Кіріспе
Балаларды тыныштандыратын ән
Жұбату әні – балаларға (ал ересектер үшін музыка мен ұйқы) орындалатын, көңілді ән немесе музыкалық шығарма. Жұбату әндерінің мақсаты әртүрлі. Кейбір қоғамдарда олар мәдени білімді немесе дәстүрді жеткізу үшін қолданылады. Сонымен қатар, жұбату әндері қарым-қатынас дағдыларын дамытуға, эмоциялық ниетті білдіруге, нәрестелердің назарын сақтауға, олардың қозғалғыштығын реттеуге және мінез-құлқына бағыт беруге көмектеседі. Бәлкім, жұбату әндерінің ең маңызды пайдасы – нәрестелердің ұйықтауына көмектесу. Сондықтан, мұндағы музыка көбінесе қарапайым және қайталамалы болады. Жұбату әндерін көптеген елдерде кездестіруге болады және олар ежелгі заманнан бері қолданылып келеді.
Этимология
Сумерлік мифте Энки мен Нинхурсая туралы былай делінген: 27 28. Ол жерде "элулам" әні ешкім шырқаған жоқ. Қала сыртындағы азалы дауыстарға ешкім шағымданбаған. Элюлам неміс тіліндегі "einlullen" және ағылшын тіліндегі "lulaby" сөздерінің түбірі саналады. "Lullaby" термині орта ағылшын тіліндегі "lullen" ("жайландыру") және "by[e]" ("жанында") сөздерінен туындаған; ол алғаш рет шамамен 1560 жылы тіркелген. Халықтық этимология бойынша, "Лилит Аби" ("Лилит, кетіп қал") деген сөздерден шыққан. Яһуди дәстүрінде Лилит – түнде балалардың жанын ұрлайтын демон. Лилиттен сақтану үшін яһуди аналары балалар бөлмесінің қабырғаларына "Лилит – абей" ("Лилит – кетіп қал") деген жазуы бар төрт дұға таспасын іліп қоятын.
Сипаттамалары
Ұйқы әндері әдетте шектен тыс әуендік ерекшеліктерді бөліседі, соның ішінде қарапайым дыбыс контурларын, кең дыбыс диапазондарын және көбінесе жоғарырақ дыбыстық регистрді. Бұл олардың күшті сезімдерді, әдетте махаббатты немесе қамқорлықты айқын жеткізуіне және білдіруіне көмектеседі. Гармония болғанда, нәрестелер әрқашан тұрақты интервалдарды диссонансты интервалдардан артық көреді. Сонымен қатар, әнде диссонансты интервалдар тізбегі болса, нәресте әдетте қызығуын жоғалтады және оның назарын қайтару өте қиын болады. Осыны көрсететіндей, көптеген ұйқы әндері негізінен тұрақты интервалдарды қамтиды. Тоналдық тұрғыдан алғанда, көптеген ұйқы әндері қарапайым, көбінесе тек тоникалық және доминанттық гармонияларды ауыстырады. Дыбыстық ерекшеліктерге қоса, ұйқы әндері бірнеше құрылымдық ұқсастықтарды бөліседі. Ең жиі кездесетін тенденциялар – үзіліспен қайталау және бөлімдер арасындағы ұзақ үзілістер. Бұл материалдың берілу жылдамдығын төмендетеді және нәрестелердің музыканы өңдеу қабілетінің баяулығына сәйкес келеді. Ритмдік тұрғыдан алғанда, ортақ үлгілер бар. Ұйқы әндері әдетте үш өлшемді немесе 6/8 өлшемінде болады, бұл оларға ерекше "тербеліс немесе шайқалу қозғалысын" береді. Бұл анасының ішіндегі баланың сезетін қозғалысын имитациялайды. Сонымен қатар, нәрестелердің ритмге деген бейімділігі оларды секіріп ойнатқанда еститін нәрселермен және тіпті олардың дене қозғалыстарымен тығыз байланысты. Ұйқы әндерінің темпі көбінесе баяу болады, ал айтылатын сөздер қысқа. Бұл да нәрестелердің ақпаратты өңдеу қабілетінің шектеулі екенін көрсетеді. Ұйқы әндері көбінесе олардың тыныштандыру қасиеттері үшін қолданылады, тіпті нәресте емес адамдар үшін де. Бір зерттеуде жүкті әйелдердің стресті басады және жалпы психологиялық денсаулығын жақсартатын ең тиімді музыка немесе дыбыс ұйқы әндері екені анықталды. Бұл сипаттамалар әртүрлі мәдениеттерде тұрақты болып келеді. Зерттеу көрсеткендей, әртүрлі мәдениеттерден келген ересектер әннің мәдени контекстін білмей, ұйқы әндерін тани және анықтай алады. Коган мен Гинцбург Соқотра аралындағы негізінен сауатсыз, бұқаралық ақпарат құралдарына ұшырамаған адамдарды зерттеу барысында осы мәдениеттегі ұйқы әндері батыс және шығыс дәстүріндегі ұйқы әндерінің көптеген ерекшеліктерін бөлісетінін анықтады: «мағынасыз буынды» қайталау, жылы эмоционалды кеңістік құру және ежелгі әдет-ғұрыптар мен сенімдерге сілтеме жасау. Алайда, бұл ұйқы әндері басқа дәстүрлерде кездесетін «санау элементтерінен» айырылған, ал қауіпсіздік рухани кеңістік ретінде қарастырылса, қауіп физикалық және рухани болып түсіндірілген.
