Кіріспе
Бала тәрбиесі – баланың нәресте кезінен ересек жасқа дейінгі физикалық, эмоционалдық, әлеуметтік, рухани және когнитивтік дамуын дамыту мен қолдау процесі. Ата-ана болу бала тәрбиелеудің қыр-сырын білдіреді және тек биологиялық байланысқа ғана қатысты емес. Бала тәрбиесіндегі негізгі күтімшілер баланың биологиялық ата-анасы болып табылады. Дегенмен, күтімші үлкен бауыр, әкесі немесе анасының қайта үйленген әйелі/ері, әже-шеше, заңды қамқоршы, аға-іні, қарындас-әпке, басқа да туыстар немесе отбасылық дос болуы мүмкін. Үкімет пен қоғам да бала тәрбиесіне қатысуы мүмкін. Көп жағдайда, жетім қалған немесе тастап кетілген балалар туыс емес немесе биологиялық ата-анасы жоқ адамдардың күтімінде болады. Ал кейбіреулері асырап алынуы, отбасылық тәрбиеге берілуі немесе жетімдер үйіне орналастырылуы мүмкін. Ата-аналық дағдылар әртүрлі болады, ал жақсы тәрбие дағдыларын көрсеткен ата-ананы немесе күтімшіні жақсы ата-ана деп санауға болады. Ата-ананың тәрбиелеу стилі тарихи кезеңге, нәсілге/ұлтқа, әлеуметтік жағдайға, жеке талғамға және басқа да әлеуметтік факторларға байланысты өзгереді. Сонымен қатар, зерттеулер ата-ананың өзінің балалық шағы, әртүрлі деңгейдегі байланыстар мен ата-аналық психопатология, әсіресе жағымсыз жағдайлардың салдары, ата-ананың сезімталдығы мен баланың дамуына күшті әсер ететінін көрсетеді. Асырап алынған балаларға да ата-ананың тәрбиесі ұзақ мерзімді әсер етеді, өйткені соңғы зерттеулер жылы қарым-қатынастағы асырап алу асырап алынған балалардың ішкі және сыртқы проблемаларын уақыт өте келе азайтатынын көрсетті.
Parenting or child rearing promotes and supports the physical, emotional, social, spiritual and cognitive development of a child from infancy to adulthood. Parenting refers to the intricacies of raising a child and not exclusively for a biological relationship. The most common caretakers in parenting are the biological parents of the child in question. However, a caretaker may be an older sibling, step parent, grandparent, legal guardian, aunt, uncle, other family members, or a family friend. Governments and society may also have a role in child rearing or upbringing. In many cases, orphaned or abandoned children receive parental care from non parent or non blood relations. Others may be adopted, raised in foster care, or placed in an orphanage. Parenting skills vary, and a parent or surrogate with good parenting skills may be referred to as a good parent. Parenting styles vary by historical period, race/ethnicity, social class, preference, and a few other social features. Additionally, research supports that parental history, both in terms of attachments of varying quality and parental psychopathology, particularly in the wake of adverse experiences, can strongly influence parental sensitivity and child outcomes. Parenting may have long term impacts on adoptive children as well, as recent research has shown that warm adoptive parenting reduces internalizing and externalizing problems of the adoptive children over time.
Шешімдерге әсер ететін факторлар
Әлеуметтік топ, байлық, мәдениет және табыс ата-аналардың бала тәрбиелеу әдістеріне өте күшті әсер етеді. Мәдени құндылықтар ата-ананың баласын қалай тәрбиелейтінінде маңызды рөл атқарады. Дегенмен, ата-аналық тәрбие уақыт, мәдени амалдар, әлеуметтік нормалар және дәстүрлер өзгерерлікке байланысты үнемі дами түседі. Осы факторлардың ата-аналық шешімдерге тигізетін әсерін зерттеулер де осыны көрсетеді. Психологияда ата-аналық инвестиция теориясы ерлер мен әйелдердің ата-аналық инвестициялаудағы негізгі айырмашылықтарының маңызды бейімделу мағынасына ие екенін және осының нәтижесінде жұптасуға бейімділіктері мен қалауларында гендерлік айырмашылықтар туындайтынын көрсетеді.
