Кіріспе

Испанияның бірінші деңгейлі саяси және әкімшілік бөлінісі

Испанияда автономиялы қауымдастық – 1978 жылғы Испания Конституциясына сәйкес құрылған, Испания құрамына кіретін ұлттар мен аймақтардың шектеулі автономиясын қамтамасыз ету мақсатындағы саяси және әкімшілік бөліністің бірінші ұлттық деңгейі. Барлығы 17 автономиялы қауымдастық және екі автономиялы қала (Сеута және Мелилья) бар, олар жиынтығында «автономиялар» немесе аймақтар деп аталады. «Автономиялар» (испан тілінде: autonomías, баск тілінде: autonomien, каталон/валенсия тілінде: autonomies, галисиан тілінде: autonomías). Екі автономиялы қала автономиялы қауымдастыққа айналуға құқылы. Автономиялы қауымдастықтар өздерін басқару құқығын Конституцияда және «Автономиялық статуттар» деп аталатын органикалық заңдарда белгіленген шектерде жүзеге асырады (испан тілінде: Estatutos de Autonomía, баск тілінде: Autonomia Estatutuen, каталон/валенсия тілінде: Estatuts d'Autonomia, галисиан тілінде: Estatutos de Autonomía), олар өздері қабылдайтын өкілеттіктерді кеңінен анықтайды. Әрбір статут әрбір қауымдастыққа берілген өкілеттіктерді белгілейді; әдетте, жергілікті ұлтшылдық күштірек қауымдастықтардың өкілеттіктері көбірек болады, және осы типтегі децентрализация асимметриялық деп аталады, ол көбінесе тиімді деп есептеледі, себебі түрлілікке жауап беруге мүмкіндік береді. Конституцияда міндетті заң шығарушы палаталардың құрылымы белгіленбесе де, барлық автономиялы қауымдастықтар біржақты жүйені таңдады. Мұндай үкіметтердің барлығы заң шығару және атқару биліктеріне ие, бірақ сот билігіне жоқ.

Децентрализация моделі

Испания үлгісі шетелдік саясаттанушылар мен ғалымдар тарапынан әдетте "өз ерекшеліктері бар федеративтік жүйе" деп есептеледі. Дегенмен, оны орталықтандырылмаған жүйе деп сипаттаушылар да бар. Кейбір ғалымдар осы жүйені іс жүзінде федеративтік, бірақ атау бойынша ғана емес, немесе "федерализм болмаған федерация" деп атайды.

