Кіріспе

Испанияның Каталония автономиялық аймағының Үкіметі

Каталонияның Generalitat de Catalunya (; lang es; ), немесе Каталонияның Үкіметі – Каталонияның Испанияның автономиялық қауымдастығы ретінде өзін-өзі басқаруын саяси тұрғыдан ұйымдастыратын институционалдық жүйе. Ол Каталония Парламенті, Каталония Генералитетінің Президенті және Каталонияның Атқарушы Кеңесінен (көбінесе "Govern" деп те аталады) құралған. Ол Каталонияның Автономиялық Статусына сәйкес басқарылады. Оның тамыры 13 ғасырда, Арагон Тажының құрамындағы түрлі патшалықтардың соттарын басқару үшін депутаттардың тұрақты кеңестері (депутациялар) құрылған кезде жатыр. Бұл Каталония Княздығының Бас Депутаттығының (1359), Арагон Корольдігінің Бас Депутаттығының (1362) және Валенсия Корольдігінің Бас Депутаттығының (1412) құрылуына әкелді. Қазіргі заманғы Генералитат 1931 жылы Испания Республикасының құрамындағы Каталонияның өзін-өзі басқару институты ретінде құрылды. 1939 жылы Азамат соғысы аяқталғаннан кейін эмиграцияда болған, бірақ 1977 жылы қайта құрылды. Оның бас кеңсесі Барселона қаласындағы Палау-де-ла-Женералитат ғимаратында орналасқан.

Тарих

Каталонияның аумақтық ерекшеліктері бар, өз өкілді және бөлек институттарымен қалыптасқан саяси тарихы, біріктірілген Каталония графтықтарының (9-12 ғасырлар) институционалдық жүйелерінде, Арагон тәжінің (1164-1714) және Испания монархиясының (1516-1714/1833) құрамындағы Каталония княздығында, сондай-ақ 1931 жылдан бастап Каталонияның өзін-өзі басқаруын орнатуда көрініс тапты. Бұл тарих құқықтық/қоғамдық тәртіптегі үзілістермен бөлінген әртүрлі кезеңдерге бөлінеді. Каталонияның Генералитетінің бастаулары Каталония соттарымен байланысты, өйткені I Жаковтың (1208-1276) тұсында олар қайтадан жиналып, сол кездегі қоғамдық талаптардың өкілдері ретінде король шақырды. Ұлы Петрдің (1276-1285) билігінде Каталония соттары король жыл сайын "Бас сот" өткізуге міндеттенгеннен кейін институционалдық мәртебеге ие болды. Каталония соттары Кеңес ретінде жұмыс істеді және үш тармақ (браços) арқылы заң шығару функцияларын жүзеге асырды: діни (руханият), әскери (ақсүйектер) және халық (корольдің тікелей басқаруына бағынған ауылдар мен қалалар). Осы үш тармақтың бірігуі "Lo General de Cathalunya" деп аталды, мұнда "General" дегені каталониялықтардың саяси қауымдастығын білдіреді. 1289 жылы Монсо қамалында (Арагон корольдігінде орналасқан, 1151 жылдан бастап Барселона графтары басқарған, олар Арагонның принцессасы Петрониллаға үйленген) өткен сот отырысында институтқа айналудың алғашқы қадамы жасалды. Содан кейін "Diputació del General" (Генералдың өкілдігі) комиссиясы құрылды, ол корольдің талабы бойынша "тармақтардың" корольге берген "қызметтерін" немесе алымдарын уақытша жинау үшін тағайындалды. Бұл салық халық арасында "Drets Generals" (Бас құқықтар) немесе "generalitats" (генеральдіктер) деп белгілі болды, оның француз "Généralités" салық салу аудандары ретінде құрылған нұсқалары да болды.