Стильдер
Ата-ананың тәрбиелеу стилі отбасындағы жалпы эмоционалдық климатты көрсетеді. Даму психологы Диана Баумринд ерте балалық шақтағы тәрбиелеудің үш негізгі стилін ұсынды: авторитетті, авторитарлық және еркіндікке беру. Кейіннен бұл тәрбиелеу стильдері төртке дейін кеңейтіліп, оған араласпайтын стиль қосылды. Бұл төрт стиль қабылдау мен жауап берудің, сондай-ақ талап ету мен бақылаудың комбинацияларын қамтиды. Зерттеулер көрсеткендей, тәрбиелеу стилі баланың болашақ психикалық денсаулығы мен әл-ауқатымен байланысты. Атап айтқанда, авторитетті тәрбиелеу психикалық денсаулық пен өмірмен қанағаттанумен оң байланысты, ал авторитарлық тәрбиелеу осы көрсеткіштермен кері байланысты. Авторитарлық және еркіндікке беруші тәрбиелеудің екі ұшында орналасқандықтан, көптеген қазіргі заманауи тәрбиелеу үлгілері олардың арасында жатыр. Баумриндтің типологиясының әсері зор болғанымен, ол тым жалпылама категорияларға және авторитетті тәрбиелеудің дәл емес, әрі тым идеалданған сипаттамасына байланысты көп сынға ұшырады.
Ата-ананың билігі
Баумринд бұл стильді "оңтайлы" деп сипаттаған, ол балаға орташа деңгейдегі талаптар қоюмен және ата-ананың орташа деңгейдегі сезімталдықпен жауап беруін біріктіреді. Авторитетті ата-аналар оңтайлы нығайтуға сүйенеді және жазалауды сирек қолданады. Ата-аналар баланың сезімдері мен қабілеттерін жақсы түсінеді және баланың дербестігінің дамуын қолдайды, бірақ оны қолайлы шектеулермен ұстап тұрады. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас өзара берісуге негізделген, яғни басқару мен қолдау теңдестірілген. Зерттеулер көрсеткендей, осы тәрбиелеу стилі тым қатал авторитарлық стильге немесе тым жұмсақ еркіндікке беру стиліне қарағанда тиімдірек. Мұндай балалар білімі, психикалық денсаулығы және әлеуметтік дамуы жағынан еркіндікке беруге, үстемдікке немесе ерекше назар бөлмеуге ұшыраған балалардан жоғары көрсеткіштерге ие. Алайда, доктор Венди Грольник Баумриндтің авторитетті тәрбиелеуді сипаттағанда "қатаң бақылау" терминін қолдануын сынап, мәжбүрлеуші билік көрсету (балаларға кері әсер ететін) мен құрылымды ұйымдастыру және жоғары үміттер арасында нақты айырмашылық болуы керек деп мәлімдеді.
Ата-ананың билігі
Авторитарлық ата-аналар өте қатал және талапкер болады. Балаға жоғары талаптар қойылады, бірақ баланың сезімдеріне жауап беру аз. Авторитарлық тәрбие стилін ұстанатын ата-аналардың қатаң ережелері мен күтулері болады, олар міндетті түрде орындалады және баланың толық бағынуын талап етеді. Егер ереже бұзылса, болашақта оны сақтау үшін жиі жаза қолданылады. Жазаның себебін әдетте түсіндірмейді, бала ереже бұзғаны үшін жазаланғанын ғана айтады. 1983 жылы Диана Баумринд авторитарлық стилде тәрбиеленген балалардың көңіл көтеріңкілігі төмен, көңіл күйлері жиі өзгеретін және стреске осал екенін анықтады. Көп жағдайда олар пассивті қарсылық танытады. Мұндай тәрбие стилі білім алу және мансап жолындағы табысқа теріс әсер етеді, ал қатаң, бірақ сенімді тәрбие стилі керісінше оң әсер етеді.
