Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз-испан шекарасына жақын окситан диалектісі
Occitan dialect near the French Spanish border
Аранес – Франция-Испания шекарасына жақын, Каталонияның солтүстік-батысындағы Валь-д'Аран аймағында сөйленетін окситан тілінің Пиреней гаскон түрінің қалыптасқан нұсқасы. Бұл тіл Каталония және испан тілімен қатар Валь-д'Аранда үш ресми тілдің бірі болып табылады. 2010 жылы Каталония Парламенті оны Каталонияның үшінші ресми тілі деп жариялады. Валь-д'Арандағы қалалардың ресми атаулары окситан тілінде берілген; мысалы, Виелха муниципалитеті карталарда және жол көрсеткіштерінде каталон/испан тіліндегі Виелла атауының орнына окситан тіліндегі атауымен белгіленген.
Aranese is a standardized form of the Pyrenean Gascon variety of the Occitan language spoken in the Val d'Aran, in northwestern Catalonia close to the Spanish border with France, where it is one of the three official languages beside Catalan and Spanish. In 2010, it was declared the third official language in Catalonia by the Parliament of Catalonia. The official names of towns in Val d'Aran are in Occitan; for example, the municipality of Vielha is known by its Occitan name on maps and road signs, rather than its Catalan/Spanish name, Viella.
Ресми мәртебесі
Аран алқабы – окситан тілінің ресми мойындалған және институционалды түрде қорғалатын окситан тілінің географиялық аймағындағы жалғыз аумақ. Каталония Парламенті қабылдаған 35/2010 Заңына сәйкес, окситан тілі тек Аран алқабында ғана емес, бүкіл Каталонияда ресми тіл ретінде танылады және ол тілде сөйленетін аумақта (Аран алқабы) басымдыққа ие. Каталонияның 1979 жылғы Автономиялық Статутының 3.4-бабында «аран тілі білім беру және ерекше құрмет пен қорғау нысаны болады» деп белгіленген. Кейіннен қабылданған 7/1983 Заңы «тілдік нормаландыру туралы» араниз тілін Аранның тілі деп жариялап, аран тұрғындарының белгілі бір тілдік құқықтарын бекітеді және мемлекеттік қызметтерді оның қолданылуын және оқытылуын қамтамасыз етуге бағыттайды. Аран тілі міндетті білім берудің барлық деңгейінде оқытылады және 1984 жылдан бері Аран алқабында оқыту тілі ретінде қолданылады. 1990 жылы Аран алқабына белгілі бір тәуелсіздік берілді. Аран алқабының ерекше мәртебесі туралы 16/1990 Заңы Аран алқабына әкімшілік тәуелсіздік береді. Бұл заң араниз тілінің ресми мәртебесін бекітеді, оны қолдану мен оқытуға кепілдік береді және Аранда оны нормаландыруды ілгерілету жөніндегі жалпы мандатты растайды. Тіл саясаты туралы 1998 жылғы 1 Заңы жер аттары, антропонимика және бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты ерекше ережелерді қамтиды. Каталонияның елді мекендерінің ресми аттары каталан тілінде болса, Аран алқабындағы елді мекендердің ресми аттары окситан тілінде. Сондықтан қалалық белгілер мен көше аттары осы тілде жазылған. 2001 жылдың мамыр айынан бастап Аранның Бас кеңесі окситан тілінің білу деңгейлерінің сертификациялық жүйесін бекітетін ресми ережеге ие. 2006 жылы Каталонияда Автономияның жаңа Статуты қабылданды. Аран тіліне қатысты органикалық заңның 6.5-бабында «Окситан тілі, Аранда араниз деп аталады, осы аумақтың тілі болып табылады және осы Статуттың ережелеріне және тілдік нормаландыру заңдарына сәйкес Каталонияда ресми тіл болып табылады» деп белгіленген. 2010 жылы 35/2010 Заңы қабылданды, онда Каталониядағы окситан тіліне қатысты жаңа конституциялық негіздемеге сәйкес ерекше ережелер енгізілді. 2011 жылы Испания үкіметі, атап айтқанда Халық партиясы мен «Азаматтар» партиясы, 2010 жылғы заңмен араниз тіліне берілген басымдыққа қарсы шығып, 2.3, 5.4, 5.7 және 6.5-баптардың конституциялықтығына күмән келтірді. 2018 жылы Конституциялық сот 2.3-бап конституциялық деп танылса, қалған баптардағы «басымдық» мәртебесі конституцияға қайшы деп шешті.