Емдеулік құндылығы
Доктор Джеффри Перлман, Нью-Йорк Пресвитериан ауруханасының Команский балалар денсаулығы орталығының жаңа туған нәрестелер бөлімінің бас дәрігері жүргізген зерттеулерге сәйкес, жұмсақ музыка терапиясы ерте туған нәрестелердің жүрек соғуын ғана баяулатпай, олардың тамақтануына және жақсы ұйықтауына да көмектеседі. Бұл олардың салмағын көбейтуге және жазылу процесін жеделдетуге ықпал етеді. 2013 жылдың мамыр айында «Америкалық педиатрия академиясының журналында» жарияланған, Нью-Йорктегі Бет Израил медициналық орталығының қолдауымен жасалған зерттеуде музыканың түрінің маңызды екені анықталды. Терапиялық тұрғыдан жасалған «тірі» музыка және жеке орындалған жұбату әндері жүрек-қан тамыр және тыныс алу жүйесіне әсер етеді. 2011 жылдың ақпанында «Arts in Psychotherapy» журналында жарық көрген Флорида мемлекеттік университетінің Ұлттық нәрестелер мен балалар музыка терапиясы институтының профессоры Джейн М. Стендлидің зерттеуі осы терапияны алған нәрестелердің ауруханадан ертерек шығатынын көрсетті. Джейн М. Стендлидің қосымша зерттеулері көрсеткендей, қарқынды күтімде жатқан нәрестелердің физиологиялық жағдайын наушник арқылы жұмсақ жұбату әндерін тыңдату арқылы реттеуге болады. Жүрек және тыныс алу жылдамдығын баяулатумен қатар, жұбату әндерінің қандағы оттегінің деңгейінің артуымен және қауіпті апноэ мен брадикардия жағдайларының алдын алумен байланысы бар. Жұмсақ музыка ерте туған нәрестелердің дамуын ынталандыратын және оларды тірі ұстауға көмектесетін мінез-құлқына оң әсер ете алады. Жұбату әндері нәрестелердің өсуі мен дамуы үшін қажетті тамақтандыруды қамтамасыз ете отырып, емшек сору (тамақтану) деңгейін арттыру үшін қауіпсіздігі жоғары ынталандыру және күшейту көзі болып табылады. Осылайша, жұбату әндері неврологиялық жүйенің жылдам дамуына және ауруханада аз уақыт қалуға байланысты. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, тірі орындалған жұбату әндері ерте туған нәрестелердің физиологиялық функциялары мен дамуына пайдалы әсер етеді. Баяу, қайталамалы, ырғақты тірі орындалу сору мінез-құлқын реттей алады. Нәрестелер өздерін қоршаған дыбыстарға бейімделуге бейім. Дыбыс қабылдауы ананың құрсағында ұрықтың даму кезеңінде басталады және нәрестелер туа біткен музыкалық қабілетімен дүниеге келеді. Тірі тыныс алу дыбыстары нәрестелердің жүрек соғуын, тыныш сергек күйін және ұйқысын реттеуге көмектеседі. Тірі жұбату әндері ата-ана мен бала арасындағы байланысты нығайтады, соның салдарынан қарқынды күтіммен байланысты ата-аналардың стрессін азайтады. Қысқасы, музыка терапевтінің тірі орындаған жұбату әндері жайлылықты, тынығуды, қолайлы жағдайды, сондай-ақ оңтайлы өсу мен дамуды қамтамасыз етеді. «Шыбырла, кішкентай сәби» әні әртүрлі мәдениеттерде кездеседі және нәрестелерді тыныштандыруға, оларға күш