Ата-ананың еркіндігі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орта таптық отбасыларда жұмысшы таптық отбасыларға қарағанда еркін тәрбиелеу әдісі жиі қолданылатын ата-аналық тәсілге айналды. Мұндай жағдайда баланың еркіндігі мен дербестігі жоғары бағаланады, ал ата-аналар негізінен ұғындыру мен түсіндіруге сүйенеді. Ата-аналар талап қоймайды, сондықтан осы тәрбиелеу стилінде жазалау немесе нақты ережелер көбінесе болмайды немесе өте аз болады. Ата-аналар балаларының сыртқы шектеулерден бос екенін және баланың қалауына жауап беруге дайын екенін айтады. Еркін тәрбиелеумен өскен балалар көбінесе бақытты болады, бірақ үйде құрылымның болмауынан кейде өзіне сенімділіктері мен өзін-өзі бақылау қабілеттері төмен болуы мүмкін. Автор Альфи Кохн еркін тәрбиелеуді зерттеу мен жіктеуді сынап, бұл "нағыз түсініксіз болған 'еркін' ата-аналар мен әдейі демократиялық көзқарас ұстанатындар арасындағы айырмашылықты жасыруға" бағытталғанын айтты. Егер олар қатысса, баланың тіршілік етуіне қажетті жағдайды жасаса да, оған көп көңіл бөлмейді. Қатыспайтын ата-аналардың балаларының әлеуметтік дағдылары, оқу үлгерімі, психосоциалдық дамуы және мінез-құлқында проблемалар туындайды.
Ата-ананың үнемі араласуы
Шабуылшылдық ата-аналық тәсіл – ата-аналардың балаларын ықтимал қиындықтардан қорғау үшін «ата-аналық бақылау және жасөспірімдердің ойларын, сезімдерін және эмоционалдық өрнегін махаббатты шектеу, кінә сезімін тудыру және манипуляциялық тактикалар арқылы» қолдануы, бірақ оның жасөспірімдердің дамуы мен өсу кезеңін бұзуы мүмкін екенін білмейді. Шабуылшылдық ата-аналар балаларына шынайы емес үміттер қоюға тырысуы мүмкін, олардың зиякерлік қабілетін жоғары бағалап, физикалық немесе даму қабілетін төмен бағалайды, мысалы, оларды баланың құштарлығын ескермей, көптеген қосымша іс-шараларға немесе сыныптарға жазылуға жіберуі мүмкін, бұл ақырында балалардың жауапкершілікті қабылдамауына немесе мінез-құлық проблемаларын дамытуына әкелуі мүмкін. Балалар, әсіресе жасөспірімдер «өз пікірін білдірмеуге, жанжалдан қашуға, басқаларды қуантуға ұмтылуға және өзін-өзі бағаламауға» бейім болуы мүмкін. Олар балаларын достарымен және туыстарымен салыстырып, оларды өзгеге тәуелді болуға мәжбүрлейді, соның салдарынан балалар өмірге дайындықсыз шығуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, осы ата-аналық стиль жасөспірімдерде «тамақ ішудің жеткіліксіздігіне, қауіпті кибер әрекеттерге, есірткі қолдануға және депрессивті белгілерге» алып келуі мүмкін.
Ата-ананың шартсыз тәрбиесі
Шартсыз тәрбиелеу – баланың толыққанды дамуына бағытталған, онымен бірлесіп мәселелерді шешуге және ата-аналық махаббатты сый ретінде қарастыратын тәрбиелеу тәсілі. Грей балаға сеніммен қарауды "бағындырушы" тәрбиелеуден ажыратады, ол балаларды мойынсұнуға үйрету үшін бақылауға баса назар аударады (тарихи түрде, балалар еңбегін пайдаланып, билеушілерге және қожайындарға бағынуды үйрету үшін қолданылған), сондай-ақ "бағындырушы қорғаушы" тәрбиелеуден, ол балаларды зияннан қорғау мақсатында бақылауға жатады. Мысалы, көптеген ата-аналар балаларының тілдік және интеллектуалдық дамуын қолдау үшін оларға дауыстап оқиды. Ауызша дәстүрлері күшті мәдениеттерде, мысалы, Американың жергілікті халықтары мен Жаңа Зеландияның маори қауымдастықтарында, әңгіме айту балаларды тәрбиелеудің маңызды амалы болып табылады. Тәрбиелеу тәжірибесі балалар туралы мәдени түсініктерді көрсетеді.