The Aran Valley is the only territory in the language domain of Occitania where Occitan has official recognition and institutional protection. According to Law 35/2010 passed by the Parliament of Catalonia, Occitan is considered an official language not only in Val d'Aran, but in all of Catalonia, and is given precedence in the territory where it is spoken (Val d'Aran). Article 3.4 of Catalonia's 1979 Statute of Autonomy establishes that the "Aranese language will be the object of education and of special respect and protection." Subsequently, Law 7/1983, on linguistic normalization, declares Aranese the language of Aran, proclaims certain linguistic rights of the Aranese and directs public service to guarantee its usage and teaching. Aranese is taught on all levels of compulsory education and has been the medium of instruction in the Aran Valley since 1984. A certain degree of autonomy was granted to the Aran Valley in 1990. Law 16/1990, concerning the special regime of the Val d'Aran, grants to the Valley an administrative autonomy. This law affirms the official status of Aranese, further guarantees its use and teaching, and affirms the general mandate to promote its normalization in Aran. Law 1/1998, on linguistic policy, includes specific provisions related to place names, anthroponymy, and the media. Although the localities of Catalonia have their official names in Catalan, the localities of the Aran Valley have their official names in Occitan. Thus, the indicators of the towns and the names of their streets are written in this language. Since May 2001, there is an official regulation of the General Council of Aran that promulgates the certification system of the different levels of knowledge of Occitan. In 2006, a new Statute of Autonomy was promulgated in Catalonia. Concerning Aranese, article 6.5 of the organic law establishes that "the Occitan language, called Aranese in Aran, is the language of this territory and is official in Catalonia, in accordance with the provisions of this Statute and the laws of linguistic normalization." In 2010, Law 35/2010 was subsequently passed, with specific provisions concerning Occitan in Catalonia reflecting the new constitutional framework. In 2011, the Spanish Government, specifically that of the Popular Party and Citizens, opposed the preference given to Aranese by the 2010 law, questioning the constitutionality of articles 2.3, 5.4, 5.7 and 6.5. In 2018, the constitutional court ruled that while article 2.3 was found to be constitutional, the "preferential" status given found in the other concerned articles are unconstitutional.
Грамматика
Аран тіліндегі етістіктердің қолданылуы мен жіктелуі туралы "Es Vèrbs conjugadi : morfologia verbau aranesa" атты анықтамалық 2003 жылы Вероника Барес Мога еңбегі ретінде жарық көрді. Аитор Каррераның аран тілінде жазған сипаттамалық және нормативтік грамматикалық анықтамалық кітабы 2007 жылдың наурыз айында жарияланды. Онда алқаптың әртүрлі ауылдарындағы аран тілінің нұсқалары арасындағы фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктердің толыққанды талдауы берілген.
A reference on usage and conjugation of Aranese verbs entitled Es Vèrbs conjugadi : morfologia verbau aranesa was written by Verònica Barés Moga and published in 2003. A descriptive and normative reference grammar book, written in Aranese by Aitor Carrera, was published in March 2007. It includes a detailed breakdown of phonological and grammatical differences between varieties of Aranese in different villages in the valley.
Сөздіктер
Аран тілінің сөздігін каталон тілшісі Жоан Короминс докторлық диссертациясы ретінде жазған. Фредерик Вергес Бартау жазған испан-аран-каталон-француз тілдеріндегі қарапайым төрт тілдік сөздік бар (Бібліографияны қараңыз). 2006 жылы аран тілінен ағылшын тіліне және ағылшын тілінен аран тіліне сөздік жарық көрді. Оны Миннесота штатынан келген жас Райан Фурнесс жазды, ол Валь-д'Аранға саяхат жасағанда бұл тілге қызығушылық танытқан. Каталония үкіметінің (Generalitat de Catalunya) және Валь-д'Аранның (Conselh Generau d'Aran) қолдауымен бір томдық каталон-окситан және окситан-каталон сөздігі жарық көрді. Ол тілді "окситан" деп атағанымен, аран тілінің әліпбиін пайдаланады және алғы сөзінде аран тілінің нұсқасына ерекше назар берілетіні айтылған.
A dictionary of Aranese was written by the Catalan linguist Joan Coromines as his doctoral thesis. A simple four language Spanish–Aranese–Catalan–French dictionary exists, written by Frederic Vergés Bartau (see Bibliography). An Aranese English and English–Aranese dictionary was published in 2006. It was written by Ryan Furness, a young man from Minnesota, after he became curious about the language when he traveled to Val d'Aran. A detailed one volume Catalan–Occitan and Occitan–Catalan dictionary was published under the auspices of the governments of Catalonia (Generalitat de Catalunya) and Val d'Aran (Conselh Generau d'Aran). Although it calls the language "Occitan", it uses Aranese spelling and its preface says that special attention is given to the Aranese variety.
Мерзімді және коммерциялық басылымдар
Жергілікті ай сайын шығатын "Тоти" журналы және жергілікті газеттердің бір бөлігі осы тілде жарияланады. "Jornalet" онлайн газеті де арани тілінде көптеген мақалалар мен пікірлерді жариялайды.
A local monthly magazine Toti and local newspapers are published partly in the language. The online newspaper Jornalet also publishes a fair deal of articles and opinions in Aranese.