беруге және күтімдік байланысты дамытуға қабілетті екені белгілі. Көптеген жұбату әндері, сөздерінің мағынасына қарамастан, бейбіт гипноздық қасиетке ие. Ал кейбіреулері, жылау сияқты, қайғылы немесе қараңғы болады. Гел тіліндегі «Ba, Ba, Mo Leanabh Beag» әні 1848 жылы Шотландияның таулы аймақтарында қиын жағдай тудырған картоп ашаршылығы кезінде жазылған. Ән жұмсақ картоп, ананың жағдайы және баласы үшін болған қорқынышы туралы айтады. 1920 жылдары ақын Федерико Гарсия Лорка испан жұбату әндерін зерттеді және олардың көпшілігінің «поэтикалық сипаты» мен «қайғының тереңдігі» туралы айтты. Лорканың теориясы бойынша, жұбату әнінің маңызды функциясы – ананың өз уайымдарын және алаңдауларын айтуға көмектесу. Қысқасы, олар ана үшін де терапия болып табылады. Көптеген Рождестволық әндер нәресте Исаға арналған жұбату әндері ретінде жасалған, олардың ең танымалсы – «Тынық түн».
Ана мен бала арасындағы қарым-қатынас
Сәбилер ересектерге арналған қарапайым әндерге қарағанда, сәбилерге арналған жұбату әндерін табиғи түрде жақсы көреді, сондай-ақ басқа әйелдің дауысына қарағанда анасының дауысын артық естіледі. Ана мен бала арасындағы қамқорлық байланысын қалыптастыруда жұбату әндерінің қандай рөл атқаратыны туралы көптеген зерттеулер жасалды. Баласына жұбату әнін шырқаған аналар баланың миының негізгі нейрондық құрылымын өзгертетін байланыс құратын іс-әрекетке қатысады, нәтижесінде бала музыкаға және оның ата-аналық байланысқа қатыстылығына «үйлеседі».
Классикалық музыкада
Классикалық композиторлар жазған бейнет әндері көбінесе "берцеуза" деп аталады, бұл француз тілінде бейнет әнін немесе бишек әнін білдіреді. Ең танымал бейнет әні Иоганн Брамс жазған ("Вигенлид", 1868). Бұл туралы нақты растама жоқ, бірақ Брамс ұйқыда апноэ деп аталатын ұйқы бұзылысынан зардап шеккеніне көптеген күшті дәлелдер бар. Оның "Вигенлид" шығармасын жазуға осының шабыттандырғаны болжанады (әннің ұйқыға көмектесетіндігіне негізделген). Шопеннің "Берсеуза" шығармасы – жеке фортепианоға арналған композиция. Осы жанрдың басқа да танымал мысалдары: Морис Равельдің скрипка мен фортепианоға арналған Габриэль Фауре есімімен жазылған Берцеузасы; Ферруччо Бусонидің Элегиялық Берцеузасы; Бенджамин Годардың "Джоселин" операсынан "Берцеуза"; Игорь Стравинскийдің "Берцеузасы", ол "Отқош" балетінде қолданылады, және Джордж Гершвиннің Струнный квартеті үшін Луллаби. Ағылшын композиторы Николас Маудың "Кешкі әлем" атты оркестрлік ноктурнасы "үлкен оркестрге арналған бейнет әні" деп қосымша аталады. Немец композиторы Пол Гренердің "Пан әлемінен" сюитасының соңғы бөлімі "Пан әлемге билеп-төстеп ән салады" деп аталады.
Бразилия
"Dorme neném" (Ұйықта, кішкентайым) әні елдің барлық аймағында орындалады және балалардың қатты қорқуына себеп болатын халықтық кейіпкер "Кука" туралы айтады.
