Кіріспе

Каталон тілі ана тілі болып табылатын өңірлер

Каталон елдері (Països Catalans) (қалың сұр түсті каталон тілінде сөйлейтін аймақтар) Каталон елдері келесі өңірлерді қамтиды: Мемлекеттік аймақ Каталон тілі Андорраның жалғыз ресми тілі болып табылады. 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Каталония Солтүстік Каталония (оның ішінде Серданья, Руссильон және Вальспейр). Алгеро (Ла Франья немесе Батыс жолағы үшін) (негізгі аймақ) (Карше үшін)

Каталон елдері – каталон тілінде сөйлейтін аумақтар. Олар Испанияның Каталония, Балеар аралдары, Валенсия қауымдастығы, Арагонның (Ла Франья) және Мурсияның (Карше) бір бөлігі, сондай-ақ Андорра княздігі, Францияның Пиреней-Ориенталь департаменті (Солтүстік Каталония деп те аталады, оның ішінде Серданья, Руссильон және Вальспейр), және Италияның Сардиния аймағындағы Альгеро қаласын қамтиды. Бұл термин көбінесе каталон тілінде сөйлейтін мәдени-тілдік аймақты сипаттау үшін қолданылады. Каталон ұлтшылдығы контекстінде бұл термин кейде Каталония, Валенсия және Балеар аралдарымен ғана шектеледі. Каталон елдері ешқашан дербес саяси немесе әкімшілік бірлік болған емес, бірақ орта ғасырларда оның көп бөлігі Арагон тағына қарасты. Валенсияның (испан тілінде) және Каталонияның (окситан тілінде) кейбір бөліктерінде каталон тілінде сөйлемейді. "Каталон елдері" XIX ғасырдың соңынан бері мәдени және саяси жобалардың орталығында болып келеді. Оның мәдени аспектісі 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында, Франкизм режимі Испанияда күйреген кезде саяси маңызға ие болды. Бұрын каталон филологиясын зерттеушілерге ғана белгілі мәдени термин, Испаниядағы саяси өзгерістер кезеңінде, әсіресе 1980 жылдардағы Валенсияда, даулы мәселеге айналды. Қазіргі тілдік және мәдени жобаларға Балеар аралдары, Каталония және Андорра үкіметтері, Пиреней-Ориенталь департаменті, Альгеро қалалық кеңесі және Валенсия қалаларының желісі басқаратын Рамон Ллюль институты және Рамон Ллюль қоры кіреді. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл Испания мен Франциядағы каталон тілінде сөйлейтін аумақтарды біріктіруге бағытталған жалпыұлттық жоба, көбінесе Каталонияның тәуелсіздік қозғалысымен байланысты. Алайда, бұл тілдік аймақтағы қарым-қатынас пен алмасудағы кедергілерді жоюға бағытталған мәдени бірлік жобасы да болуы мүмкін. Каталонияның тәуелсіздігіне қолдау аз, әсіресе Каталониядан тыс аймақтарда, онда бұл идея кейбір топтарда панкаталонизмнің көрінісі ретінде қарастырылады. Тілдік бірлік кеңінен мойындалған, бірақ "Блаверизм" деп аталатын саяси қозғалыстың жақтастары валенсия тілін жеке тіл деп санайды.