Ортағасырлық шығу тегі

Құдайдың бейбітшілігі мен бітімгершілігі ("Pau i Treva de Déu") – XI ғасырда шіркеу тарапынан қолдау көрсетілген, феодалдық дворяндардың зорлық-зомбылығына жауап ретінде шаруалармен біріккен әлеуметтік қозғалыс. Сол кездегі туған жерлер феодалдық зорлық-зомбылықтан қорғалған аймақтарды белгіледі. Алайда, тыныш өмір сүру үшін одан да көп жұмыс істеу қажет болды, яғни аумақтағы кез келген зорлық-зомбылық әрекетіне тыйым салатын билік құру қажет еді. Осы мақсатта Құдайдың бейбітшілігі мен бітімгершілігі ассамблеялары құрылды. Оның алғашқысы 1027 жылы Каталония округтеріндегі Толужес (Руссильон) қаласында, аббат Олиба төрағалығымен, епископ Беренгер д'Эльнаның атынан, ол зыяратта болғандықтан дін қызметкерлерінен тыс өтті. Каталония соттарының пайда болуы Құдайдың бейбітшілігі мен бітімгершілігі келісімінен бастау алады деп есептелуі мүмкін. Каталония Генералитетінің тамыры – корольдің Барселона графы ретіндегі өкілі болып табылатын, Княздық Каталонияның әкімшілігінің кейбір аспектілерін басқарған ортағасырлық институт. Каталония соттары Княздықтың саяси жүйесінің басты институты болды және Каталония конституцияларын бекітті. Алғашқы конституциялар 1283 жылғы соттардың конституциялары болды. Генералитеттің ортағасырлық үлгісі – "Каталонияның генерал депутаты" (Diputació del General de Catalunya) 1359 жылы жаңа "генерал салығын" жинау үшін соттар құрған депутаттардың тұрақты кеңесі болды. Ол келесі ғасырларда маңызды саяси билікке ие болып, прокурорлық функцияларды атқарды. 1931 жылы заң шығарушылар оны қазіргі өзін-өзі басқарудың заңды негізі ретінде пайдалануға орынды деп тауып, таңдады.

Бірінші жою

Каталонияның қазіргі Солтүстік Каталония деп аталатын аймағында Generalitat-қа тәуелді болған каталон институттары 17 ғасырда Пиреней шарттарына қол қойылғаннан кейін бір жыл өткен соң жойылды, осы шарт аталған аумақты испандықтан француздық билікке көшірді. Содан кейін, 18 ғасырдың басында, Испания мұрагерлік соғысында каталондықтардың жеңілісінен кейін Испанияда "Nueva Planta Decrees" қабылданып, Княздықтардың осы институты және басқа да саяси институттары испандық аумақта да таратылды.

Бірінші қалпына келтіру

1931 жылы Испания әкімшілігімен Каталонияда Испанияның екінші республикасы жарияланған кезде, Каталония Республикалық Сол жақ партиясының (ERC) басшысы Франсеск Масия 14 сәуірде Иберия федерациясы құрамында Каталония Республикасын жариялады. Бірақ кейін испан министрлерімен келісімге келіп, Каталония Республикасы Каталония Генералитеті (кат. Generalitat de Catalunya) деп аталды және Испания Республикасы шеңберінде Каталонияның өзін-өзі басқару институты ретінде саяси және өкілдік функцияларын алды. Қайта құрылған Генералитет 1932 жылы испан Кортесі бекіткен автономиялық статут бойынша басқарылды және парламент, президенттік, атқарушы кеңес және кассациялық соттан тұрды. Оның төрағалары Франсеск Масия (1931–1933) және Луис Компанис (1933–1940) болды. Масия мен Компанис үкіметтері ішкі қиындықтарға қарамастан прогрессивті бағдарламаны іске асырды, сонымен қатар Статутта көзделген өкілеттіктердің толық берілуін талап ету үшін күресті. 1933 жылы Испаниядағы сайлауда оңшыл коалиция жеңіске жеткеннен кейін, Каталония Генералитетінің солшыл басшылары 1934 жылдың қазан айында испан билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, нәтижесінде Генералитет 1934 жылдан 1936 жылға дейін уақытша тоқтатылды. 1936 жылдың ақпан айында Испаниядағы сайлауда солшылдар жеңіске жеткеннен кейін, Испанияның жаңа үкіметі Каталония үкіметін кешірді және өзін-өзі басқару толыққанды қалпына келтірілді. Испания Азамат соғысы (1936–1939) кезінде Генералитет Республикаға адал болды, Каталониядағы мемлекеттік құзыретке жататын шекаралық бақылау, ақша соғу, сот және қорғаныс сияқты салалардағы өкілеттіктерді өз мойнына алды. Алайда, төңкерістен кейін туындаған революциялық жағдайға байланысты Генералитет, Каталонияның антифашистік жасақтарының орталық комитетінің басшылығымен жергілікті комитеттер бақылап отырған аумақтағы тиімді биліктің көп бөлігін жоғалтты. Уақыт өте келе, Каталония үкіметі 1937 жылдың мамырына дейін жағдайды біртіндеп қалыпқа келтіре алды.

Екінші жою

1939 жылы Испания азамат соғысы республикалық тараптың жеңілісімен аяқталғаннан кейін, Каталонияның Генералитеті институты таратылып, 1975 жылға дейін Франко диктатурасы кезінде осылай күйінде қалды. Ол кездегі Генералитет президенті Ллуис Компанис 1940 жылғы 15 қазанда "әскери бүлік" қылмысы үшін азаптап өлімге кесті. Бірақ, Генералитет эмиграцияда ресми статусын сақтап, Жозеп Ирла (1940–1954) және Жозеп Тарраделлас (1954–1980) басшылығымен қызметін жалғастырды.

