Отбасыда туған балалардың реті және оның психологиялық әсері

Кіріспе

Отбасында балалардың туу реті баланың отбасындағы туу тәртібін білдіреді; мысалы, бірінші және екінші бала. Туу ретінің психологиялық дамуға терең және ұзақ мерзімді әсер ететіні жиі айтылады. Бұл мәлімдеме көп рет күмәндануға түсті. Соған қарамастан, туу ретінің жеке тұлғаға маңызды ықпал ететіні туралы пікір халық психологиясы мен мәдениетте әлі де кең таралған.

Теория

Альфред Адлер (1870–1937), австриялық психиатр, Зигмунд Фрейд пен Карл Юнгтің замандасы, туу ретінің тұлғаға әсер ететінін алғаш ұсынған теоретиктердің бірі болды. Ол туылған реті адамның өмір сүру стиліне өшпес із қалдыратынын, яғни достық, махаббат және жұмыс сияқты өмірлік міндеттерді шешудің қалыпты жолын анықтайтынын дәлелдеді. Адлердің пікірінше, тұңғыш бала екінші бала дүниеге келгенде «тақтан түсіріледі», ал осы жоғалған артықшылық пен басымдық оларға ұзақ уақыт бойы әсер етуі мүмкін. Ортаңғы балалар назарсыздану немесе ескерусіз қалғандай сезінуі мүмкін, бұл олардың «орта бала синдромы» деп аталатын құбылысын дамытуына себеп болуы мүмкін. Кіші және жалғыз балалар көбінесе еркелетеді және ыңғайлы жағдайға ие болады, бұл олардың кейінгі тұлғасына әсер етуі мүмкін. Мұның бәрі Адлердің қалыпты отбасылық жағдай деп санайтын жағдайды болжайды, мысалы, ядролық отбасы, кеңейтілген отбасыдан бөлек тұрады, балалар жетім қалмайды, туу аралығы орташа, егіздер мен көп балалы туылмаған, сондай-ақ аман қалған балалардың ауыр физикалық, зиялық немесе психикалық кемістіктері жоқ. Адлердің заманынан бері туу ретінің тұлға дамуына әсері психологиядағы даулы мәселеге айналды. Көпшілік арасында тұлғаға туу ретінің күшті әсер ететіні кеңінен қабылдалған, бірақ көптеген психологтар бұл пікірге қарсы тұрады. Қазіргі заманғы тұлға теориясының бірі «Үлкен Бестік» – Ашықтық, Ұқыптылық, Экстраверсия, Келісімділік және Невротизм – тұлғаның өлшенетін маңызды элементтерінің көп бөлігін құрайды. Заманауи эмпирикалық зерттеулер туу ретінің «Үлкен Бестік» тұлғалық қасиеттеріне әсер етпейтінін көрсетіп тұр. 1996 жылы жарық көрген «Бөйсікке қарсы туылған» атты кітабында Фрэнк Саллоуэй туу ретінің «Үлкен Бестік» тұлғалық қасиеттеріне күшті әсер ететінін айтты. Ол тұңғыш туған балалардың кейінгі туғандарға қарағанда әлдеқайда ұқыпты және әлеуметтік жағынан үстем, келісімге келмейтін және жаңа идеяларға азырақ ашық екенін дәлелдеді. Алайда, Фред Таунсенд, Тони Фальбо және Джудит Рич Харрис сияқты сыншылар Саллоуэйдің теорияларына қарсы шықты. Саясат және өмір ғылымдары журналының 2000 жылдың қыркүйегінде шыққан, бірақ Саллоуэйден құқықтық қауіптер туындағандықтан 2004 жылға дейін жарияланбаған толық санында Саллоуэйдің теориялары мен деректеріне қатысты мұқият және қатаң зерттеулерге негіделген сынды пікірлер келтірілген. Кейінгі ірі тәуелсіз көп когорттық зерттеулер туу ретінің тұлғаға тигізетін әсерінің шамалы екенін көрсетті. Майкл Е. Лэмб пен Брайан Саттон Смит «Бауырластық қарым-қатынастар: олардың табиғаты және өмір бойындағы маңызы» атты кітабында адамдар әлеуметтену агенттерінің және биологиялық бейімділіктердің бәсекелестік талаптарына үнемі бейімделе келе, туу ретінің кез келген әсері жойылуы, күшейтілуі немесе кейінірек тәжірибелер арқылы өзгеруі мүмкін екенін айтады. Шарон Джонсонның «Тұлға, өзіне деген құрмет, өмірмен қанағаттану және жасқа туу ретінің әсерін зертү» атты зерттеуінде тұңғыш туған балалардың отбасында «жекеше орын» табуға алғашқы мүмкіндік алатыны анықталды. Бірінші болып туған балалар ата-аналарымен ең мықты байланыс орнатып, ең жауапты бауыр болуға тырысады. Ортадан туған балалар ата-аналарына және бүкіл отбасы бірлігіне азырақ байланысқандай көрінеді, сонымен қатар ортадан туған балалардың бала кезінде сүйіспеншілік сезінгенін айту ықтималдығы төмен. Осы байланыстың жоқтығы ортадан туған балалардың өзіне өзі көмектесуге бейімділігін арттырады, себебі олар қажет болған кезде ата-аналарына көмек сұрауға азырақ бейім. Соңғы туған балалардың мінез-құлқы тұңғыш туған бауырларына өте ұқсас, бірақ олар тұңғыш туғандар сияқты ата-аналарының көңілін табуға тырыспайды.