Өмірбаян

Испания – әртүрлі экономикалық және әлеуметтік құрылымдарымен, сондай-ақ әртүрлі тілдері мен тарихи, саяси және мәдени дәстүрлері бар, көптеген әртүрлі аймақтардан тұратын ел. Испанияның барлық аумағы 1479 жылы бір тәждің билігіне біріктірілгенімен, бұл ұлттық біртектілікке немесе қосылу процесіне ұласпады. Құрылтайшы аймақтар – тәждер, корольдіктер, княздықтар немесе иеліктер – бұрынғы институционалдық мәртебесінің көп бөлігін сақтап қалды, оның ішінде шектеулі заңнамалық, сот және салықтық автономияны да. Бұл аймақтарда 19 ғасырдың ортасына дейін жергілікті әдет-ғұрыптар, заңдар, тілдер мен валюталар да әртүрлі болды, әсіресе Каталония мен Баск елінде, сондай-ақ Галисияда да. Каталония тарапынан қойылған талаптарға жауап ретінде 1914 жылы Каталонияға шектеулі автономия берілді, бірақ ол 1925 жылы жойылды. Ол 1932 жылы Екінші испан Республикасы кезінде қайта жаңартылды, осы кезде Каталонияның ортағасырлық үкімет институты – Generalitat қалпына келтірілді. 1931 жылғы Конституция Испанияның барлық аумағын «автономды аймақтарға» бөлуді көздеген, бірақ бұл толыққанды жүзеге аспады – тек Каталония, Баск елі және Галисия «Автономиялық уставтарды» бекітті. Бұл процеске 1936 жылы басталған Испания азамат соғысы және Франсиско Франко басқаратын бүлікші ұлтшыл күштердің жеңісі кедергі келтірді. Бұл, шеткі аймақтардың ұлтшыл талаптарын қанағаттандыруға бағытталған болатын. Испанияның сол кездегі премьер-министрі Адольфо Суарес, эмиграциядағы Каталония Generalitat-ының президенті Жозеп Тарраделласпен кездесті. Конституция әлі дайындалып жатқан кезде Generalitat-ты қайта жаңарту және шектеулі өкілеттіктерді беру туралы келісімге қол жеткізілді. Одан кейін үкімет Испанияның әртүрлі аймақтарының депутаттары мен сенаторларынан тұратын «парламент мүшелерінің ассамблеяларын» құруға рұқсат берді, осылайша олар өз аймақтары үшін «алдын ала автономды режимдерді» құра алатын болды. Конституцияны қабылдағандар Испанияның қарама-қарсы көзқарастары арасында тепе-теңдік табуға тиіс болды – бір жағынан, испан қоғамының монархистік және ұлтшыл топтарынан мұраға қалған орталықтандырылған көзқарас, екінші жағынан, бірдей өкілеттіктермен бірдей децентрализацияланған бірліктер мен ұлттарды ерекшелендіретін асимметриялық құрылым. Шеткі аймақтардың ұлтшыл партиялары федеративтік немесе конфедеративтік модельдегі көпұлтты мемлекет құруды қаласа, билеуші Демократиялық орталық одағы (UCD) және Халықтық альянс (AP) ең төменгі децентрализацияны қалаған. Испанияның Социалистік жұмысшылар партиясы (PSOE) федеративтік жүйеге көңіл білдірді. Конституцияда «ұлттар мен аймақтардың» автономияға немесе өзін-өзі басқаруға құқығы, «автономды қауымдастықтарға» асимметриялық түрде билікті беру арқылы бекітілді.

Конституциялық және заңдық база

Конституцияның 2-бабында белгіленген автономиялар мемлекеті төрт қағидаға негізделген: автономияға қосылуға еріктілік, әртүрліліктегі бірлік, қоғамдастықтардың егемендік емес, автономиясы және олардың арасындағы ынтымақтастық. Үкімет кеңесі мен Заң шығарушы жиналыстың атаулары қоғамдастықтар арасында өзгеше. Кейбір автономиялы қоғамдастықтарда бұл институттар бұрынғы патшалықтардың немесе Испания Корольдігі құрамындағы аймақтық бірлестіктердің тарихи басқару органдары немесе өкілдіктері болып табылады, ал басқалары – Каталонияның Генералитеті сияқты, толығымен жаңа құрылымдар. Кейбір жағдайларда атқарушы және заң шығарушы билік екі бөлек институтты құрағанымен, олар біртұтас атаумен белгіленеді. Нақты бір атау барлық қоғамдастықтардағы бірдей үкімет тармағын білдірмейді; мысалы, хунта кейбір қоғамдастықтарда атқарушы органға, басқаларында заң шығарушы органға, ал үшіншілерінде – үкіметтің барлық тармақтарын білдіретін ұжымдық атауға сілтеме жасайды. Конституциядағы бұлыңғырлық, қай аумақтар ұлттар, ал қайлары аймақтар екенін нақты көрсетпегендіктен, үш "тарихи ұлттан" өзге, тарихи аймақтық ерекшеліктеріне сәйкес, Андалусия, Арагон, Балеар аралдары, Канар аралдары және Валенсия қауымдастығы сияқты басқа аумақтар да өздерін ұлттар деп жариялады. Екі автономиялы қаланың өкілеттіктері автономиялы қоғамдастықтарға қарағанда шектеулі, бірақ басқа муниципалитеттерге қарағанда кең. Атқарушы билікті президент жүзеге асырады, ол қаланың мэрі болып табылады. Сол сияқты, шектеулі заң шығарушы билік жергілікті жиналысқа берілген, оның депутаттары қалалық кеңесшілердің құрамына да кіреді.