Әр түрлі мағыналар

Паисос Каталанс мағынасы контекстке байланысты әртүрлі болады. Оларды шамамен екі топқа бөлуге болады: тілдік немесе саяси, соның ішінде тілдік жағы да қамтылғандықтан, ұғымның саяси анықтамасы кеңірек. Тілдік термин ретінде Паисос Каталанс ағылшын тіліндегі англосфера, француз тіліндегі франкофония, португал тіліндегі лузофония немесе испан тіліндегі испанофондық аймақтар сияқты қолданылады. Дегенмен, оны біріктіруді көздейтін аймақтарда тіпті лингвистикалық ұғым ретінде де барлығы бірдей қабылдамайды. Саяси термин ретінде бұл Каталония тәуелсіздігін жақтаушылардың бірнеше саяси жобаларына сілтеме жасайды. Олар тілдік фактіге сүйене отырып, осы ұғымға кіретін әр аймақтың шекарасын асып, қалғандарына да қатысты болатын ортақ ұлттық идентичность бар екенін дәлелдейді. Бұл қозғалыстар осы аймақтар арасындағы «саяси ынтымақтастықты» жақтайды, бұл көбінесе олардың бірігуі мен саяси тәуелсіздігін білдіреді. Осы саяси жобаларға қарсылық туындағандықтан, әсіресе осы ұғыммен сипатталған кейбір аймақтарда, кейбір мәдени институттар Паисос Каталанс терминін қолданудан саяси интерпретацияның алдын алу мақсатымен аулақтап қалады; мұндай жағдайларда, оның орнына эквивалентті тіркестер (мысалы, каталон тілінде сөйлейтін елдер) немесе басқа да сөздер (мысалы, каталон тілінің лингвистикалық кеңістігі) қолданылады.

Мәдени өлшем

Бұл салада түрлі мемлекеттік және мәдени мекемелер арасында бірнеше бастамалар мен ынтымақтастық бар. Мұндай жағдайлардың бірі – 2002 жылы Балеар аралдары мен Каталония үкіметтері құрған Рамон Льюлл институты (IRL). Оның басты мақсаты – каталон тілі мен мәдениетін барлық нұсқаларында, сондай-ақ оған кіретін аймақтардың жазушылары, суретшілері, ғалымдары мен зерттеушілерінің еңбектерін шетелде насихаттау. 1994 жылы құрылған Каталония, Валенсия, Балеар аралдары, Солтүстік Каталония және Андорра университеттерінің бірлестігі – Xarxa Vives d'Universitats (ЖОО-ның Vives желісі) 2008 жылы IRL-ге қосылды. Сондай-ақ 2008 жылы «Каталон елдерінің» барлық мекемелерімен ынтымақтастықты кеңейту мақсатында IRL және Андорра үкіметі (бұрынғыда эпизодтық ынтымақтастық болған, әсіресе 2007 жылғы Франкфурт кітап көрмесінде) IRL-мен бірдей мақсаттарға ие халықаралық мәдени мекеме – Рамон Льюлл қоры (FRL) құрды. 2009 жылы Шығыс Пиренейлердің Бас кеңесі, Алгеро қалалық кеңесі және Валенсия қалаларының желісі (бірнеше Валенсия қалалық кеңестерінің бірлестігі) FRL-ге қосылды. 2012 жылдың желтоқсанында консервативті және Испанияны қолдайтын Partido Popular (PP) партиясы билікте болған Балеар аралдарының үкіметі, аралдардың өкілдері Llull институтынан шығатынын мәлімдеді. Бірқатар мәдени ұйымдар, атап айтқанда Каталониядағы Òmnium Cultural, Валенсиядағы Acció Cultural del País Valencià және Балеар аралдарындағы Obra Cultural Balear (жинап айтқанда «Llull Federation») тәуелсіздікті де, каталон тілі мен мәдениетін насихаттауды да қолдайды.