Alfred Adler (1870–1937), an Austrian psychiatrist, and a contemporary of Sigmund Freud and Carl Jung, was one of the first theorists to suggest that birth order influences personality. He argued that birth order can leave an indelible impression on an individual's style of life, which is one's habitual way of dealing with the tasks of friendship, love, and work. According to Adler, firstborns are "dethroned" when a second child comes along, and this loss of perceived privilege and primacy may have a lasting influence on them. Middle children may feel ignored or overlooked, causing them to develop the so called middle child syndrome. Younger and only children may be pampered and spoiled, which was suggested to affect their later personalities. All of this assumes what Adler believed to be a typical family situation, e. g., a nuclear family living apart from the extended family, without the children being orphaned, with average spacing between births, without twins and other multiples, and with surviving children not having severe physical, intellectual, or psychiatric disabilities. Since Adler's time, the influence of birth order on the development of personality has become a controversial issue in psychology. Among the general public, it is widely believed that personality is strongly influenced by birth order, but many psychologists dispute this. One modern theory of personality states that the Big Five personality traits of Openness, Conscientiousness, Extraversion, Agreeableness, and Neuroticism represent most of the important elements of personality that can be measured. Contemporary empirical research shows that birth order does not influence the Big Five personality traits. In his 1996 book Born to Rebel, Frank Sulloway suggested that birth order had powerful effects on the Big Five personality traits. He argued that firstborns were much more conscientious and socially dominant, less agreeable, and less open to new ideas compared to laterborns. However, critics such as Fred Townsend, Toni Falbo, and Judith Rich Harris, argue against Sulloway's theories. A full issue of Politics and the Life Sciences, dated September, 2000 but not published until 2004 due to legal threats from Sulloway, contains carefully and rigorously researched criticisms of Sulloway's theories and data. Subsequent large independent multi cohort studies have revealed approximately zero effect of birth order on personality. In their book Sibling Relationships: Their Nature and Significance across the Lifespan, Michael E. Lamb and Brian Sutton Smith argue that as individuals continually adjust to competing demands of socialization agents and biological tendencies, any effects of birth order may be eliminated, reinforced, or altered by later experiences. Within "Investigating the effects birth order has on personality, self esteem, satisfaction with life and age", a study presented by Sharon Johnson, it is determined that first born children are presented the initial opportunity to find a "personal niche" in their family. Due to them being the first to arrive, first born children tend to form the strongest bond with their parents and will be the most likely to attempt to 'please' them by wanting to be the most responsible sibling. Middle born children tend to show a lack of attachment to their parents and the whole family unit, with reports showing that middle born children are less likely to state that they felt loved during childhood. Due to this lack of attachment, middle born children also prove to be more self sufficient, as they are also less likely to turn to a parent when they are in need. Last born children show remarkable similarities to first born siblings in personality, the exception being that last born children will not attempt to 'please' their parents nearly as much as first borns.