Ата-аналарды оқыту
Ата-ананың психологиялық денсаулығы ата-ана мен бала арақатынасына маңызды әсер етеді. Топтық ата-аналарға арналған оқыту және білім беру бағдарламалары ата-аналардың қысқа мерзімді психоәлеуметтік жағдайын жақсартуда тиімді екені дәлелденген. Ата-аналар өздерінің тәрбиелеу дағдыларын қолдау үшін түрлі оқыту бағдарламаларына қатыса алады. Мұндай топтардың ішінде Ата-ана мен баланың өзара әрекеттесу терапиясы (PCIT), Ата-аналарды басқару тренингі (PMT), Позитивті тәрбиелеу бағдарламасы (Triple P), "Тамаша жылдар" және Мінез-құлық және эмоционалды дағдыларды оқыту (BEST) бар. PCIT ата-аналар мен балалардың бірлесіп жұмыс істеуіне және өзара тиімді қарым-қатынас дағдыларын үйренуіне көмектеседі. PMT 3-13 жас аралығындағы балаларға бағытталған, онда ата-аналар негізгі оқушы болып табылады. Олар балаларының қиын мінез-құлқымен күресуге көмектесетін дағдыларды меңгереді. Triple P ата-аналарға балаларының мінез-құлқын басқарудағы сенімділік пен тәуелсіздік деңгейін арттыру үшін қажетті ақпаратты ұсынуға баса назар береді. "Тамаша жылдар" бағдарламасы 12 жасқа дейінгі балаларға арналған, олар кіші топтарға бөлініп, түрлі салаларда оқытылады. BEST бірнеше аптаның орнына бір күн ішінде тиімді мінез-құлықты басқару техникаларын ұсынады. Курстар отбасыларға қосымша қолдау, мінез-құлық ережелері, коммуникация және т.б. бойынша білім беру үшін ұсынылады, осылайша ата-ана болуды үйрену жолында нұсқаулық береді.
Мәдени құндылықтар
Дүниежүзіндегі ата-аналар балалары үшін ең жақсы деп санайтынын қалайды. Дегенмен, әртүрлі мәдениеттердегі ата-аналардың «жақсы» дегені туралы түсініктері әртүрлі. Кейбір американдық үнді қауымдарында балалардың жұмысы оларға үлкендермен бірге бақылау мен іс-қимыл арқылы ынтымақтастыққа қатысу және игі ниетті мінез-құлықтың мәдени құндылықтарын сіңіру мүмкіндігін береді. Американдық үнді ата-аналары балаларында зерттеуге деген құштарлықты оятуға тырысады, бұл оларға әлемді зерттеу және осы арқылы үйренуге мүмкіндік береді. Кениялық кипсигистер балаларының жаңашылдыққа қабілетті болуын және осы интеллектын жауапкершілікпен, көмекке дайындықпен пайдалануын бағалайды – осы мінез-құлықты олар «ng/om» деп атайды. Швеция мен Испания сияқты басқа мәдениеттерде де әлеуметтік байланыс пен бақытқа мән беріледі. «Consejo» – кеңес берудің әңгімелік түрі. Ата-ана баласына нақты жағдайға қатысты не істеу керектігін тікелей айтудың орнына, оған ұқсас жағдай туралы әңгіме айтуы мүмкін. Әңгімедегі басты кейіпкер балаға тікелей шешім қабылдамай-ақ, оның шешімінің салдарына көз жеткізуге көмектесуге тиіс; бұл балаға шешімділік пен тәуелсіздікке үйретуге, сонымен бірге белгілі бір басшылық беруге мүмкіндік береді. Кейбір американдық үнді қауымдарында балаларды қауіптен сақтап, мінез-құлқына бағыт беру үшін қылықты әзіл-қалжың қолданылатын ата-аналық тәсіл бар. Бұл ата-аналық стратегия балаларды қауіпсіз және ақылды шешімдер қабылдауға