Саяси өлшем

Каталония елдерін орталыққа қоятын саяси жобалар әртүрлі аумақтардың «гипотетикалық және болашақ одағы» ретінде сипатталды. Көп жағдайда бұл Испанияның Каталония, Валенсия және Балеар аралдарына қатысты. Испанияда көптеген адамдар Каталония елдері тұжырымын аймақтық ерекшелік ретінде қарастырады, ол испан және француз ұлттық ерекшеліктеріне қарсы қойылады. Басқалары оны Каталонияға негізделген ұлтшылдықтың Валенсия, Балеар аралдары немесе Руссильонға үстемдік ету талпынысы ретінде қарастырады, онда басым сезім – олардың Каталониямен байланысы жоқ, жеке тарихи тұлғалары бар екендігі. Каталондық жазушы және журналист Валенти Пуиг бұл терминді «ыңғайсыз» деп сипаттап, оған қарсы реакциялардың көбірек тудырғанын айтты. Бұл тұжырым Каталония мен Каталонияның басқа тілдік аймақтары арасындағы қарым-қатынасты орнату кезінде проблемалық және даулы деп есептелді. Ол «көлеңкелі шындық» және «нақты емес, қиялданған кеңістік» ретінде сипатталды. Каталония тәуелсіздігін жақтаған автор Герма Бел оны «тарихи, саяси немесе әлеуметтік негізі жоқ орынсыз және өкінішті сөз» деп атады, ал Хосе Мануэль Нуньес Сейхас Арагон тажының ортақ мүшелігіне байланысты тарихи тұжырымды негізінен тілдік құрылыммен біріктіру қиындықтары туралы айтты. Кейбір адамдар «Каталония елдері» деп атаған аймақтардың көп бөлігінде каталондық ұлтшылдық сезімдері жиі кездеспейді. Мысалы, Валенсия қауымдастығында Esquerra Republicana del País Valencià (ERPV) бұл идеяны ашық қолдаған ең маңызды партия, бірақ оның өкілдігі үш муниципалитетте сайланған төрт жергілікті кеңес мүшесімен (Валенсияның 542 муниципалитетінде сайланған 5622 жергілікті кеңес мүшесінің ішінде) шектелген. Өңірлік деңгейде ол екі рет (2003 және 2007) облыстық парламент сайлауына қатысып, жалпы дауыс санының 0,50%-дан азын алды. Жалпы, оның Валенсия саясатындағы рөлі қазіргі уақытта маргиналды. Басқа партиялар бұл терминді мәдени немесе тілдік мағынада қолданады, ұлттық саяси бірлікті бірінші орынға қоймайды, мысалы, Валенсиялық ұлттық блок. Валенсиялық ұлттық блок (немесе BNV) – Испанияның Валенсия аймағындағы ең ірі валенсиялық ұлттық партия. Блоктың басты мақсаты, олардың нұсқаулықтарында айтылғандай, «Валенсия халқы үшін толық ұлттық егемендікке қол жеткізу және оны Валенсияның егемен Конституциясымен заң жүзінде жариялап, сол тілді, тарихын және мәдениетін бөлісетін елдермен қауымдасу мүмкіндігін қамтамасыз ету». 2011 жылдан бастап олар 2011 жылғы Валенсия аймақтық сайлауында алты орынға ие болған және 2015 жылғы сайлауда 19 орынға ие болған Coalició Compromís коалициясының құрамына кіреді, бұл аймақтық парламенттегі үшінші ірі партияға айналды. «Каталония елдері» тұжырымдамасының ең белсенді қорғаушылары немесе насияттаушылары (Жоан Фустер, Жозеп Гия немесе Висент Партал сияқты) валенсиялықтар болды. Бұл мәселе саяси жағдайдың өзгеруі кезінде Валенсия қауымдастығында, әсіресе Валенсия қаласында және оның айналасында өте даулы болды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында, Испанияның автономиялық бірлестіктер жүйесі қалыптасқан кезде, дау ең биік нүктесіне жетті. Әртүрлі валенсиялық оңшыл саясаткерлер (алғашқыда Unión de Centro Democrático) Каталонияның аннексия әрекеті ретінде көрінгендіктен қорқып, Països Catalans тұжырымдамасының жергілікті жақтастарына қарсы каталониялықтарға қарсы науқанды ұйымдастырды, оның ішінде тіпті Жоан Фустер немесе Мануэль Санчис и Гварнер сияқты тұжырымдаманың белгілі тұлғалары ретінде танылған авторларға қарсы жарылғыш заттармен сәтсіз шабуылдар болды. Осы кезеңде бұл тұжырымның қайта жандануы, өз кезегінде, 1990-шы және 2000-шы жылдары Валенсияның саяси аренасынан Паисос Каталониялар даулы