Заңдық өкілеттіктер

1982 және 1992 жылғы автономиялық келісімдер конституция мен ол кепілдік берген айырмашылықтар шегінде 17 автономиялық қауымдастыққа берілген өкілеттіктерді теңестіруге тырысты. Бұл «асимметриялық біртектілікке» әкелді. Асимметриялық децентрализация Испанияның аумақтық құрылымының ерекше ерекшелігі болып табылады, себебі автономиялық қауымдастықтардың децентрализацияланған өкілеттіктері әртүрлі. Бұл испан тілінде «hechos diferenciales», «әр түрлі фактілер» немесе «әр түрлі ерекшеліктер» деп аталатын нәрсеге негізделген. «Артықшылық фактілер» немесе «ерекшеліктер» (испанша: hechos diferenciales, баск тілінде: eragin diferentziala, каталон/валенсия тілінде: fets diferencials, галисия тілінде: feitos diferenciais). Бұл терминнің мағынасы – кейбір қауымдастықтардың Испанияның жалпы аумағына қатысты ерекше ерекшеліктері бар деген идеяны білдіреді. Іс жүзінде, бұл ерекшеліктер испан тілінен бөлек, өз аумақтарына тән «тіл», ерекше қаржылық режим немесе кодекс түрінде бекітілген арнайы азаматтық құқықтар болып табылады, олар ерекше саяси тұлғаны қалыптастырады. Алайда, олардың статуттары мен конституциясында белгіленгендей, айырмашылықтар бар: Бұл Баск елі мен Наварраны қоспағанда, барлық қауымдастықтарға қатысты. Бұл қаржылық жүйе «жалпы режим» деп аталады. Негізінде, фискалдық теңестіру бай қауымдастықтардың жүйеге таза үлес қосатынын, ал кедей қауымдастықтардың таза алушыға айналатынын білдіреді. Жүйеге ең көп үлес қосатын екі қауымдастық – пайыздық көрсеткіш бойынша Балеар аралдары мен Мадрид қауымдастығы, ал абсолютті көрсеткіш бойынша Мадрид қауымдастығы мен Каталония. Орталық үкіметтің қаржыландыруы «жалпы режимдегі» қауымдастықтардың негізгі кіріс көзі болып табылады. Қайта бөлу немесе трансферт төлемдері ортақ режимдегі қауымдастықтарға оларға жүктелген жауапкершілікті басқару үшін беріледі. Оларға берілетін сома халық саны, жер ауданы, әкімшілік бірліктер, халықтың таралуы, салыстырмалы кедейлік, салық жүктемесі және аралдық ерекшеліктерді ескере отырып, бірнеше есептеулерге негізделеді. Сондықтан олар «экономикалық келісім» деп аталатын «concierto económico»ға да ие. Олар барлық салықтарды өздері жинап, мемлекетке тиесілі өкілеттіктер үшін белгіленген соманы ғана орталық үкіметке жібереді, сондықтан олар «фискалдық теңестіруге» қатыспайды, яғни олар ешқандай қаржы алмайды.