итермелеу үшін аңыздарды, қиялдағы оқиғаларды немесе бос уәделерді пайдаланады. Мысалы, ата-ана баласына түнде жалғыз жүрсе, балалардың арқасына секіріп түсетін монстр бар екенін айтуы мүмкін. Бұл түсіндіру балаға қорқыныш сезімін ұялатып, оның жағдайды жақсырақ сезінуіне көмектеседі және жалғыз қалып, қиындыққа тап болу қаупін азайтады. Навахо отбасыларында баланың дамуының маңызды бөлігі – барлық нәрсеге «құрмет» көрсету. «Құрмет» – адамның әлемдегі басқа заттармен және адамдармен байланысының маңыздылығын мойындау. Балалар бұл ұғымды көбінесе ата-аналар мен басқа отбасы мүшелері арасындағы сөзсіз қарым-қатынас арқылы үйренеді. Мысалы, балаларды кез келген ауа райында ерте таңда жүгіруге ерте жастан үйретеді. Осы жүгіру кезінде қауым бір-бірімен әзілдесіп, күледі, бірақ бала тікелей қатыстырылмайды – себебі ол ерте тұрып жүгіруді қаламайды, осылайша оны қауымның белсенді мүшесі болуға ынталандырады. Кейбір майя қауымдарындағы бір ерекше мысал: жас қыздарға ошақтың маңында ұзақ уақыт болуға рұқсат етілмейді, себебі жүгері қасиетті саналады. Бұл олардың балаларды тамақ дайындау сияқты іс-шараларға қатыстыруға деген мәдени қалауларына қарамастан, байқау арқылы үйренудің анық мысалы. Майя қыздары аналары тортилья жасап жатқанын бірнеше минут ғана көре алады, бірақ осы іс-әрекеттің қасиеттілігі олардың қызығушылығын оятады. Содан кейін олар аналарының басқа заттармен жасаған қимылдарын үйренуге тырысады, мысалы, тортилья сияқты пластик кесегін илеу. Осы тәжірибеден кейін, қыз ересек болғанда, ешқандай тікелей ауызша нұсқау алмастан тортилья жасауға қабілетті болады. Дегенмен, көптеген жағдайларда, мәжбүрлі дінге өту, жерді жоғалту және көші-қон сияқты қиын жағдайлар салтты американдық ата-аналық тәсілдердің әлсіреуіне әкелді.
АҚШ-тағы иммигранттар: этникалық-растық әлеуметтену
АҚШ-тағы ұлтаралық және этникалық әртүрліліктің артуына байланысты этникалық нәсілдік әлеуметтендіру зерттеулеріне қызығушылық артты. Ата-ананың этникалық нәсілдік әлеуметтендіруі – бұл балалардың психоәлеуметтік денсаулығын қолдау үшін мәдени ресурстарды жеткізудің бір жолы. Бар зерттеулер этникалық нәсілдік әлеуметтендірудің афроамерикандықтарға дискриминацияға қарсы оң әсер ететінін көрсетеді. Ата-аналардың этникалық нәсілдік әлеуметтендірудің әсері туралы баяндамалары "ниеттерге" байланысты, сондықтан балалардың баяндамалары көбінесе дәл болады. Репродуктивті денсаулық және жүктілік алдындағы күтім жүктілікке, репродуктивті сәттілікке, сондай-ақ ана мен баланың физикалық және психикалық денсаулығына әсер етеді. Кедейлік, тамақтану бұзылыстары немесе ауру салдарынан артық салмағы жоқ әйелдің жүктілігінің сәтті болуы және сау бала тууы, сау әйелге қарағанда төмендеу болуы мүмкін. Сол сияқты, семіз әйел жүктілік диабеті сияқты қиындықтарға ұшырау қаупі жоғары. Инфекциялар және темір тапшылығы анемиясы сияқты басқа да денсаулық мәселелерін жүктілік алдында анықтап, түзетуге болады.