мәселесі біртіндеп жоғалып кеткен кезде, Валенсияның Unió Valenciana бастаған, каталондықтарға қарсы және қатал қозғалыстың қалыптасуына себеп болды. Каталония мен Валенсия саясаткерлері арасындағы бұл қарама-қайшылық 1980 жылдардың соңында және әсіресе 1990 жылдары Валенсияның өңірлік үкіметі нығайып келе жатқанда өте төмендеді. Содан бері мәселе даулы әлеуетін жоғалтты, бірақ кез-келген уақытта кездесуі мүмкін, мысалы, Валенсияда каталон теледидарының хабарларын тарату туралы даулар және керісінше немесе Каталонияның ресми мекемелері Валенсияда каталондық ұлтшылдық ретінде танылатын терминдерді қолданады, мысалы, Països Catalans немесе País Valencià (Валенсия елі). 2004 жылы Валенсияда жүргізілген сауалнама көрсетті, Валенсия аймағының көпшілігі валенсия тілін каталон тілінен өзгеше деп санайды. Бұл пікірді валенсия тілін үнемі қолданбайтын адамдар ерекше жақтайды. Сонымен қатар, мәліметтер көрсетіп тұр, валенсияда білім алған жастардың бұл көзқарасты ұстану ықтималдығы әлдеқайда төмен. 2014 жылы өткізілген ресми сауалнамаға сәйкес, валенсиялықтардың 52%-ы валенсия тілін каталон тілінен өзгеше деп санайды, ал 41%-ы екі тілдің де бір екенін айтады. Бұл сауалнама жас және білім деңгейі бойынша айтарлықтай айырмашылықтарды көрсетті, 18-24 жас аралығындағылардың көпшілігі (51%) және жоғары білімі барлардың (58%) валенсия тілін каталон тілімен бірдей санайды. Бұл 65 және одан жоғары жастағылардың (29%) және тек бастауыш білімі барлардың (32%) арасындағы көрсеткіштермен салыстырылады, онда осы көзқарас ең аз қолдауға ие. 2015 жылы испан газеті ABC Каталония үкіметінің Артур Мас басшылығымен өткен үш жыл ішінде Валенсияда каталониялықты ілгерілетуге миллиондаған еуро жұмсағанын хабарлады. Басқа аумақтарға қатысты, Андоррада, Франияда, Карчеде немесе Альгеро қаласында Паисос Каталониялар мәселесін қоғамдық мәселе ретінде талқылайтын партиялар жоқ. Балеар аралдарында каталон ұлтшылдығымен байланысты партияларға қолдау жалпы дауыс санының шамамен 10% құрайды. Керісінше, Паисос Каталониялар тұжырымының кез келген саяси салдарына қарсы тұратын Халық партиясы Валенсияда және Балеар аралдарында басым партия болып табылады. Мәселе соңғы кезде саяси күн тәртібінен шығып қалғанмен, 2013 жылдың желтоқсанында Балеар аралдарының облыстық парламенті өзінің автономиясын қорғау туралы және бұрынғы Каталония облыстық парламентінің бұл терминді қамтитын декларациясына жауап ретінде ресми декларация қабылдады. Балеар аралдары парламентінің декларациясында «соқпақталған «Паисос Каталониялар» жоқ және Балеар аралдары ешқандай «Каталония елінің» құрамына кірмейді» делінген. 2018 жылдың тамызында Альгеро қаласының бұрынғы мэрі Карло Секи альгеролықтардың ұлттық ерекшелігін каталон мәдениетінің бір бөлігі ретінде анықтады, бірақ Альгеро қаласын сардиния ұлтының құрамына жатқызды. 1978 жылғы Испания Конституциясы автономды қауымдастықтар арасында федерациялар құруға тыйым салатын бапты қамтиды. Сондықтан, егер Паисос Каталониялар идеясы болашақ сайлауларда көпшілік демократиялық қолдауға ие болса, Испанияда орналасқан Паисос Каталониялар бөліктері үшін ортақ заңдық өкілді орган құру үшін конституциялық түзету қажет болады, бірақ Конституцияның қосымшасында Наварраға ерекше жағдай жасауға рұқсат беретін бап бар, ол халық қалауынша Баск елдеріне қосыла алады. Солтүстік Каталониядағы француз аумағындағы каталондықтар өз тілі мен мәдениетімен мақтан тұтса да, тәуелсіздікке ұмтылмайды. Перпиньян қаласындағы CDC кеңесшісі Жорди Вера оның партиясы Каталониямен жақын сауда және көлік қарым-қатынастарын жақтағанын және Каталонияның тәуелсіздігі оның іске асуына жағдай жасарын сендіргенін айтты, бірақ Франциядан бөліну...

