Polaris A 3 барлық АҚШ SSBN-терінде орналастырылды, оның қашықтығы – [қашықтық мәні], бұл Polaris A 1 қашықтығынан айтарлықтай жақсарту болды. A-3 сондай-ақ бір нысананың төңірегіне белгілі бір үлгімен түсетін үш оқ-дәріге ие болды. Yankee класы бастапқыда R 27 Zyb зымыранымен (SS N 6) жабдықталған. АҚШ-тың базалық құрылымы кеңестікке қарағанда әлдеқайда сәтті болды. НАТО және АҚШ-тың Гуамды иеленуінің арқасында, АҚШ SSBN-дері 1960 жылдардың ортасына қарай Шотландиядағы Holy Loch, Испаниядағы Rota және Гуамдағы Advanced Refit Sites-терінде тұрақты түрде алға орналастырылды, бұл Совет Одағына жақын аймақтарды патрульдеу үшін қысқа транзит уақытын қамтамасыз етті. Advanced Refit Sites-теріндегі SSBN нысандары қарапайым болды, тек су асты кемелеріне қызмет көрсететін кемелер мен жүзбелі құрғақ доктан тұрды. Зымырандар мен жабдықтарды базаларға жеткізу үшін T AK (Әскери теңіз көлігінің жүк кемелері) белгіленген, бұрынғы сауда кемелері пайдаланылды. Әр кемеде екі алмалы-кезектесетін экипаж болғандықтан, АҚШ күштерінің шамамен үштен бірі кез келген уақытта патрульдік аймақта болуы мүмкін еді. Кеңес базалары, Атлантика үшін Мурманск аймағында және Тынық мұхиты үшін Петропавловск-Камчатка аймағында, SSBN-дерінің Атлантикадағы НАТО бақылайтын сулар арқылы ұзақ транзит жасауын қажет етті, осылайша олардың патрульдік аймақтарына жетіп, АҚШ континентін (CONUS) қауіпте ұстауға мүмкіндік берді. Бұл кез келген уақытта патрульдік аймақтарда болатын кеңес күштерінің шағын пайызына әкелді және ұзақ қашықтықтағы кеңес SLBM-дерін дамытуға ықпал етті, бұл оларға өз базаларына жақын, кейде "терең бекіністер" деп аталатын аймақтарда патрульдеуге мүмкіндік беретін еді. Бұл зымырандар R 29 Vysota сериясы (SS N 8, SS N 18, SS N 23) болды, олар 667B, 667BD, 667BDR және 667BDRM жобаларында (Delta I-ден Delta IV кластарына дейін) қолданылды. Жаңа зымырандардың қашықтығы артты және ақырында көптеген тәуелсіз мақсатты басқаруға қабілетті қайта кіру құралдарымен (MIRV) және әрқайсысы әртүрлі нысананы жоя алатын бірнеше оқ-дәрілермен жабдықталды. Poseidon бір зымыранға 14 оқ-дәріге дейін сыйдыра алатын үлкен MIRV мүмкіндігін ұсынды. Испаниядағы Рота базасындағы SSBN нысандары (негізінен су асты кемелеріне қызмет көрсететін кемелер мен жүзбелі құрғақ док) таратылды және Trident I жабдықталған күштер үшін Джорджия штатындағы Кингс Бей әскери-теңіз асты кемелері базасы салынды.
