Кіріспе

Ресейдің негізгі сыртқы барлау қызметі – Ресей Федерациясының Сыртқы барлау қызметі немесе SVR RF – Ресейдің сыртқы барлау агенттігі, көбінесе азаматтық мәселелерге бағытталған. SVR RF 1991 жылғы желтоқсанда КГБ-ның Бірінші бас басқармасын (ПГУ) алмастырды. SVR-дің бас кеңсесі Мәскеудің Ясенево ауданында орналасқан, оның директоры тікелей Ресей Федерациясының Президентіне есеп береді. Ресей Федерациясының Федералдық қауіпсіздік қызметінен (ФСБ) өзгеше, SVR-ге Ресей Федерациясының шегінен тыс жердегі барлау және тыңшылық қызметі тапсырылған. Ол Ресейдің Бас барлау басқармасымен (ГРУ), әскери және бірлескен істер бойынша тыңшылық саласындағы әріптесімен бірлесіп жұмыс істейді, ол 1997 жылы СVR-ге қарағанда шетелдерде алты есе көп тыңшы орналастырған. SVR сонымен қатар шетелдік барлау агенттіктерімен терроризмге қарсы ынтымақтастық және барлау ақпаратын алмасу туралы келісімдер жасауға уәкілетті, сондай-ақ Ресей Президентіне барлау ақпаратын талдау және тарату жөніндегі қызметтерді ұсынады.

Тарих

СВР РФ – бұрынғы кеңестік дәуірдегі көптеген шетелдік барлау агенттіктерінің ресми шетелдік операциялар мұрагері, Владимир Ленин басшылығымен құрылған Чеканың алғашқы "шетелдік бөлімінен" бастап, Сталиндік дәуірдегі ОГПУ және НКВД, одан кейін КГБ-ның Бірінші бас басқармасына дейін. Ресми түрде, СВР РФ өзінің бастауын 1920 жылғы 20 желтоқсанда Чеканың арнайы бөлімінің құрылуымен байланыстырады. Чека басшысы Феликс Дзержинский шетелдік ақпаратты жинау және таратуды жақсарту мақсатында Сыртқы істер департаментін (Иностраны Отдел – ИНО) құрды. 1922 жылғы 6 ақпанда Чеканың Сыртқы істер департаменті қайта құрылған ұйымның – Мемлекеттік саяси басқармасы немесе ГПУ-ның құрамына кірді. Сыртқы істер департаменті шетелдегі барлау қызметіне, соның ішінде шетелдерден маңызды ақпаратты жинауға және дезертирлерді, эмигранттарды және басқа да "халық жауларын" жоюға жауапты болды. 1922 жылы Мемлекеттік саяси басқармасы (ГПУ) құрылғаннан кейін және оның РСФСР Ішкі істер халық комиссариатымен бірігуінен кейін, сыртқы барлауды ГПУ Сыртқы істер департаменті, ал 1923 жылдың желтоқсаны мен 1934 жылдың шілдесі аралығында Біріккен мемлекеттік саяси басқармасының Сыртқы істер департаменті немесе ОГПУ жүргізді. 1934 жылғы шілдеде ОГПУ НКВД-ға қайта қосылды. 1954 жылы НКВД өз кезегінде КГБ-ға айналды, ал 1991 жылы СВР және ФСБ құрылды. 1996 жылы СВР РФ "Ресейлік сыртқы барлау: ВЧК–КГБ–СВР" атты CD-ROM шығарды, ол "дүниедегі ең қуатты құпия қызметтердің бірінің тарихы мен дамуына кәсіби тұрғыдан қарауды" ұсынады, онда барлық қызметтер бір дамып келе жатқан ұйым ретінде бейнеленген.

Ресейдің сыртқы саясатына араласуы

Борис Ельциннің президенттігі кезінде СВР Ресейдің сыртқы саясатын жүргізу мәселесінде Сыртқы істер министрлігімен қақтығысқа түсті. СВР директоры Евгений Примаков, Батысқа Ресейдің бұрынғы Кеңес республикаларымен бірігуіне араласпау туралы ескерту жариялап, Сыртқы істер министрлігін озып кетті және НАТО-ның кеңейуін Ресей қауіпсіздігіне төндіретін қауіп деп сынады, ал сыртқы істер министрі Андрей Козырев мүлдем басқа талаптар қойды. Бұл бәсекелестік 1996 жылғы қаңтарда Примаковтың Козыревтің орнына тағайындалуымен және бірнеше СВР офицерлерін Ресей Сыртқы істер министрлігіне әкелуімен СВР-дің шешуші жеңісімен аяқталды. СВР сондай-ақ, Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағының Балтық елдерін аннексиялауын таңдап алынған құпия ақпараттарды пайдалану арқылы ақтауға тырысты.

Санкциялар

2023 жылдың мамырында АҚШ Қаржы министрлігі Е.О. 14024-ке сәйкес, Ресей Федерациясы Үкіметінің саяси бөлімшесі, агенттігі немесе оның құралы болғандықтан санкция салды.

Шымкенттік шұғыл

1980 жылдардың соңынан бастап КГБ, кейіннен СВР, бұрынғы СВР офицері Кузьминовтің айтуынша, "біздің басты құралымыз – заңсыз және арнайы агенттерге қосымша, көмекші агенттерден тұратын 'екінші эшелон' құруға кірісті". 1994 және 2001 жылдар аралығында Ресей агенттіктері үшін ақпарат көзі ("шпиондар") ретінде жұмыс істеген америкалықтардың ішінде Олдрич Хазен Эймс, Гарольд Джеймс Николсон, Эрл Эдвин Питтс, Роберт Филип Ханссен және Джордж Трофимов сияқтылары болды. Олар американдық барлау қызметтері үшін жұмыс істеп, бірқатар ақпаратты Ресейге жеткізгендіктен, қос агенттер саналады. Дегенмен, олар американдық азаматтар болғандықтан, Ресейдің "заңсыз агенттері" емес еді.