Колумбия
"Duérmete niño, duérmete ya, que si no viene el coco y te comerá" (Балажан, ұйықта, енді ұйықта, әйтпесе қорқыныш келiп, сенi жеп қояды) - ата-аналар балаларын ерте ұйықтауға шақыру үшін айтатын жұбату әнi.
Филиппин
Филиппинде бұл ән "Ояйи" деп аталады. Батангас провинциясында "хулуна" деп аталатын өте ерекше ұйықтату әндері бар. Ол тек қарапайым сөздерден тұрғанымен, ұзақ мелизмаларға байланысты орындау өте қиын. Испанияның көптеген дәстүрлі әндері сияқты, ол да көптеген безендірулерге толы, бірақ батыс үлгісіндегі әндерден айырмашылығы, уақыт өлшемі жоқ. "Са Угой нг Дуян" - 1948 жылы Лусио Сан-Педро музыкасын жазған, ал Леви Селерио сөзін жазған танымал филиппин ұйықтату әні.
Вьетнам
Вьетнам тілінде омырау әндері "bài hát ru" деп аталады. Бір танымал вьетнамдық омырау әні – "Ầu ơ ví dầu" әні. Вьетнамдық омырау әндерін орындау қиын, себебі олардың мелодикалық әсемдемелері (мелизмалары) ұзаққа созылады. Омырау әндері әдетте ауылдар, бамбук көпірлер, күріш далалары, шаруалық және ананың дайындаған тағамы сияқты пейзаждық көріністерді қамтиды. Олар көбінесе мұңды әуенмен ерекшеленеді.
Қытай
"Солтүстік-шығыс бишек әні" Қытайдың солтүстігінен шыққан. Гуандун провинциясында кантон тіліндегі "Yuet Kwong Kwong" (月光光) – "Ай нұры" бишек әні кеңінен таралған.
Индонезия
"Нина Бобо" Индонезиядан.
Жапония
"Едо жұрғағы", "Ицуки жұрғағы", "Чугоку аймағы жұрғағы", "Шимабара жұрғағы" және "Такеда жұрғағы" Жапониядан.
Бангладеш
Бангладеш елінде, жұбату әні "Ghum Parrani Gaan" (ұйықтату әні) деп аталады. Мысалдарға "Ghum Parrani Maashi, Pishi" және "Baash baganer mathar upor" әндері жатады.
Иран
"Лаа, лаа, лаа, лаа, голь е лаале" (لای لای, لای, لای, گل لاله) – Иранның Солтүстік-Шығысындағы Горган аймағынан шыққан ең танымал және ежелгі парсы жұбату әндерінің бірі.
Чех тілі
"Spi, Janíčku, spi" ("Ұйқы, Джонни, ұйқы") – Бұл көңілді бейнет әнін Моравияда Франтишек Сушил (1804–1868) жинаған, ол дін қызметкері және чех ұлттық жаңаруының белсендісі болған. Ол Моравия мен Силезияда, сондай-ақ Австриядағы славян ауылдарында әндер жинады. Бұл ән баланың нақты аты – Яничекті, Ян есімінің жиі қолданылатын, жақын түрін пайдаланады. Мұнда қисынсыздық қолданылады, балаға көк және қызыл алмадан бөлек, ұйықтаса көк алма да берілетіні уәделенеді. "Ukolébavka" ("Бейнет ән") – Бұл ән 1633 жылы Иоганн Амос Коменскийдің (1592–1670) "Балалар мектебінің нұсқауы" кітабында жарияланған. Бұл кітап отбасыда нәрестелер мен алты жасқа дейінгі балаларды дамыту және тәрбиелеу туралы алғашқы зерттеме болуы мүмкін. Коменский, басқа нәрселермен қатар, ерте жаста сезімдік және эмоционалдық ынталандырудың қажеттілігін атап өтті. Сондықтан ол аналар мен күтушілерге арналған чех тіліндегі мәтінді және 16 ғасырдың уағызшысы Матезиустің түпнұсқа неміс бейнет әнінің нотасын қосты. "Hajej, můj andílku" ("Ұйқы, менің кішкентай періштем") – Бұл ең әуенді чех бейнет әнінің бірі, алғаш рет чех романтикалық жазушысы, ақын және чех халық әндері мен ертегілерін жинаған Карел Яромир Эрбен (1811–1870) жинаған. Мәтін ананың баласын тербетіп жатқанына нақты сілтеме жасайды. "Halí, dítě" ("Hullee, baby") – Бұл бейнет әнін моравиялық әндерді жинаған педагог және этнограф Франтишек Бартош (1837–1906) жинаған. Екінші жол бойынша, күтуші бала ұйықтағаннан кейін кетеді, бірақ үшінші жол бойынша, ол тек аңғардағы бақшаға, раушан жинауға барады. "Halaj, belaj, malučký" ("Ұйқы, ұйқы, кішкентай") – Бұл бейнет әні Моравияның шығысынан шыққан, ондағы диалект словак тіліне ұқсас, сондай-ақ халық әндері де шекарадан тыс словак әндеріне ұқсас. Балаға сүт пен ұннан жасалған, нәрестелерге қажетті "кашичка" деп аталатын қою тағам уәделенеді.