Тұлға

Тұлғаға туылу ретінің әсері туралы пікірлер ғылыми зерттеулерде көп назар аударды, АҚШ Ұлттық ғылым академиясы олардың әсері жоқ деген қорытынды жасады. Мұндай зерттеулердің қиындығы туу ретімен статистикалық байланысы бар барлық факторларды бақылаудың қиындығында. Отбасы мөлшері және бірқатар әлеуметтік-демографиялық факторлар туу ретімен байланысты және олар ықтимал бұрмалаушы факторлар болып табылады. Мысалы, көп балалы отбасылардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы көбінесе шағын отбасыларға қарағанда төмен болады. Сондықтан үшінші бала ғана емес, үшінші болып туған, сонымен қатар ол бірінші туған балаларға қарағанда үлкен, кедей отбасылардан шығу ықтималдығы жоғары. Егер үшінші баланың ерекше қасиеті болса, ол туу ретіне байланысты болуы мүмкін, немесе отбасы мөлшеріне, немесе басқа да көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін. Осылайша, туу реті туралы көптеген зерттеулер бұрмаланған. Көптеген зерттеулерді қарастырған және бұрмалаушы факторларды бақылауға тырысқан әдебиеттік шолулар туу ретінің минималды әсерін табуға бейім. Эрнст пен Ангст 1946-1980 жылдар аралығында жарияланған барлық зерттеулерді қарады. Олар Швейцариядан 6315 жас жігіттің өкілдік үлгісінде өз зерттеулерін жүргізді. Олар туу ретінің маңызды әсерін таппады және туу ретін зерттеу "уақытты ысырап ету" деген қорытынды жасады. Жақында жүргізілген зерттеулер 9664 адамның ұлттық үлгісінен алынған деректерді талдады. Олар экстраверсия, невротизм, жағымдылық, ұқыптылық және жаңа тәжірибеге ашықтық сияқты бес үлкен тұлғалық қасиеттерді қарастырды. Саллоуэйдің болжамдарына қайшы, олар туу реті мен өзін-өзі бағалау арасында маңызды корреляцияны таппады. Алайда, адамдар біреудің туу ретін білгенде, олар туу ретінің әсерін сезінуге бейім. Шағын зерттеулер Саллоуэйдің пікірін ішінара растады. Паульхус және әріптестері бірінші туған балалар консерватизм, ұқыптылық және жетістікке ұмтылу бойынша жоғары баға алғанын, ал кейінгі туған балалар бүлікшілдік, ашықтық және жағымдылық бойынша жоғары баға алғанын хабарлады. Авторлар бұл әсер отбасы ішіндегі зерттеулерде ең анық көрінетінін атап өтті. Әр түрлі отбасылардан алынған адамдарды салыстырғанда нәтижелер нашар. Себебі генетикалық факторлар туу ретінің әсерінен гөрі күштірек. Соңғы зерттеулер жалғыз балалардың бауырлары бар құрбыларынан ерекшеленбейтінін де растады. Ғалымдар олардың тұңғыш балалармен көптеген ортақ қасиеттері бар екенін анықтады, соның ішінде ұқыптылық және ата-анаға бағыну. Джудит Рич Харрис зерттеуді қарастырғанда, туу ретінің әсері туған отбасының контекстінде болуы мүмкін екенін, бірақ олар жеке тұлғаның тұрақты емес екенін айтады. Адамдар ата-аналарымен және бауырларымен бірге болғанда, тұңғыш туғандар кейінгі туғандардан өзгеше мінез-құлық көрсетеді, тіпті ересек жаста да. Алайда, көптеген адамдар ересек өмірін балалық шақтағы үйінде өткізбейді. Харрис балалық шақтағы үйде қалыптасқан мінез-құлық үлгілері үйден тыс жерде, тіпті балалық шақта да адамдардың мінез-құлығына әсер етпейтінін дәлелдейді. Харрис туу ретінің әсері адамдар оларды іздеп, оларды тапқанша деректерді қайта-қайта талдап отыратындықтан көрінетінін қорытындылады.