Шетелдік барлау қызметтерімен ынтымақтастық

1992 жылы Ресей мен Қытай арасында барлау саласындағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Бұл құпия шарт GRU GSh VS RF және SVR RF-ның Қытайдың Біріккен штабтың Бас басқармасының барлау бюросымен ынтымақтастығын қамтиды. 2003 жылы Ресей Саддам Хусейнмен бірлесіп жұмыс істеген кезде СВР РФ ирактық тыңшыларды даярлағаны хабарланды. SVR сондай-ақ Әзірбайжан және Беларусь сияқты бұрынғы Кеңес Одағының кейбір мемлекеттерінің құпия полиция қызметтерімен ынтымақтастық туралы келісімдерге ие. 2004 жылы Катарда Зелимхан Яндарбиевті өлтірген ГРУ офицерлері, СВР агенттерінің уақтылы эвакуацияламауы салдарынан ұсталғанын мәлімдеді. Дегенмен, СВР Александр Литвиненконы улауға қатысқандығын жоққа шығарды. СВР өкілі Литвиненко туралы сұраққа: "Құдай оған денсаулық берсін" деп жауап берді. SVR Максим Кузьминовты өлтіруге қатысты деген хабарлар тарады.

Жасыл бұрыш

Заслон («Заслон») – 1997 жылғы 23 наурызда құпия жарлықпен құрылған және 1998 жылы толық дайындыққа жеткен СВР-дегі арнайы күштер бөлімшесі. Бөлімшелер дипломаттарды қорғау және басқа да тапсырмаларды орындау мақсатымен Ирак, Иран және Сириядағы Ресей елшіліктеріне орналастырылды.

Интернет арқылы жалған ақпарат тарату

Сергей Третьяковтың айтуынша, ол жиі құпия қызметкерлерді Нью-Йорк қалалық кітапханасының бөлімшелеріне жіберіп, олар ешкімге кімдігін жасыра, интернетке қол жеткізген. Олар білім беру сайттарына үгіт-насихат пен бұрмаланған ақпараттарды жариялап, АҚШ телеарналарына электрондық хаттар жіберген. Мақалалар мен зерттеулерді SVR үшін жұмыс істейтін ресейлік сарапшылар дайындаған. Бұл мәлімдемелерді SVR-дің ресми сайты растамады, онда тек қос азаматтығы жоқ ресейлік азаматтар ғана SVR РФ агенті бола алатыны айтылған. Ресейлік барлау қызметі енді коммунистік идеалдарға негіздеп адамдарды тартпайды, бұл КГБ-ның жұмылдыруының "бірінші тірегі" болған еді, деді сарапшы Константин Преображенский. "Жұмылдырудың екінші тірегі – Ресейге деген махаббат. Батыста тек ресейлік иммигранттар ғана Ресейге деген ұлтық құрмет сезімін сақтайды. Сондықтан [SVR] олармен осылай жиі жұмыс істейді. Осы мақсатта арнайы бөлімше құрылды. Ол тұрақты түрде ресейлік иммигранттар конференцияларын өткізеді, оларға Путинтің өзі қатысады".

Ресейдің атақты құпия қызметкерлері мен агенттері

1994 жылдың ақпаны: Олдрич Хазен Эймс 1985 жылдың сәуірінен бастап Кеңес Одағына, содан кейін Ресейге жоғары құпия ақпарат бергені үшін айыпталды. Оның тапсырған ақпараты салдарынан Ресейде кем дегенде 9 АҚШ азаматы атқыланды. Сәуір айында ол әйелімен бірге тыңшылық жасау және салықтан қашуға қатысты қылмысын мойындады. Ол өмір бойына шартсыз түрмеге кесілді. 1996 жылдың қарашасы: Гарольд Джеймс Николсон АҚШ-тан жоғары құпия құжаттарды шығарып әкелеуге тырысқанда ұсталды. Ол 1994 жылы Ресей үшін тыңшылықпен айналыса бастады. Ол Орталық барлау агенттігінің жоғары дәрежелі қызметкері болған. 1997 жылы ол кінәсін мойындап, 23 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырылды. 2000 жылдың қазанында: Ресейдің БҰҰ миссиясында жасырын жұмыс істеген СВР офицері Сергей Третьяков отбасымен бірге АҚШ-қа қашып келді. 2001 жылдың ақпаны: Роберт Филип Хансен 27 жылдық қызметінің ішінде 15 жылдан астам Кеңес Одағы мен Ресей үшін тыңшылық жасағаны үшін ұсталды. Ол ядролық соғысқа қарсы қорғаныс және құпия ақпарат туралы мыңдаған беттік құпия құжаттарды тапсырды, сондай-ақ АҚШ-тың үш ресейлік агентін жария етті, олардың екеуі сотталып, өлім жазасына кесілді. Ол тыңшылық жасағаны үшін кінәсін мойындап, өмір бойына түрмеге кесілді. Он екінші адам, Алексей Каретников, кейін депортацияланды. Оларды СВР-дан дезертир болған, заңсыз тыңшылар басқармасының орынбасары, полковник Александр Потеев ашты.