Шығыстар

Автономиялық қауымдастықтар әлеуметтік көмек, денсаулық сақтау және білім беру салаларында көбірек жауапкершілікті өз мойнына алғандықтан, 1980 жылдан бері мемлекеттік шығындардың үлгісі орталық үкіметтен қауымдастықтарға қарай жылжыды. Кеңес арқылы қаржыландыру туралы бірнеше келісімге қол жеткізілді, сондай-ақ қауымдастықтардың мемлекеттік қарызына шектеулер қойылды. 1988 жылғы Автономиялық қауымдастықтарды қаржыландыру туралы Конституциялық заңға сәйкес, қауымдастықтар мемлекеттік қарыз шығару үшін орталық Қаржы министрлігінен рұқсат алуға тиіс. Бұл маңызды мойындау, себебі ол Франко кезеңіндегі шектеулі тілдік саясаттан күрт өзгеше болды, сонымен қатар "тарихи ұлттардың" ерекшелігінің бір бөлігі олардың өздерінің аймақтық тілдерінде жатыр. Испан тілі мемлекеттің жалғыз ресми тілі болып қала береді; басқа тілдер испан тілімен бірге ресми тілдер болып саналады, бірақ тек осы тілдерді ресми тілдер ретінде таныған қауымдастықтарда ғана. Сонымен қатар, испан тілін білу барлық испандықтардың құқығы және міндеті деп жарияланды. Испания заңнамасында, ең әсіресе екі тілді қауымдастықтардың Автономиялық статуттарында "өз тілі", "қауымдастыққа тән тіл", "қауымдастықтың өз тілі" немесе "қауымдастыққа тән тіл" (испан тілінде: lengua propia, баск тілінде: berezko hizkuntza, каталон/валенсия тілінде: llengua pròpia, галисия тілінде: lingua propia) терминдері қолданылады. Бұл терминдер испан тілінен өзге, сол аумақта пайда болған немесе тарихи тамыры бар тілді білдіреді. Автономиялық қауымдастықтардың Автономиялық статуттары баск тілін Баск елі мен Наварраның, каталан тілін Каталонияның, Балеар аралдарының және Валенсия қауымдастығының (тарихи, дәстүрлі және ресми түрде Валенсия тілі деп аталатын) тілі деп жариялады, ал галисия тілін Галисияның тілі деп белгіледі. Басқа автономиялық қауымдастықтарда да қорғалған аймақтық тілдер бар. Испанияның жалпы халқының арасында баск тілінде 2%, каталан/валенсия тілінде 17%, галисия тілінде 7% сөйлейді. 2016 жылғы Баск үкіметінің санағы бойынша Испанияда 700 000 адам баск тілін еркін меңгереді (Франциядағы Баск аймақтарында 51 000), ал пассивті білушілерді ескергенде барлығы 1 185 000 адамды құрайды. + Испанияның қосымша ресми немесе қорғалған тілдері Тілдің мәртебесі Испанияда сөйлейтін адамдардың саны Арагон тілі Ресми емес, бірақ Арагонда танылған 11 000 Астурлеонез тілі Ресми емес, бірақ Астурияда және Кастилия мен Леонда танылған 100 000 Баск тілі Баск елінде және Наваррада ресми 580 000 Каталан/Валенсия тілі Каталонияда және Балеар аралдарында каталан тілінде, Валенсия қауымдастығында валенсия тілінде ресми; Арагонда ресми емес, бірақ танылған 10 миллионға жуық, оның ішінде екінші тіл ретінде сөйлейтіндер Галисия тілі Галисияда ресми және Галисиямен шектес Кастилия мен Леондағы кейбір муниципалитеттерде танылған 2,34 миллион Окситан тілі Каталонияда ресми 4 700 Фала тілі Ресми емес, бірақ Экстремадурада "Мәдени мүдделердің нысаны" ретінде танылған 11 000

Автономиялық үкіметтердің өкілеттіктері

Автономиялық бірлестіктердің өкілеттігі біркелкі емес. Жалпы алғанда, өкілеттіктер «Ерекше», «Бірлескен» және «Атқарушы» («ішінара») болып бөлінеді. Кейбір жағдайларда автономиялық бірлестік саясаттың бір саласын басқаруға толық жауапты болуы мүмкін, бірақ саясаттың өзіне қатысты тек атқарушы (яғни, іске асыру) өкілеттіктерге ие болуы мүмкін, яғни ол ұлттық деңгейде қабылданған саясат пен заңдарды орындауы керек.