Дания тілі
"Elefantens vuggevise" ("Солпанның бала күту әні") – Бұл бала күту әні Даниядағы ең танымал әндердің бірі саналады. Экзотикалық жануарларды тақырып ретінде пайдаланып, әннің сөзі қарапайым және балаға оңай түсінікті. 1990 жылдары саяси тұрғыдан дұрыс болу үшін өзгертілді: "negerdreng" (негр баласы) сөзі "kokosnød" (кокос жаңғағы) деп өзгертілді. Әнді 1948 жылы Дания жазушысы және ақыны Харальд Х. Лунд жазды, ал музыкасын жазушы-музыкант Могенс Джермин Ниссен (1906–1972) жазған. "Godnatsang" ("Түн ортасындағы ән") – Бұл танымал ұйықтату әнін (сөзі мен музыкасы) Даниядағы балалар телешоуының жүргізушісі, композитор және пианист Сигурд Барретт (1967 жылы туған) және музыкант Стин Николай Хансен жазған. Сигурд әдетте балалар шоуының соңында осы әнді орындайды. Бұл ұйықтату әнінің тақырыбы – ұйықтау уақыты: Күн аяқталды, біз ұйықтап, демалуымыз керек, сонда таңертең сергек оянамыз. "Mues sang få Hansemand" ("Ананың кішкентай Хансқа арнаған әні") – Бұл ән Оңтүстік Ютландиядан шыққан және өте ескі (жазылған жылы белгісіз). Данияда ол кеңінен танымал емес. Бұл, ішінара, оның Ютланд диалектісінде жазылғандығына байланысты болуы мүмкін. Әннің сөзін Мари Тюлесен (1878–1924) жазды, ал музыкасын даниялық музыкант Олуф Ринг (1884–1946) жазған. "Jeg vil tælle stjernerne" ("Мен жұлдыздарды санаймын") – Бұл ұйықтату әні 1951 жылы Дания ақыны және жазушысы Хаффдан Расмуссен (1915–2002) жазған. Расмуссен көптеген ұйқастар мен әуендер жазды, олардың кейбіреулері әлі күнге дейін мемлекеттік мектептердегі дания тілін үйренетін бастауыш сыныптарда қолданылады (мысалы, "Halfdans ABC" сурет кітабы). Ән – саусақтары мен аяқтарымен жұлдыздарды санауға тырысатын баланың қарапайым оқиғасы.
Нидерланд тілі
"Slaap kindje slaap" – Мәтін көбінесе рифмасы үшін таңдалған. Ұйықта, кішкентайым, ұйықта. Сыртта қой басып жүр. Ақ аяқты қой, тәтті сүтін ішеді. "Maantje tuurt, maantje gluurt" – ежелгі голланд жұбатуы. Ай терезенің артынан қарап, тығылып тұр. Балалардың бәрі ұйықтап қалды ма? Иә, Ай, олар төсекте жатыр. Жақсы, ертең жаңа ойын мен оқу күні болады.
Ағылшынша
Исаның тууына байланысты көптеген ортағасырлық ағылшын өлеңдері бишек әндері түрінде кездеседі, мысалы, "Lullay, my liking, my dere son, my sweting" және бұл қазіргі заманғы бишек әндерінің нұсқалары болуы мүмкін. Дегенмен, бүгінде қолданылып жүрген көптеген әндердің пайда болуы он жетінші ғасырға дейін соқтырады. Ағылшын тіліндегі ең әйгілі бишек әндерінің бірі АҚШ-тан шыққан, атап айтқанда "Bye, baby Bunting" және "Hush, Little Baby".