Екінші қалпына келтіру

Генералитет президенттерінің тізбесі 1939 жылдан 1977 жылға дейін эмиграцияда сақталды, содан кейін Жозеп Тарраделлас Каталонияға оралды және Испания үкіметі оны заңды президент деп мойындады. Тарраделлас Каталонияға оралғанда, оның әйгілі сөзі – "Ciutadans de Catalunya: ja sóc aquí" ("Каталония азаматтары: Мен осындамын!"), – деп айтты, соның арқасында Каталонияның автономиялық өкілеттіктерін қайта иеленді, ол қазіргі Испанияның тарихи ұлттарының бірі. Осыдан кейін, 1978 жылғы испан Конституциясына сәйкес, автономиялық Каталония үкіметіне берілген өкілеттіктер ауыстырылды және Каталонияның Автономиялық Ережесі (Estatut d'Autonomia) Каталониядағы референдум мен испан парламентінің мақұлдауынан кейін қабылданды.

2006 жылдан бері басқару

Хосе Монтилла, Каталондық социалистік партиясының жетекшісі, 2010 жылдың қарашасына дейін Generalitat президенті болды, оны солшыл және каталондық ұлтшыл саяси партиялардың үшжақты коалициясы қолдады. Оның партиясы 2006 жылғы сайлауда негізгі оппозициялық партиядан, Convergence and Union-нан, парламентте аз орын алды, бірақ парламенттегі басқа партиялардың депутаттарынан көбірек қолдау жинағандықтан, ол өзінің алдыңғысы (Паскуал Марагалл) құрған коалициялық үкіметті қайта құра алды, бұл CiU партиясын 23 жылдық Жорди Пужол үкіметінен кейін алғаш рет оппозицияға жіберуге мүмкіндік берді. 2006 жылдың 18 маусымында Каталонияның Автономиялық Статутының жаңартылған нұсқасы бекітіліп, тамыз айында күшіне енді. Бастапқыда реформаны үкіметтегі солшыл партиялар да, негізгі оппозициялық партия (CiU) да қолдады, олар испан үкіметінен биліктерді арттыру, фискалдық автономияны және қаржыны күшейту, сондай-ақ Каталонияның ұлттық ерекшелігін ресми мойындауды талап етті. Алайда, соңғы нұсқасының мәліметтері қызу пікірталас тудырды және Каталония саясатында даулы мәселеге айналды, тіпті үшжақты коалицияның мүшесі болған ERC де соңында оған қарсы шықты. 2010 жылы Испания Конституциялық соты референдумда мақұлданған Статутты қысқартты, 200-ден астам бапты жойды немесе қайта түсіндірді, бұл Испанияның сол кездегі оппозициялық көшбасшысы Мариано Рахойдың бастамасымен жиналған қолдаулардың нәтижесі болды. Бұл оқиға 2010 жылдан бастап 8% қолдаудан 2018 жылға қарай 52,4% қолдауға дейін өскен тәуелсіздік қозғалысының басты себептерінің бірі деп есептеледі. Артур Мас 2010 жылдың желтоқсанынан 2016 жылдың қаңтарында отставкаға шыққанға дейін Generalitat президенті қызметін атқарды, ол 2010 жылғы және 2015 жылғы сайлаулардан кейін Каталонияның Социалистік партиясы сияқты басқа партиялармен жасалған келісімдерге тәуелді азшылық үкіметіне жетекшілік етті. Бұрынғы президент Артур Мас 2014 жылы тәуелсіздік туралы референдум ұйымдастырғаны үшін испан үкіметі тарапынан азаматтық мойынсұнбаушылыққа қатысты айыпталды.

Ағымдағы жағдай

2016 жылы Карлес Пучдемон, Каталонияның Еуропалық Демократиялық партиясының мүшесі, таратылған Конвергенция және Одақ альянсының жалғасы, Каталонияның Бас директоры (президенті) болып сайланды. Ол 2017 жылдың 27 қазанында Испания үкіметі тарапынан қызметтен уақытша шеттетілді. Жаңа Бас директорды (президентті) тағайындауға бірнеше әрекеттен кейін, Квим Торра 2018 жылдың 17 мамырында «Каталония үшін бірге» және «Каталония Республикалық Сол жақ» партияларының дауыстарымен президент болды. 2021 жылдың 22 мамырында «Каталония Республикалық Сол жағынан» шыққан Пере Арагонес Каталония Бас дирекциясының (Generalitat) 132-ші президенті болып сайланды.