Тридент және Тайфун субмариндары
1981 жылы АҚШ және КСРО жаңа зымырандарға арналған үлкен SSBN су асты кемелерін тапсырыс берді. Американың ірі SSBN-і – «Огайо» класы, сондай-ақ «Тридент» деп те аталады, ол 24 зымыраннан тұратын, SSBN су асты кемелерінің ең ірі қарулануымен жабдықталған. Бастапқыда «Тридент I» зымыранымен жабдықталған, бірақ «Тридент II» (D 5) зымыраны үшін әлдеқайда үлкен түтіктермен салынған, ол 1990 жылы қолданысқа енді. 2000 жылдардың басына дейін бүкіл класс «Тридент II»-ге ауыстырылды. «Тридент II» «Тридент I»-ге қарағанда сегіз көпүрлі MIRV жарылыс бөлігімен, әлдеқайда ұзақ қашықтыққа ұшуға мүмкіндік берді. 1980 жылы «Огайо» теңіз сынақтарын бастағанда, АҚШ-тың алғашқы он SSBN су асты кемесінің екеуінен зымырандары SALT келісімінің талаптарына сәйкес алынып тасталды; қалған сегізі 1982 жылдың соңына дейін шабуылдаушы су асты кемелеріне (SSN) айналдырылды. Бұлардың барлығы Тынық мұхитында орналасқан, ал Гуамдағы SSBN базасы таратылды; алғашқы бірнеше «Огайо» класты кемелері Вашингтон штатының Бангор қаласындағы Әскери-теңіз су асты кемелері базасындағы жаңа «Тридент» құрылғыларын пайдаланды. 1997 жылға дейін «Огайо» класының он сегіз кемесі пайдалануға берілді, олардың төртеуі START I келісімінің талаптарына сәйкес келу үшін 2000 жылдары зымырандық крейсерлік су асты кемелеріне (SSGN) қайта жарақтандырылды. Кеңес Одағының ірі SSBN су асты кемесі – 941 «Акула» жобасы, «Тайфун» класы ретінде танымал (НАТО-ның «Акула» деп атаған 971 «Щука» жобасының шабуылдаушы су асты кемесімен шатастырмау керек). «Тайфун» – 48 000 тонна суырылған салмаққа ие ең үлкен су асты кемесі. Олар 20 жаңа R 39 Rif (SS N 20) зымыранымен және 10 MIRV жарылыс бөлігімен қаруланды. 1981–1989 жылдары алты «Тайфун» су асты кемесі қолданысқа енгізілді.
Салқын соғыстан кейінгі кезең
Жаңа SSBN құрылысы Ресейде 10 жылдан астам уақытқа тоқтатылды, ал АҚШ-та Совет Одағының ыдырауымен және 1991 жылы Суық соғыстың аяқталуымен баяулады. АҚШ қалған 31 ескі SSBN-ді жылдам жоюға кірісті, ал кейбіреулері басқа мақсаттарға қайта жарақталып, Holy Loch базасы таратылды. Бұрынғы кеңестік SSBN күшінің көп бөлігі 2012 жылға дейін Нунн-Лугар ынтымақтастық қауіпсіздікті қамтамасыз ету келісімінің шарттарына сәйкес біртіндеп жойылды. Осы кезде Ресейдің SSBN күші алты Delta IV, үш Delta III және жаңа зымырандарды сынау үшін пайдаланылатын жалғыз Тайфуннан тұрды (Тайфунға тән Р-39 зымырандары 2012 жылы жойылған деген хабар бар). Delta үшін R-29RMU Sineva (SS-N-23 Sineva) сияқты жаңартылған зымырандар әзірленді. 2013 жылы ресейліктер алғашқы Borei кластың суасты кемесін тапсырды, ол жетекші кемесінің атымен Dolgorukiy класы деп те аталады. 2015 жылға дейін тағы екеуі пайдалануға берілді. Бұл класс қартайған Delta кемелерін алмастыруға арналған, ол 16 қатты отынмен жұмыс істейтін РСМ-56 Булава зымырандарын және 6 MIRV оқ-дәрісін тасымалдайды. АҚШ Ohio класын алмастыру үшін жаңа кемелер салып жатыр, бірақ кластың алғашқы кемесінің құрылысы 2020 жылдың қазанында ғана басталды. Баллистикалық зымыран тасымалдайтын суасты кемелері Суық соғыс кезінен бері АҚШ, Ресей және басқа да ядролық державалар үшін маңызды стратегиялық құрал болып табылады, өйткені олар барлау спутниктерінен жасырынып, ядролық қаруларын дерлік жазасыздықпен атуға мүмкіндік береді. Бұл оларды ядролық күштерге бағытталған алғашқы соққыдан қорғайды, соның салдарынан әр тарапқа құрлықтағы зымырандардың бәрі жойылған жағдайда да, қатты жауап беруге қабілеттілігін сақтауға мүмкіндік береді. Бұл екі тарапқа да ескерту бойынша ұшыру қажеттілігінен босатып, кездейсоқ ядролық соғыс қаупін азайтады. Сонымен қатар, жоғары дәлдігі бар зымырандарды өте тыныш суасты кемелеріне орналастыру шабуылшыға жаудың жағалауына жақындап, зымыранды төмен траекториямен (оптималды емес баллистикалық траектория, төмендеу салмақты жылдам және төмен жолмен алмастырады, ұшыру мен соққы арасындағы уақытты қысқартады) ұшыруға мүмкіндік береді, осылайша бас кесу соққысының мүмкіндігін ашады.
Әскери емес пайдалану
Кейбір бұрынғы ресейлік SLBM-дері спутниктерді ұшыру үшін "Волна" және "Штил" атты ұшыру құралдарына түрлендірілді – теңіз асты қайығынан немесе құрлықтағы ұшыру алаңынан.