Неміс тілі
"Der Mond ist aufgegangen" ("Ай көтерілді"), "Guten Abend, gute Nacht" ("Жақсы кеш, жақсы түн"), "Weißt du, wie viel Sternlein stehen" ("Қанша жұлдыз бар екенін білесің бе?") және "Schlaf, Kindlein, schlaf" ("Ұйықта, сәбиім, ұйықта") 18-шы және 19-шы ғасырларда кеңінен танылып, қазірге дейін танымал.
Ресей
"Cossack Lullaby" – орыс жазушысы және ақыны Михаил Лермонтовтың 19-ғасырда Осетияда Терек казағының әйелінен тыңдап, нотаға түсірген бишек әні.
Шотландия тілі
Шотланд ән дәстүрінде көптеген жұбату әндері бар, олардың белгілі мысалдары шотланд гэль тілінде, шотланд тілінде және ағылшын тілінде кездеседі. Олардың арасында балаға деген махаббаттан өзге сезімдерді білдіретін әндер де бар, атап айтқанда "Гриогал Крид" әні 1570 жылы Грегор Рой Макгрегордың қайын атасы Гленлионның Кэмпбел және қайын інісі тарапынан басы кесілуін еске алады. Көптеген дәстүрлі жұбату әндері әлеуметтік мәселелерді де көтеріп, Шотландиядағы қазіргі заманғы жұбату әндерінде де жалғасын табуда, мысалы Джим Маклиннің "Ұйықтағанда күлімде" ("Шшш, ұйықтау уақыты"), Мэтт Макгинннің "Кеншінің жұбату әні" ("Кури Дун" деп те аталады) және Карин Полварттың "Баллери Балу" әндері. Кристина Стюарттың "kist o dreams" жобасы 30-дан астам шотланд жұбату әнін қамтиды, олар Солтүстік-Шығыстағы дорик шотланд диалектісінен бастап Шетланд аралдарының диалектісіне дейін, сондай-ақ шотланд гэль және ағылшын тіліндегі үлгілерді ұсынады.
Украина тілі
Ой Ходит Сон Коло Викон (Терезеден Ұйқы келеді) - Украинадан.
Уэльс тілі
Уэльс тіліндегі ең ежелгі бейнет ән – "Диногадтың көйлегі" (; Pais Dinogad). Бұл бейнет ән 13 ғасырдағы Анерин кітабында сақталған болса да, оның ерекше тіл білімі түпнұсқа бейнет ән 6 ғасырға дейін бүкіл Британия аралында қолданылған ортақ бритон тілінде жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бейнет ән Солтүстік Англия мен Оңтүстік Шотландияның келт мәдениеті – Гододин туралы, сондай-ақ жойылған кумбрик тілінің ерекшеліктері туралы тілдік мәліметтер береді. Ол сонымен қатар осы кезеңдегі Орталық Британияның фаунасы және Ұлыбританиядағы еуразиялық сілеусіннің соңғы қалдықтары туралы деректерді қамтамасыз етеді. Уэльстің тағы бір дәстүрлі бейнет әні – "Suo Gân" 20 ғасырдың соңында кең танымал болды. Оның ең алғашқы жарияланымдары 1800 жылдарға жуықтап келеді, бірақ әлемнің әртүрлі елдерінен келген әртістер бұл әнді орындап, жаздырып қана қоймай, Голливуд фильмдерінде ("Күн империясы"), анимеде ("Қара Батлер") және компьютерлік ойындарда ("Скердің қызы") да пайда болды. Suo Gân әнінің ерекше мелодиясы бірнеше христиан әндерінде де қолданылған.
Австралия
"Curly Headed Babby" (сонымен қатар "Lula Lula Lula Lula Bye Bye" деп белгілі) 1897 жылы Джордж Х. Клутсам жазған. Бұл ән Пол Робсонның орындауы арқылы кеңінен танылды.
Жаңа Зеландия
"Hine E Hine" — 1907 жылы ханшайым Те Ранги Пай жазған маори халқының ұйықтайтын әні.