Көзден жасырынғанда да заттардың бар екенін түсіну

Кіріспе

Объектінің тұрақтылығы – объектіні байқамаған кезде де оның бар екенін түсіну. Бұл даму психологиясы саласындағы маңызды ұғым, психологияның кішкентай балалардың әлеуметтік және ақыл-ой қабілеттерінің қалыптасуын зерттейтін тармағы. Адамның өмір бойы дамуында объектінің тұрақтылығын қашан түсіне бастайтыны туралы әлі де ғылыми келісім жоқ. Швейцариялық психолог Жан Пиаже, объектінің тұрақтылығын нәрестелерде алғаш зерттеген, оның баланың ең маңызды жетістіктерінің бірі екенін айтты, себебі осы ұғымсыз заттар жеке және тұрақты түрде өмір сүрмейді. Пиажедің танымдық даму теориясына сәйкес, нәрестелер бұл түсінікті "сенсомоторлық кезеңнің" соңында дамытады, ол шамамен екі жасқа дейін созылады. Пиаже баланың әлемді қабылдау мен түсінуінің оның моторлық дамуымен байланысты екенін ескерді, нәрестеге заттардың көру, сезіну және қозғалыс арқылы түсірілген бейнелерін байланыстыру үшін бұл қажет. Осы көзқарас бойынша, нәрестелер заттарды қолмен ұстап, ойнау арқылы объектінің тұрақтылығын қалыптастырады.

Алғашқы зерттеулер

Жан Пиаже, даму психологы, нәрестелердің мінез-құлқына қатысты тәжірибелер жүргізді. Пиаже сүйікті затты немесе ойыншықты көрсетіп, содан кейін оны жамылғымен жауып немесе көзден тасалап қойған кездегі нәрестелердің реакциясын бақылау арқылы заттың тұрақтылығын зерттеді. Заттың тұрақтылығы – бұл жұмыс жадының бағалауының ең алғашқы әдістерінің бірі саналады. Заттың тұрақтылығы дами бастаған нәресте ойыншыққа қол созуға немесе ойыншықтың үстіндегі жамылғыны алып тастауға тырысуы мүмкін. Бұл қасиет әлі дамымаған нәрестелерде шатасу тудыруы мүмкін. Пиаже осы мінез-құлық белгілерін – заттың жоқ болғанына сенудің дәлелі ретінде түсіндірді. Заттың тұрақтылығын дамыта бастаған көптеген нәрестелердің реакциясы – оның бар екенін білгендіктен туындаған көңілсіздік болды, бірақ оның қайда екенін білмеді. Ал, әлі де заттың тұрақтылығын дамыта алмаған нәрестелердің реакциясы көбірек бейхабар болды. Егер нәресте сол затты іздесе, онда ол әлі де бар деп ойлаған делінеді. Олар мұндай қателіктердің себебі – есте сақтаудағы жетіспеушілік немесе нәрестелердің көбінесе бұрынғы қозғалыс әрекетін қайталауға бейімділігі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Пиаже ұсынған түсініктемеде заттың тұрақтылығының алты сатысы бар. Олар:

0–1 ай: Рефлекстік схема кезеңі – Сәбилер дене қалай қозғалатынын және жұмыс істейтінін үйренеді. Көру қабілеті бұлыңғыр болады және нәрестелік шақта зейін қою ұзақтығы қысқа болады. Олар заттың көзден жоғалғанын білуге аса бейім емес. Дегенмен, жеті минуттан бастап нәрестелер адам бетіне қарауды ұнатады. Бұл кезеңнің негізгі үш жетістігі – сору, визуалды бақылау және қолды жабу. 1–4 ай: Бірінші циклдік реакциялар – Сәбилер заттарды байқап, олардың қозғалысын қадағалай бастайды. Олар заттың қайда болғанын қарастыруды жалғастырады, бірақ бірнеше секундқа ғана. Олар заттармен әрекеттескенде өздерінің көздерін, қолдарын, аяқтарын «жасайды». Бұл кезең таныс суреттер мен дыбыстарға (ата-ананың беті қоса) және таныс оқиғаларға (мысалы, қасыққа ауыз ашу) күтілетін жауаптармен сипатталады. Баланың әрекеттері рефлекстік емес, мақсатты болып келеді. Бұл Пиаже ұсынған екінші циклдік реакцияларды үйлестіру кезеңіне қайшы келеді, себебі сәбилер 8–12 айға дейін толығымен жасырылған заттың әлі де бар екенін түсінбеуі керек. Төмендегі екі зерттеу осы ойды дәлелдейді. Бірінші зерттеуде нәрестелерге көлбеу жолмен төмен қарай жылжып, экранның артына жасырылған, содан кейін жолдың екінші жағынан қайта пайда болған ойыншық машина көрсетілді. Зерттеушілер «мүмкін оқиғаны» жасады, онда ойыншық тышқанды рельстердің артына орналастырды, бірақ машина жылжығанда экранның астында жасырды. Содан кейін зерттеушілер «мүмкін емес оқиғаны» жасады. Бұл жағдайда ойыншық тышқан жолдың үстінде орналастырылды, бірақ экран төмен түсірілгеннен кейін жасырын түрде алынып тасталды, сондықтан машина тышқаннан өтіп бара жатқандай көрінді. Балалардың бұл мүмкін емес оқиғаға таңғалуы – олардың ойыншық тышқанның әлі де бар екенін (заттың тұрақтылығы) және оның орналасқан жерін естеріне сақтағанын көрсетеді. 1991 жылғы зерттеуде зерттеушілер нәрестелердің қысқа қабырғаның артына жылжытқан кездегі реакциясын тексеру үшін екі түрлі өлшемдегі (біреуі биік, біреуі қысқа) көкөністерді қолданды. Қаптаманың әртүрлі түрлерін қолданудың және нысанның әртүрлі орналасуының салыстырмалы қиындық деңгейі туралы пікірталас бар. Піаже маңызды деп санайтын қозғалыс әрекеттері болмаса, заттың тұрақтылығын қабылдауға бола ма, жоқ па деген мәселе даулы. «А емес В» қатесінен шығарылатын қорытындылардың дұрыстығы сынға алынды. Осы талқылауға үлес қосқан зерттеулер есте сақтаудың шектеулі болуына, кеңістіктік бағдарламадағы қиындықтарға және «А емес В» қатесінде А орнына жетудің моторлық актісін тежеудегі қиындықтарға қатысты. Көрінбейтін орын ауыстыру префронтальді қабықшада бейнеленеді және фронтальді қабықшаның дамуы заттың тұрақтылығын қалыптастырумен байланысты. Адам нәрестелерінен алынған әртүрлі деректер осыны растайды. Мысалы, фронтальді қабықшадағы синапстердің қалыптасуы нәрестелік шақта ең жоғары деңгейге жетеді және инфрақызыл спектроскопияны қолдану арқылы нәрестелердің нейросуреттеу деректерін жинауға арналған жақындағы эксперименттер фронтальді қабықшадағы белсенділіктің заттың тұрақтылығын қамтамасыз ету міндеттерін сәтті орындаумен байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, көптеген жануар түрлерінің де заттың тұрақтылығына қабілетті екені көрсетілді. Оларға иттер, мысықтар және кейбір құстар, мысалы, сұр қарға, еуразиялық жайралар және азық жинаушы қарғалар жатады. Иттер екі стақанның бірінің астына жасырылған азықты табуға мүмкіндік беретін заттың тұрақтылығы деңгейіне жете алады және стақан 90 градусқа бұрылады. Сол сияқты, мысықтар да заттың тұрақтылығын түсіне алады, бірақ иттерге қарағанда оны толыққанды түсінбейді. Мысықтар бір бағытта аппаратқа кіретін нәрсені көрсе, олар басқа бағыттан кірсе де ол сол жерде болады деп түсінбейді. Дегенмен, мысықтардың «көрінбейтін орын ауыстыру тестінде» иттерге қарағанда нашар нәтиже көрсетуі олардың қабілеттерін дұрыс көрсетеді ме, әлде сынақ әдісіне байланысты ма, анықтау қиын. Ұзақ мерзімді зерттеу сұр қарғалардың қабілетінің бірте-бірте дамитынын көрсетті, бірақ адам нәрестелерімен салыстырғанда меңгеру ретінде шамалы өзгерістер болды. Қарғалардың меңгере алмаған жалғыз міндеті – 15-міндет болды. Қарғалар бұрын сыйлық алған жерде (соқталған «А емес В» қатесі) іздеуді жалғастырды. Олар көрінетін бұрылыс орын ауыстыруларын тұрақты түрде меңгерді, бірақ күрделірек көрінбейтін бұрылыс орын ауыстыруларында сәтсіздікке ұшырады. Тағы бір зерттеу азық жинаушы қарғалардың өмір сүру үшін қажетті заттың тұрақтылығын дамытуға кеткен уақытты салыстырды. Зерттеу нәтижесі осы қарғалардың адам нәрестелері сияқты даму үрдісін ұстанғанын көрсетті.