Claims about birth order effects on personality have received much attention in scientific research, with the National Academy of Sciences in the USA concluding that effects are zero Such research is a challenge because of the difficulty of controlling all the variables that are statistically related to birth order. Family size, and a number of social and demographic variables are associated with birth order and serve as potential confounds. For example, large families are generally lower in socioeconomic status than small families. Hence third born children are not only third in birth order, but they are also more likely to come from larger, poorer families than firstborn children. If third born children have a particular trait, it may be due to birth order, or it may be due to family size, or to any number of other variables. Consequently, there are a large number of published studies on birth order that are confounded. Literature reviews that have examined many studies and attempted to control for confounding variables tend to find minimal effects for birth order. Ernst and Angst reviewed all of the research published between 1946 and 1980. They also did their own study on a representative sample of 6,315 young men from Switzerland. They found no substantial effects of birth order and concluded that birth order research was a "waste of time." More recent research analyzed data from a national sample of 9,664 subjects on the Big Five personality traits of extraversion, neuroticism, agreeableness, conscientiousness, and openness to experience. Contrary to Sulloway's predictions, they found no significant correlation between birth order and self reported personality. There was, however, some tendency for people to perceive birth order effects when they were aware of the birth order of an individual. Smaller studies have partially supported Sulloway's claims. Paulhus and colleagues reported that first borns scored higher on conservatism, conscientiousness and achievement orientation, and later borns higher on rebelliousness, openness, and agreeableness. The authors argued that the effect emerges most clearly from studies within families. Results are weak at best, when individuals from different families are compared. The reason is that genetic effects are stronger than birth order effects. Recent studies also support the claim that only children are not markedly different from their peers with siblings. Scientists have found that they share many characteristics with firstborn children including being conscientious as well as parent oriented. In her review of the research, Judith Rich Harris suggests that birth order effects may exist within the context of the family of origin, but that they are not enduring aspects of personality. When people are with their parents and siblings, firstborns behave differently from laterborns, even during adulthood. However, most people don't spend their adult lives in their childhood home. Harris provides evidence that the patterns of behavior acquired in the childhood home don't affect the way people behave outside the home, even during childhood. Harris concludes that birth order effects keep turning up because people keep looking for them, and keep analyzing and reanalyzing their data until they find them.

Ақпараттық қызмет

Бірнеше зерттеулер тұңғыш туған балалардың IQ-сы кейінгі туғандарға қарағанда сәл жоғары екенін көрсетті. Мета-талдау жүргізілген кезде Полит пен Фальбо (1988) тұңғыш туған, жалғыз бала және бір бауыры бар балалардың ауызша қабілеттерді сынауда кейінгі туғандарға және көп бауыры бар балаларға қарағанда жоғары нәтижелер көрсеткенін анықтады. Бұл, отбасысы кішкентай ата-аналардың балаларының IQ-сы да жоғары болады деген қорытындыны қолдайды. Ресурстарды селдету теориясы (РСТ) бауырлардың бір-бірінен ресурстарды бөліп алуын болжайды. Дегенмен, мета-талдау мұндай әсерді анықтамады. Сонымен қатар, басқа да талаптар айтылды, мысалы, бауырлар ата-ананың қамқорлығы мен басқа да ресурстар үшін академиялық жетістіктер арқылы бәсекелесіп, осының салдарынан теңдікке қол жеткізеді. Тұңғыш туған балалардың IQ көрсеткіші жоғары деген мәлімдемеге қарсылық білдірілді. Ұлттық жастар зерттеуінен алынған мәліметтер туылған рет пен интеллект арасында ешқандай байланыс жоқ екенін көрсетті. Сол сияқты, Ұлыбританиядағы Ұлттық балалар дамуы зерттеуі де бұл гипотезаны қолдамады. Онда "талдаулар интеллектке туылған реттің әсерінің отбасы мөлшерінің артық болуынан туындайтын құбылыс екенін көрсетеді" делінген.