Автономиялық басқару жүйесі

Автономиялық үкімет атқарушы кеңес, президент және парламенттен тұрады. Кейбір адамдар бұл атауды тек атқарушы кеңеске (автономиялық үкімет кабинетіне) ғана қолданады; алайда, Generalitat de Catalunya – бұл Каталонияның автономиялық үкіметінің толық жүйесі. Аймақ 1979 жылдан бері бірте-бірте үлкен автономияға қол жеткізді. Наварра және Баск елі аймақтарынан кейін Каталония Испаниядағы өзін-өзі басқарудың ең жоғары деңгейіне ие. Толық құрылған кезде Generalitat мәдениет, қоршаған орта, байланыс, көлік, сауда, қоғамдық қауіпсіздік және жергілікті басқару мәселелері бойынша ерекше және кең құзыреттілікке ие болады. Білім беру, денсаулық сақтау және әділет салаларында аймақ Испания үкіметімен бірлесіп құзыреттілік жүзеге асырады. Каталонияның автономия деңгейінің бір мысалы – оның полиция күштері, Mossos d'Esquadra («Қосалқы күш»), ол бұрын Азаматтық гвардия (Guardia Civil) және Испания Ұлттық полиция корпусы атқарған Каталониядағы полиция функцияларының көп бөлігін өз мойнына алды. Аз ғана ерекшеліктерді қоспағанда, әділет жүйесінің көп бөлігі ұлттық сот институттары арқылы басқарылады. Құқықтық жүйе бүкіл испан мемлекеті бойынша бірыңғай, тек азаматтық құқықтың кейбір бөліктерінен басқа – әсіресе отбасы, мұрагерлік және жылжымайтын мүлік құқығы – дәстүрлі түрде «foral құқығы» деп аталатын арнайы заңдармен реттеледі. Автономиялық заңнамаға бағынатын азаматтық құқық салалары Каталонияның азаматтық кодексінде (Codi civil de Catalunya) жинақталған, ол 2003 жылдан бастап бірінен соң бірі күшіне енген алты кітаптан тұрады. Тағы бір институт, Каталонияның автономиялық статусынан туындаған, бірақ тексеру және тепе-теңдік функцияларында Generalitat-тан тәуелсіз Síndic de Greuges (омбудсмен), ол жеке азаматтар немесе ұйымдар мен Generalitat немесе жергілікті үкіметтер арасында туындауы мүмкін мәселелерді шешуге арналған.

Заң шығарушы орган

Каталония Парламенті (Каталония тілінде: Parlament de Catalunya) – Генералитеттің бірпалаталы заң шығару органы және Каталония халқының өкілі. Оның 135 мүшесі (депутаттар) жалпы сайлау арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады. Автономиялық уставқа сәйкес, Парламент білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, ішкі институционалдық және аумақтық ұйымдастыру, Генералитет Президентін тағайындау, Үкіметті бақылау, бюджет және басқа да мәселелер сияқты өкілеттіктерге ие. Соңғы Каталония сайлауы 2021 жылдың 14 ақпанында өтті, ал қазіргі спикері (президенті) Анна Эрра, ол 2023 жылдың 9 маусымынан бері қызмет етеді.

Төрағалық

Каталонияның Бас директоры (каталонша: president de la Generalitat de Catalunya) – Каталонияның жоғары өкілі, сонымен қатар үкіметтің қызметін басқаруға және Атқару кеңесіне төрағалық етуге жауапты. Испанияда демократия қайта орнасымен Каталонияның Бас директорлары Жозеп Тарраделлас (1977–1980 жылдар, 1954 жылдан бастап эмиграциядағы президент), Жорди Пухоль (1980–2003 жылдар), Паскуал Марагалл (2003–2006 жылдар), Хосе Монтилья (2006–2010 жылдар), Артур Мас (2010–2016 жылдар), Карлес Пучдемонт (2016–2017 жылдар) және, Мадридтен тікелей басқару орнатылғаннан кейін, Ким Торра (2018–2020 жылдар) мен Пере Арагонес (2020 жылдан қазірге дейін) болды.

Атқарушы

Атқарушы кеңес (каталонша: Consell Executiu) немесе Үкімет (Govern) – Generalitat үкіметінің жауапты органы болып табылады, ол атқару және реттеу билігін жүзеге асырады және Каталон Парламентіне есеп береді. Оның құрамына Generalitat президенті, бірінші министр (conseller primer) немесе вице-президент, сондай-ақ президент тағайындаған министрлер (consellers) кіреді. Оның резиденциясы Барселонадағы Палау де ла Генералитат. Қазіргі үкімет 2022 жылы «Каталония үшін бірге» (Junts) коалициясының орталық-оң қанатты мүшесі министрлік портфельдерінен бас тартқаннан кейін туған саяси дағдарыстан соң, тәуелсіздік ұстанымын қолдайтын солшыл «Каталония Республикалық Сол» (ERC) партиясы құрады. Үкімет президент пен үкімет хатшысынан басқа 14 министрден тұрады.