Жүктілік және бала туғандағы тәрбие
Жүктілік кезінде ата-ананың қабылдаған көптеген шешімдері, әсіресе олардың өмір салтына байланысты таңдаулары, туылмаған балаға әсер етеді. Ананың денсаулығы, белсенділік деңгейі және қоректік заттардың жеткілікті болуы баланың туылғанға дейінгі дамуына әсер етуі мүмкін. Жаңа туған сәбиді күту – ата-аналық жауапкершіліктің бастауы. Жаңа туған сәбидің негізгі қажеттіліктері – тамақ, ұйқы, жайлылық және тазалық, оларды ата-анасы қамтамасыз етеді. Сәбидің жалғыз байланыс құралы – жылау, бірақ сәбилердің аш болғанда немесе ауырсынып қиналып жылауы әртүрлі болады деген пікір бар, бірақ бұл көбінесе жоққа шығарылды. Жаңа туған сәбилер мен кішкентай балалар әрбір бірнеше сағат сайын тамақтануды қажет етеді, бұл ересектердің ұйқы режимін бұзады. Олар жұмсақ сипауға, құшақтауға және ласкалауға қуана жауап береді. Жұмсақ алға-артқа тербеліп, массаж жасау және жылы ваннаға салу жылап тұрған сәбиді тыныштандырады. Егер ана сүтімен тамақтандыру мүмкін болмаса немесе қаланбаса, бөтелкемен тамақтандыру – кең таралған балама. Басқа баламаларға ана сүтін немесе сүт қоспасын стақанмен, қасықпен, шприцпен беру немесе емшекке қосымша тамақтандыру жатады. Еркелік сезімін қалыптастыру баланың өмір бойы қарым-қатынас құру және оны жалғастыру қабілетінің негізі саналады. Еркелік – сүйіспеншілікпен бірдей емес, бірақ олар көбінесе бірге жүреді. Еркелік бірден пайда болады, ал еркелік болмауы немесе оның күрт бұзылуы баланың денсаулығы мен әл-ауқатына ауыр зиян келтіруі мүмкін. Физикалық тұрғыдан, бұзылудың белгілері немесе көріністері байқалмауы мүмкін, бірақ бала эмоционалды түрде зардап шегуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, сенімді еркелікпен өскен балалар сәтті қарым-қатынас құруға, өзіндік пікір білдіруге және жоғары өзіндік бағаға ие болады. Керісінше, беймәлім немесе эмоционалды түрде қол жетімсіз күтіммен қамтылған балалар жарақаттан кейінгі стресс бұзылуы немесе қарсылық көрсету бұзылуы сияқты мінез-құлық проблемаларын көрсетуі мүмкін. Қарсылық көрсету бұзылуы – билік өкілдеріне бағынбау және көтеріліс жасау үлгісі.
Жасөспірімдер
12 мен 36 ай аралығындағы балалар – нәрестелерге қарағанда әлдеқайда белсенді, қарапайым тапсырмаларды өздері орындауға тырысатын кезең. Осы жаста ата-аналар балаға істің қалай істелетінін көрсетуге көп көңіл бөледі, оның орнына оны өздігінен орындауға үйретеді; бала ата-анасын үлгі етіп алуы жиі кездеседі. Баланың сөздік қорын дамыту, қарым-қатынас дағдыларын жетілдіру және эмоцияларын басқаруға көмектесу қажет. Олар сонымен қатар әдептілік пен кезек күту сияқты әлеуметтік нормаларды түсіне бастайды. Балалар қоршаған әлемге қызығушылық танытып, оны зерттеуге құштар. Олар тәуелсіздік пен жауапкершілікке ұмтылады және нәрселер қалағандай болмағанда көңілі қашуы мүмкін. Осы кезеңде ашу-ыза шақыру жиі болады, бұл жағдай кейде "қиын екі жас" деп аталады. Ашу-ызаның себебі көбінесе баланың белгілі бір жағдайға наразылығы, ал кейде дұрыс өрнектеуге келмейтін тілдерінен туындайды. Баланың ата-анасы оған бағыт-бағдар беруге, негізгі тәртіптерді орнатуға (мысалы, тамақтан алдын қол жуу, ұйықтағанға дейін тіс тазалау) және баланың жауапкершілігін арттыруға тиіс. Баланың жиі ренжісі де