Жыныстық бейімділік

"Аға бауырлар" эффектісі деп ер адамның ағаларының саны неғұрлым көп болса, оның гомосексуалистік бағытының ықтималдығы соғұрлым жоғары болатын теорияға берілген атау. Аға бауырлар эффектісі жыныстық бағдардың ең күшті болжауы болып саналады, әр үлкен ағасы ер адамның гей болу ықтималдығын шамамен 33%-ға арттырады. (Дегенмен, бүгінгі күнге дейін жүргізілген ең ірі зерттеулердің бірі 15%-ға жоғары ықтималдық көрсетіп отыр.) Бұл ретте, аға бауырлар эффектісі ерлер арасындағы гомосексуализмнің ең көп дегенде жетіден бір бөлігін ғана түсіндіреді. Әйелдердің жыныстық бағдарына ешқандай әсері жоқ сияқты, сондай-ақ үлкен қарындастардың санының да әсері байқалмайды. "Гомосексуализм, туу реті және эволюция: гомосексуализмнің тепе-теңдік репродуктивтік экономикасына қарай" атты еңбегінде Эдвард М. Миллер гомосексуализмге қатысты туу ретінің әсері кейінірек туған ұлдардың гетеросексуалдықтан жеке тұлғасын ауыстыратын эволюциялық механизмнің жанама нәтижесі болуы мүмкін деп ұсынады. Миллердің пікірінше, бұл ұлдардың бір-бірімен нәтижесіз бәсекелесу ықтималдығын азайтуға әкеледі. Эволюция адам ата-аналарын ерте туған балаларының гетеросексуалдық мінез-құлқына ынталандыруға биологиялық механизмдер арқылы итермелеген болуы мүмкін: отбасыдағы балалардың саны нәрестелік және балалық шақта аман қалған сайын, ата-ананың гендік желісінің жалғасуы одан да сенімді болады (мысалы, жаңа үйленген еуропалық аристократтарға, әсіресе жас келіндерге "мұрагер және қосалқы" тудыруға қысым жасау), ал гетеросексуалдылықты қолдаудың пайдасы гомосексуализмге бейім балаға қатысты күшті гетеронормативтік ортаның психологиялық зиян келтіру қаупіне қарағанда азайды. Соңғы кезде еркектердегі жыныстық бағдарға қатысты туу ретінің әсері өте нақты биологиялық құбылысқа байланысты деп есептеледі. Анасы ұл туған сайын, ол еркектерге тән белгілі бір антигендерге иммунитет дамытады деп саналады. Бұл иммунитет мидағы жыныстық қалауға байланысты өзгерістерге әкеледі. Алайда, бұл биологиялық әсер оң қолын қолданатын еркектерде ғана байқалады. Оң қолды болмаса, үлкен ағалардың саны кіші ағаның жыныстық бағдарын болжауға мүмкіндік бермейді. Бұл зерттеушілерді жыныстық бағдар мен қолдықтың гендерінің бір-бірімен байланысты болу мүмкіндігін қарастыруға итерді. Барлық зерттеулер, соның ішінде үлкен, ұлттық репрезентативті үлгілерді қамтитын зерттеулер, аға бауырлар эффектісін қайталай алмады. Кейбіреулері гейлер мен гетеросексуалдардың бауырластар құрамындағы статистикалық маңызды айырмашылықты таппады; олардың қатарында АҚШ-тағы ең ірі зерттеу, яғни жасөспірімдер мен ересектердің денсаулығын ұзақ мерзімді зерттеу де бар. Сонымен қатар, кем дегенде бір зерттеу, Даниядағы екі миллион адамнан алынған үлгідегі бір жынысты одаққа немесе некеге қосылудың отбасылық байланыстары туралы зерттеу, ерлер арасында бір жынысты одаққа қосылудың жалғыз бауырлас байланысы үлкен қарындастар болуы екенін көрсетті, ағалар емес.