0–1 months: Reflex schema stage – Babies learn how the body can move and work. Vision is blurred and attention spans remain short through infancy. They are not particularly aware of objects to know they have disappeared from sight. However, babies as young as seven minutes old prefer to look at faces. The three primary achievements of this stage are sucking, visual tracking, and hand closure. 1–4 months: Primary circular reactions – Babies notice objects and start following their movements. They continue to look where an object was, but for only a few moments. They 'discover' their eyes, arms, hands and feet in the course of acting on objects. This stage is marked by responses to familiar images and sounds (including parent's face) and anticipatory responses to familiar events (such as opening the mouth for a spoon). The infant's actions become less reflexive and intentionality emerges. This goes against Piaget's coordination of secondary circular reactions stage because infants are not supposed to understand that a completely hidden object still exists until they are eight to twelve months old. The two studies below demonstrate this idea. The first study showed infants a toy car that moved down an inclined track, disappeared behind a screen, and then reemerged at the other end, still on the track. The researchers created a "possible event" where a toy mouse was placed behind the tracks but was hidden by the screen as the car rolled by. Then, researchers created an "impossible event". In this situation, the toy mouse was placed on the tracks but was secretly removed after the screen was lowered so that the car seemed to go through the mouse. The infants were surprised by the impossible event, which suggests they remembered not only that the toy mouse still existed (object permanence) but also its location. Also in the 1991 study the researchers used an experiment involving two differently sized carrots (one tall and one short) in order to test the infants’ response when the carrots would be moved behind a short wall. There is disagreement about the relative levels of difficulty posed by the use of various types of covers and by different object positions. Controversy concerns whether or not perception of object permanence can be achieved or measured without the motor acts that Piaget regarded as essential. The nature of inferences that can be made from the A not B error has been challenged. Studies that have contributed to this discussion have examined the contribution of memory limitations, difficulty with spatial localization, and difficulty in inhibiting the motor act of reaching to location A on the A not B error. that invisible displacement is represented in the prefrontal cortex, and that development of the frontal cortex is linked to the acquisition of object permanence. Various evidence from human infants is consistent with this. For example, formation of synapses in the frontal cortex peaks during human infancy, and recent experiments using near infrared spectroscopy to gather neuroimaging data from infants suggests that activity in the frontal cortex is associated with successful completion of object permanence tasks. However, many other types of animals have been shown to have the ability for object permanence. These include dogs, cats, and a few species of birds such as the carrion crow, Eurasian jays and food storing magpies. Dogs are able to reach a level of object permanence that allows them to find food after it has been hidden beneath one of two cups and rotated 90°. Similarly, cats are able to understand object permanence but not to the same extent that dogs can. Cats fail to understand that if they see something go into an apparatus in one direction that it will still be there if the cat tries to enter from another direction. However, while cats did not seem to be quite as good at this "invisible displacement test" as dogs are, it is hard to say whether their poorer performance is a true reflection of their abilities or just due to the way in which they have been tested. A longitudinal study found that carrion crows' ability developed gradually, albeit with slight changes in the order of mastery compared to human infants. There was only one task, task 15, that the crows were not able to master. The crows showed perseverative searches at a previously rewarded location (the so called "A not B error"). They mastered visible rotational displacements consistently, but failed at more complex invisible rotational displacements. Another study tested the comparison of how long it took food storing magpies to develop the object permanence necessary for them to be able to live independently. The research suggests that these magpies followed a very similar pattern as human infants while they were developing.