қалыпты жағдай. Бұл олардың дамуының маңызды кезеңі. Олар тәжірибе, сынақ және қателік арқылы үйренеді. Яғни, келесі деңгейге өту үшін, бірдеңе оларға ұнамай қалғанда көңілі қашу сезімін басынан өткеруі керек. Бала ашуланғанда айқайлау, ұру немесе шағу сияқты дұрыс емес мінез-құлық көрсетуі мүмкін. Ата-аналар мұндай жағдайға сақ болуы керек; қорқыту немесе жазалау көбінесе көмектеспейді және жағдайды нашарлатады. Дэниел Шехтер, Алития Левендоски және басқалар басқарған зерттеу топтары, бұрын зорлық-зомбылық көрген және қатыгездікке ұшыраған ата-аналардың өз балаларына, оның ішінде мектепке дейінгі жастағы балаларына эмоционалдық тұрақсыздықпен күресуде көмектесуі қиын екенін көрсетті. Бұл жағдайлар травманы басынан өткерген ата-аналарға олардың өтілген жағымсыз тәжірибесі мен оның салдарынан туындаған психикалық күйін еске түсіруі мүмкін. Ата-аналық тәрбиедегі жыныстық айырмашылықтарға қатысты 2014 жылғы АҚШ деректері бойынша, 6 жасқа дейінгі балалары бар үйлерде тұратын ересектер арасында әйелдер күніне орташа есеппен 1,0 сағат балаларға күтім жасауға (жуу, тамақтандыру сияқты) жұмсайды. Ал ерлер осыған 23 минут уақыт бөледі.
Бала
Жас балалар көбірек тәуелсіздікке ие бола бастайды және достар табуға кіріседі. Олар ақылға қонымды ойлай алады және көптеген болжамды жағдайларда өздерінің шешімдерін қабылдай алады. Кішкентай балалар үнемі назар талап етеді, бірақ уақыт өте келе көңілсіздікке төтеп беруді үйреніп, өздігінен ойнай бастайды. Олар көмектесуден ләззат алады, сондай-ақ өзін пайдалы және қабілетті сезінуді жақсы көреді. Ата-аналар балаларына әлеуметтік өзара әрекеттесуге мүмкіндік беру арқылы және дұрыс әлеуметтік мінез-құлықты көрсету арқылы көмектесе алады. Оқудың алғашқы жылдарының үлкен бөлігі әрекеттерге қатысу және шаруашылық жұмыстарына араласу арқылы жүзеге асырылады. Балаларының ойындарын бақылайтын немесе олармен бірге ойнайтын ата-аналар балаларының әлеміне үңіліп, олармен тиімді қарым-қатынас жасауды үйренеді және балаларына мейірімді, тәрбиелі басшылық беруге қосымша мүмкіндік алады. Ата-аналар балаларына денсаулық, гигиена және тамақтану әдеттерін нұсқаулар арқылы және өз мысалымен үйретеді. Ата-аналар балаларының білімі туралы шешімдер қабылдауға жауапты. Бұл мәселеде ата-аналық стильдер әртүрлі, кейбір ата-аналар ұйымдастырылған іс-шаралар мен ерте оқу бағдарламаларын ұйымдастыруға белсенді түрде қатысады. Ал басқалары балаларының өзіндік дамуына аз ғана араласуды жөн көреді. Балалар ата-аналарының көмегімен өз іс-әрекеттеріне жауапкершілікті сезінуді және олардың салдарларын түсінуді бастайды. Кейбір ата-аналар балаларына ақшаның құнын және жауапкершілікпен қалай қарым-қатынас жасау керектігін үйрету үшін жасқа сай жәрдемақы төлейді. Ата-аналар балаларына үнемі дұрыс тәрбие беріп, ашық түрде сөйлесіп, түсіндірулер беріп, олардың қажеттіліктерін ешқандай жағдайда назарсыз қалдырмаса, балаларының өсіп-жетілу кезеңінде олармен азаматтық қарым-қатынас орнату оңайырақ болатынын байқайды. Балалардың мінез-құлқында проблемалар туындаған жағдайда, мінез-құлықты және танымдық-мінездік топтық ата-аналық араласу балалардың мінез-құлқын, ата-аналық дағдыларын және ата-ананың психикалық денсаулығын жақсартуға тиімді екені анықталды.