The fraternal birth order effect is the name given to the theory that the more older brothers a man has, the greater the probability is that he will have a homosexual orientation. The fraternal birth order effect is said to be the strongest known predictor of sexual orientation, with each older brother increasing a man's odds of being gay by approximately 33%. (One of the largest studies to date, however, suggests a smaller effect, of 15% higher odds.) Even so, the fraternal birth order effect only accounts for a maximum of one seventh of the prevalence of homosexuality in men. There seems to be no effect on sexual orientation in women, and no effect of the number of older sisters. In Homosexuality, Birth Order, and Evolution: Toward an Equilibrium Reproductive Economics of Homosexuality, Edward M. Miller suggests that the birth order effect on homosexuality may be a by product of an evolved mechanism that shifts personality away from heterosexuality in laterborn sons. According to Miller, this would have the consequence of reducing the probability of these sons engaging in unproductive competition with each other. Evolution may have favored biological mechanisms prompting human parents to exert affirmative pressure toward heterosexual behavior in earlier born children: As more children in a family survive infancy and early childhood, the continued existence of the parents' gene line becomes more assured (cf. the pressure on newly wed European aristocrats, especially young brides, to produce "an heir and a spare"), and the benefits of encouraging heterosexuality weigh less strongly against the risk of psychological damage that a strongly heteronormative environment poses to a child predisposed toward homosexuality. More recently, this birth order effect on sexuality in males has been attributed to a very specific biological occurrence. As the mother gives birth to more sons, she is thought to develop an immunity to certain male specific antigens. This immunity then leads to an effect in the brain that has to do with sexual preference. Yet this biological effect is seen only in right handed males. If not right handed, the number of older brothers has been found to have no prediction on the sexuality of a younger brother. This has led researchers to consider if the genes for sexuality and handedness are somehow related. Not all studies, including some with large, nationally representative samples, have been able to replicate the fraternal birth order effect. Some did not find any statistically significant difference in the sibling composition of gay and straight men; this includes the National Longitudinal Study of Adolescent to Adult Health, the largest U. S. study with relevant data on the subject. Furthermore, at least one study, on the familial correlates of joining a same sex union or marriage in a sample of two million people in Denmark, found that the only sibling correlate of joining a same sex union among men was having older sisters, not older brothers.

Балаларға туған кезегі бойынша атау беру дәстүрі

Кейбір мәдениеттерде баланың туған реті соншалықты маңызды саналады ki, әр баланың аты туған кезегіне сәйкес қойылады. Мысалы, Австралияның аборигендерінің барңгара тілінде еркектерге және әйелдерге арналған 9 атау бар: Еркектер: Бири (1-ші), Варри (2-ші), Гууни (3-ші), Мууни (4-ші), Мари (5-ші), Яари (6-шы), Мили (7-ші), Ванггуую (8-ші) және Нгалай (9-шы). Әйелдер: Гарданя (1-ші), Вайоору (2-ші), Гуунда (3-ші), Муунаға (4-ші), Маругу (5-ші), Яаранда (6-шы), Милаға (7-ші), Ванггуурду (8-ші) және Нгалаға (9-шы). Жаңа туған балаға сәйкес есімді анықтау үшін, ең алдымен отбасыдағы баланың ретін білу керек, содан кейін ғана баланың жынысына қарай еркек немесе әйел есімін таңдайды. Мысалы, егер үш ұлдан кейін қыз бала дүниеге келсе, оның аты Муунаға (4-ші туған, әйел) болады, себебі ол отбасының төртінші баласы. Кейбір қазіргі батыс мәдениеттерінде ата-аналар балаларына өздерінің есімін қоюы жиі кездеседі. Бұл дәстүр 17 ғасырға дейін барады және көбінесе әкелер мен ұлдарында байқалады, онда ұл әкесімен бірдей есімді, орталық атын және тегін алады, соңына «Jr.», «II», «III» немесе «IV» сияқты қосымшалар тіркеледі. Бұл практика бастапқыда «жоғарғы топтың» мәртебесін көрсететін белгі болған, бірақ қазір көбінесе отбасылық дәстүр ретінде қолданылады, бұл олардың өздерінің құрбыларынан, бауырларынан немесе басқа отбасы мүшелерінен «жоғары мәртебеде» екенін білдірмейді. Әкесінің өзінің немесе ертерек буыннан шыққан еркек туысының (әкесі, бабасы) есімін ұлына беруі «патронимикалық» деп аталады, ал анасының өзінің немесе ертерек буыннан шыққан әйел туысының (анасы, әжесі) есімін қызына беруі «матронимикалық» деп аталады.