Кіріспе

Венгр математигі Пал Туран (18 тамыз 1910 – 26 қыркүйек 1976), сонымен қатар Пауль Туран деп те белгілі, негізінен экстремалды комбинаторика саласында жұмыс істеген венгр математигі. 1940 жылы еврей тегінен болғандықтан, нацистер оны тұтқындап, Трансильваниядағы еңбек лагеріне жіберді, кейін бірнеше рет басқа лагерлерге ауыстырылды. Түрмеде отырғанда Туран өзінің ең маңызды теорияларын жасады, оларды соғыстан кейін жариялады. Туран 46 жыл бойы венгр математигі Пол Эрдоспен тығыз байланыста болды, нәтижесінде 28 бірлескен мақала жарық көрді.

Алғашқы жылдар

Туран 1910 жылы 18 тамызда Будапештте венгр еврей отбасында дүниеге келді. Палдың математикалық қабілеті ерте білінді, орта мектепте ол үздік оқушы болды. Осы кезеңде Туран мен Пал Эрдош KöMaL журналында белгілі жауап берушілер ретінде танымал болды. 1930 жылы 1 қыркүйекте Будапешт университетіндегі математикалық семинарда Туран Эрдоспен танысты. Олар 46 жыл бойы ынтымақтасып жұмыс істеп, 28 ғылыми мақала жазды. Туран 1933 жылы Будапешт университетінде мұғалімдік біліктілік алды. Сол жылы ол Америка және Лондон математикалық қоғамдарының журналдарында екі маңызды ғылыми еңбек жариялады. 1935 жылы Липот Фейердің жетекшілігімен Этвёш Лоранд университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Еврей болғандықтан, ол numerus clausus саясатының құрбаны болды және бірнеше жыл бойы тұрақты жұмыс таба алмады. Ол жеке репетиторлықпен айналысып, емтиханға дайындалып жатқан түсушілер мен студенттерге көмектесті. 1938 жылға дейін Будапешттегі раввиндерді даярлайтын медреседе мұғалімнің көмекшісі болып жұмысқа орналасты, ол кезде ол 16 маңызды ғылыми жарияланымның авторы болып, Венгрияның жетекші математиктерінің бірі ретінде халықаралық деңгейде танымал болды.

Екінші дүниежүзілік соғыста

1940 жылдың қыркүйегінде Туран еңбек қызметіне жіберілді. Кейін ол еске алғандай, еңбек лагерьлеріндегі бес жыл оның өмірін құтқарды: олар оны Екінші дүниежүзілік соғыста 770 000 венгр еврейінің 550 000-і қаза тапқан концлагерьге түсуден сақтап қалды. 1940 жылы Туран Трансильванияға теміржол салуға жіберілді. Бір күні жұмыс істеп жатқанда, басқа тұтқын оны атымен шақырып, жұмысын өте нашар атқарып жатыр деді:
"Жұмыс барысында жанында бір офицер тұрды. Ол есімімді естігенде, жолдасқа мен математик екенімді сұрады. Ішінде офицер Жозеф Винклер инженер екені белгілі болды. Жастық шағында математикалық сайыста жүлделі орын алған, ал бейбіт өмірде Академияның үшінші класының (Математика және табиғаттану ғылымдары) мерзімді басылымы шығарылатын баспаханада корректор болып жұмыс істеген. Сол жерде ол менің бірнеше қолжазбаларымды көрген еді". Винклер Туранға көмектескісі келіп, оны жеңіл жұмысқа ауыстыруға қол жеткізді. Туран ағаш қоймасына жіберілді, онда ол тасымалдаушыларға қажетті өлшемдегі ағаштарды көрсетуі керек еді. Осы кезеңде Туран Риманның зета-функциясы туралы ұзақ мақала жазып, оның бір бөлігін аяқтап үлкерді. Кейіннен Туран бірнеше рет басқа лагерьлерге ауыстырылды. Кейін ол еске алғандай, ақыл-есін сақтап қалудың жалғыз жолы – математика, проблемаларды ойша шешу және олар туралы ойлау болды. 1952 жылы ол қайтадан үйленді, екінші әйелі математик Вера Сос болды. 1953 жылы олардың Дьёрдь есімді ұлы дүниеге келді. Жұбайлар бірнеше мақала жариялады. Туран жетекші математикалық журналдардың редакциялық алқаларының мүшесі болды, әлемнің көптеген жетекші университеттерінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Ол Польша, Америка және Австрия математикалық қоғамдарының мүшесі болды. 1970 жылы ол Филдс жүлдесі комитетіне шақырылды. Сондай-ақ, Туран Янош Болай математикалық қоғамын құрды және оның президенті болып қызмет етті.

Өлім

1970 жылы Туранға лейкемия диагнозы қойылды, бірақ бұл диагнозды тек әйелі Вера Сосқа ғана хабарлады, ол күйеуіне ауруы туралы айтпауға шешім қабылдады. 1976 жылы ол Ердосқа айтты. Сос Туранның "өмірге тым берілгеніне" және өлімге әкелетін ауруды естігенде үмітсіздікке түсіп, қалыпты жұмыс істей алмайтынына сенді. Ердос Туранның тіпті нацистік лагерьлерде де рухын жоғалтпағанын және онда керемет жұмыстар жасағанын айтты. Ердос Туранның ауруынан хабарсыз болғанына өкінді, себебі ол кейбір еңбектер мен кітаптарды "кейінге қалдырып", жақын арада жақсырақ сезінеді деп үміттенген, бірақ соңында оларды аяқтауға үлкермеді. Туран 1976 жылдың 26 қыркүйегінде Будапештте 66 жасында лейкемиядан қайтыс болды.

Сандар теориясы

1934 жылы Туран Туранның сырғасын қолданып, Г.Х. Харди мен Раманужанның 1917 жылғы n санының ерекше жай бөлгіштерінің санының қалыпты реті туралы нәтижесіне жаңа және өте қарапайым дәлел келтірді, атап айтқанда, бұл сан логарифмге өте жақын. Ықтималдық тұрғысынан қарағанда, ол Халаздың дисперсиясын бағалады. Халаз: «Оның нағыз маңызы – ықтималдық сандар теориясының бастапқы нүктесі болғандығында» дейді. Туран-Кубилиус теңсіздігі осы жұмыстың жалпылама түрі болып табылады. Аналитикалық сандар теориясындағы қолданыстарынан бөлек, ол кешенді талдау, сандық талдау, дифференциалдық теңдеулер, трансценденттік сандар теориясы және дискідегі функцияның нөлдерінің санын бағалауда да қолданылған.