Жасөспірімдер
Жасөспірім балаларды тәрбиелеу кезінде ата-аналар көбінесе оқшауланып, жалғыздық сезінеді. Жасөспірімдік шақ балалар үшін жоғары тәуекел кезеңі болуы мүмкін, онда жаңадан қол жеткізген еркіндік өмірлік мүмкіндіктерді кеңейтетін немесе шектеуін тудыратын шешімдерге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, жасөспірім шақта мида маңызды өзгерістер болады; мидың эмоционалдық орталығы толыққанды дамыған, бірақ рационалдық алдыңғы қабықша әлі толық жетілмеген және барлық эмоцияларды толық бақылай алмайды. Жасөспірімдер әдетте қарама-қарсы жынысты құрбылармен өткізетін уақытын арттырады, бірақ бір жынысты достарымен өткізетін уақытын сақтап, ата-аналарымен өткізетін уақытын азайтады. Жасөспірімдер мінез-құлқының үлгісі мен нұсқауларын отбасынан тыс құрбылары мен ересектерден іздесе де, ата-аналар олардың дамуына әсер ете алады. Зерттеулер көрсеткендей, ата-аналар, мысалы, жасөспірімдердің ішімдік ішуіне елеулі әсер ете алады. Басқа зерттеулер ата-ананың тұрақты қатысуы жасөспірімдердің дамуына тұрақтылық пен күтім беретінін көрсетеді. Жасөспірім шақта балалар өздерінің жеке басын қалыптастыра бастайды және ересек болғанда атқаратын жеке және кәсіби рөлдерді сынап, дамыта бастайды. Сондықтан, ата-аналардың оларды жас ересектердей қарауы маңызды. Осы кезеңдегі ата-аналық мәселелерге қауіпті әрекеттерге ұмтылумен байланысты қарсылықпен күресу кіреді. Тәуекелді әрекеттердің алдын алу үшін ата-аналар балаларымен сенімді қарым-қатынас құруы маңызды. Бұл мінез-құлықты бақылау, ата-аналық бақылау, тұрақты тәртіп, ата-аналық жылылық және қолдау, индуктивті ойлау және берік ата-бала қарым-қатынасы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Сенімді қарым-қатынас орнатылғанда, жасөспірімдер кері қысымға тап болғанда көмек сұрау үшін ата-аналарына жүгінуге бейім. Балаларға берік негіз салу оларға кері қысымға қарсы тұруға көмектеседі. Жасөспірім мен ата-ана арасындағы жағымды қарым-қатынас кері қысыммен күрескенде ғана емес, сонымен қатар ерте жасөспірім кезеңінде жеке басын анықтауға да көмектеседі. Berzonsky және авторлар тобының зерттеулері ата-анасына ашық және сенім артатын жасөспірімдерге көбірек еркіндік берілетінін және ата-аналары оларды бақылап, мінез-құлқына араласпайтынын көрсетті.
Ересектер
Әдетте, бала 18 жасқа толғанда ата-аналық қызмет аяқталмайды. Баланың жасөспірім кезеңінен асып, орта және ересек жасында да қолдау қажет болуы мүмкін. Ата-ана болу – өмір бойына созылатын үдеріс. Ата-аналар ересек балаларына қаржылық көмек көрсетуі мүмкін, соның ішінде қайтыс болғаннан кейін мұра қалдыру да осыған жатады. Ата-ананың берген өмірлік тәжірибесі мен даналығы ересек балаларының өміріне пайдалы болуы мүмкін. Немере-немерелі болу – тағы бір маңызды кезең, ол ата-ана болумен көп ортақ нәрсеге ие. Кейде рөлдер ауысып, ересек балалар егде жастағы ата-аналарына күтім жасауға келеді.