Жасанды заттарда

Жасанды интеллект агенттерін нысанның тұрақтылығын көрсетуге баулуға болатыны дәлелденді. Мұндай агенттерді құру қызықты құрылымды ашты. Нысанның тұрақтылығын сақтау міндеті бірнеше визуалды және ой-қиялды компоненттерді қамтиды, олардың ең маңыздылары – көрінетін нысанды анықтау, оның қалай қозғалатынын үйрену және оның қозғалысы туралы, тіпті көрінбеген кезде де ойлау. Шамсян және авторлар. Бұл 2006 жылы нысанның тұрақтылығын толық меңгеру баланың психикалық бейнелеуге қабілеттілігіне байланысты маңызды кезеңдердің бірі екенін көрсеткен зерттеуде байқалды. Тілді меңгерумен байланысты нысанның тұрақтылығы өзін-өзі тануға да қатысты. Осы зерттеуде Даун синдромының нысанның тұрақтылығына тигізетін әсері де қарастырылды. Олар балалардың нысанның тұрақтылығын меңгерудегі сәттілігінің себебі олардың еліктеу арқылы әлеуметтік күштілігінде екенін анықтады. Еліктеу Даун синдромы бар балалардың жетістіктеріне ықпал етуі мүмкін, сонымен қатар баланың ынтымақтасуға дайындығы да рөл атқаруы мүмкін. Басқа, жақында өткізілген зерттеулер нысанның тұрақтылығы идеясы кішкентай балалардың туа біткен қабілеті болмауы мүмкін екенін ұсынады. Пиаже теориясына сәйкес, жас балалардың жас өскен сайын нысанның тұрақтылығы дамитыны белгілі болса да, мына сұрақ туындайды: бұл жас балалардың санасында бұрыннан бар қабылдаудың нәтижесі ме? Шын мәнінде нысанның тұрақтылығы – жас мида дамитын нейрондық жолдарға туа біткен жауап па? Зерттеулер нәрестелердің нысанның тұрақтылығын дамытуға табиғи бейімділігінен гөрі көптеген факторлар жауапты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дәлелдерге сүйенсек, нәрестелер нысанды зерттегенде әртүрлі белгілерді пайдаланады және нысанды физикалық жасырмай-ақ оның тұрақтылығын қабылдауын тексеруге болады. Керісінше, нысан нәрестелердің көзінен жасырылады, сәл кедергі келтіріледі және оларға басқа визуалды белгілер ғана қалдырылады, мысалы, нысанды әртүрлі траекториялардан қарастыру. Сондай-ақ, нәресте нысанға қаншалықты ұзақ назар аударатыны оның көріс өрісіндегі үзілістерге немесе нәресте танысқан оқиғалардың ағынына байланысты болуы мүмкін екені анықталды.

It has been shown that artificial intelligent agents can be trained to exhibit object permanence. Building such agents revealed an interesting structure. The object permanence task involves several visual and reasoning components, where the most important ones are to detect a visible object, to learn how it moves and to reason about its movement even when it is not visible. Shamsian et al This was observed in 2006, in a study recognizing where the full mastery of object permanence is one of the milestones that ties into a child's ability to engage in mental representation. Along with the relationship with language acquisition, object permanence is also related to the achievement of self recognition. This same study also focused specifically on the effects that Down syndrome has on object permanence. They found that the reason why the children that participated were so successful in acquiring object permanence, was due to their social strength in imitation. Along with imitation being a potential factor in the success, another factor that could impact children with Down syndrome could also be the willingness of the child to cooperate. Other, more recent studies suggest that the idea of object permanence may not be an innate function of young children. While, in reference to Piaget's theory, it has been established that young children develop object permanence as they age, the question arises: does this occur because of a particular perception that already existed within the minds of these young children? Is object permanence really an inbred response to the neural pathways developing in young minds? Studies suggest that a multitude of variables may be responsible for the development of object permanence rather than a natural talent of infants. Evidence suggests that infants use a variety of cues while studying an object and their perception of the object's permanence can be tested without physically hiding the object. Rather, the object is occluded, slightly obstructed, from the infants view and they are left only other visual cues, such as examining the object from different trajectories. It was also found that the longer an infant focuses on an object may be due to detected discontinuities in their visual field, or the flow of events, with which the infant has become familiar.