Этимология

Паисос Каталанс термині алғаш рет 1876 жылы «Historia del Derecho en Cataluña, Mallorca y Valencia» еңбегінде тіркелген. «Кодиго де лас Костюмбрес де Тортоса, I» (Каталония, Майорка және Валенсиядағы құқық тарихы. Тортосаның әдет-ғұрып кодексі, I) – бұл еңбекті валенсиялық құқық тарихшысы Бенвигут Оливер и Эстеллер жазған. 1933 жылға дейін Барселонадағы «Oficina de Relacions Meridionals» (Оңтүстік қатынастар кеңсесі) «Окситан елдері» терминін қолдану арқылы бұл термин сынға алынып, нығайтылды. Ренессанс кезеңінде Виктор Балагер ұсынған «Pàtria llemosina» (Лимузин отаны) деген ұсыныс та біршама танымалдылыққа ие болды. Балагер бұл ұсынысты каталан тілінде сөйлейтін провинциялардың федерациясы ретінде қарастырған. Аталған екі ұғымның екеуі де каталан тілінің окситан тілінің диалектісі екендігі туралы теорияға негізделген. Алайда, ешқайсысы кеңінен мәдени қолданысқа енбеді және бұл термин ұмытылып кетті. 1962 жылы жарық көрген валенсиялық жазушы Жоан Фустердің «Nosaltres, els valencians» (Біз, валенсиялықтар) кітабында бұл ұғымға жаңа саяси түсіндірме берілді. Фустер бастапқы мағынасынан – яғни, каталан тілінде сөйлейтін аймақтардан – саяси тұрғыда каталон ұлтшылдығымен байланысты жаңа тұжырымдама жасады. Бұл жаңа көзқарас Каталония елдерін тарих барысында бөлініп қалған, бірақ логикалық тұрғыдан саяси бірігуі тиіс, ортақ мәдениетке ие бірліктің құрамы ретінде қарастырды. Фустердің Паисос Каталансқа деген бейімділігі танымалдылыққа ие болды, ал бұрынғы сәтсіз ұсыныстар, мысалы, «Comunitat Catalànica» (Каталониялық қауымдастық) немесе «Bacàvia» (Балеар, Каталония, Валенсия) қолданыстан мүлдем шығып кетті. Бүгінде бұл термин саяси маңызы бар және каталон ұлтшылдығымен, сондай-ақ каталон тәуелсіздігін қолдаушылармен тығыз байланысты. Осы аумақтарды тәуелсіз мемлекетке біріктіру идеясын бірқатар саяси партиялар қолдайды. Олардың ішінде Каталония парламентінде 32 депутаттық орынға ие ERC және 10 депутаттық орынға ие CUP ең ірілері. Сонымен қатар, ERPV, PSAN (қазір SI құрамында) және Estat Català да осы идеяны түрлі деңгейде қолдайды.