| Сала | Баск елі | Галисия | Каталония | Басқалары |
|---------------------------------------|----------|---------|----------|-----------|
| Құқық тәртібі және әділеттік, Полиция | Ішінара | Ішінара | Ішінара | Ішінара |
| Қоғамдық қауіпсіздік (Төтенше жағдайлар, қару, құмар ойындары) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Азаматтық және әкімшілік құқық (Әділет, тіркеу, сот тағайындамалары) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Балалар мен отбасыны қорғау | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Тұтынушылардың құқығын қорғау | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Деректерді қорғау | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Азаматтық тіркеу және статистика | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Денсаулық сақтау, әлеуметтік саясат | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Әлеуметтік қамтамасыздандыру | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Жұмыспен қамту | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Денсаулық сақтау | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Изгі ниетті/Өзара қоғамдар | Әкімшілік | Әкімшілік| Бірлескен| Әкімшілік, NA, VC (Бірлескен) |
| Экономика, көлік және қоршаған орта | | | | |
| Инфрақұрылым (Жолдар, тас жолдар) | Ерекше | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Инфрақұрылым (Теміржол, әуежайлар) | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Қоршаған орта (Табиғат, ластану, өзендер, ауа райы) | Ерекше | Ерекше | Бірлескен| Бірлескен |
| Экономикалық жоспарлау және даму | Ерекше | Ерекше | Бірлескен| Бірлескен |
| Жариялау, аймақтық нарықтар және аймақтық тауар таңбалары | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Кәсіби қауымдастықтар | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Жұмыс орны және өнеркәсіп қауіпсіздігі | Ішінара | Ішінара | Ішінара | Ішінара |
| Қаржы (Аймақтық кооперативтік банктер, қаржы нарықтары) | Ерекше | Ерекше | Бірлескен| Ерекше |
| Баспасөз және бұқаралық ақпарат құралдары | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Су (Жергілікті су алабы) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Аймақтық даму (Жағалау, тұрғын үй, ауылдық қызметтер) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Мемлекеттік сектор және кооперативтік банктер | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Энергия және кен өндіру | Ерекше | Ерекше | Бірлескен| Бірлескен |
| Бәсекелестік | Ішінара | Ішінара | Ішінара | Ішінара |
| Ауыл шаруашылығы және жануарлар әл-ауқаты | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Балық шаруашылығы | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Аң аулау және балық аулау | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Жергілікті көлік және байланыс (Жол көлігі, теңіз құтқару) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Туризм | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Мәдениет және білім | | | | |
| Мәдениет (кітапханалар, мұражайлар, киноиндустрия, өнер, қолөнер) | Бірлескен | Бірлескен| Бірлескен| Бірлескен |
| Мәдениет (Тілді насихаттау, ҒЗТ жобалары) | Бірлескен | Бірлескен| Ерекше | Бірлескен |
| Мәдениет (Спорт, демалыс, іс-шаралар) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Білім (Бастауыш, орта, университет, кәсіби және тілдік) | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Діни ұйымдар | Бірлескен | Ерекше | | |
| Мәдени, әлеуметтік және білім беру қауымдастықтарын реттеу | Ерекше | Ерекше | Ерекше | Ерекше |
| Халықаралық қатынастар (Мәдениет және тіл, шекаралық қатынастар) | Ішінара | Ішінара | Ішінара | Ішінара |
| Ресурстар және шығындар | | | | |
| Өзінің салық ресурстары | Иә | Иә | Иә | Иә |
| Орталық үкіметтен бөлінетін қаражат | Жоқ | | | |
| Ықшамдастыру қоры | Ықшамдастыру қоры | Ықшамдастыру қоры | Ықшамдастыру қоры (NA емес) | Ықшамдастыру қоры |
| Басқа ресурстар | Қосымша төлемдер (Денсаулық сақтау және білім беру) | Қосымша төлемдер (Денсаулық сақтау және білім беру) | Қосымша төлемдер (Денсаулық сақтау және білім беру) | Қосымша төлемдер (Денсаулық сақтау және білім беру) |
| Ресурстар | 100% | 60% | 60% | 60% |
| Жалпы мемлекеттік шығынның % ретінде бөлінген шығындар | 36% (Барлық автономиялық бірлестіктер үшін орташа) | | | |