Кіріспе
Тас кесу – тас материалдарын қалыпты түрде жою арқылы табиғи тастың дөңгелектелген бөліктерін пішіндеу өнері. Материалдың беріктігіне байланысты, біздің тарихымыздан бұрын немесе өткен уақытта жасалған тас жұмыстары бүгінгі күнге дейін жетіп келген. Палеолиттік қоғамдар жасаған тас құралдарын жасау процесі көбінесе тас қашау деп аталады. Тас кесудің әріптер жасау мақсатында қолданылуы жиі кездеседі. Жерден тас алу процесі кен өндіру немесе карьерлену деп аталады. Тас кесу – суретшінің мүсін жасау кезінде қолданатын әдістердің бірі. Бұл термин сонымен қатар сәулет, құрылыс немесе азаматтық инженерия салаларында қолдану үшін тас блоктарын өңдеумен айналысатын тас шеберлерінің қызметін де білдіреді. Археологтар, тарихшылар және антропологтар да кейбір петроглифтерді жасауға қатысты іс-әрекеттерді сипаттау үшін осы терминді пайдаланады.
Stone carving is an activity where pieces of rough natural stone are shaped by the controlled removal of stone. Owing to the permanence of the material, stone work has survived which was created during our prehistory or past time. Work carried out by paleolithic societies to create stone tools is more often referred to as knapping. Stone carving that is done to produce lettering is more often referred to as lettering. The process of removing stone from the earth is called mining or quarrying. Stone carving is one of the processes which may be used by an artist when creating a sculpture. The term also refers to the activity of masons in dressing stone blocks for use in architecture, building or civil engineering. It is also a phrase used by archaeologists, historians, and anthropologists to describe the activity involved in making some types of petroglyphs.
Тарих
Бейнелеу өнерінің ең ерте белгілі туындылары тас оюлар болып табылады. Тасқа ойылған немесе петроглифтер түріндегі іздер, боялған жұмыстар сақталмайтын жерлерде көбінесе жақсы сақталады. Берехат Рам Венерасы сияқты тарихи алдындағы Венера мүсіндері 250 000 жылға дейін сонау салып, туф және әк тас сияқты тастарға ойылып жасалған. Тас оюдың осы алғашқы мысалдары жұмсақ тасты қаттырақ тасқа соғу немесе сызып жасау арқылы пайда болған, бірақ кейде салыстырмалы түрде жұмсақ тасқа арналған мүйіз сияқты құралдар да қолданылған. Тасқа үгіп, керексіз бөліктерін алып тастау – тағы бір ерте техника болды. Кез келген мәдениетте болат ашылғанға дейін, барлық тас ою абразия техникасы арқылы, алдымен тас блогын балғамен қабысқаннан кейін жүзеге асырылған. Бұның себебі – болатқа дейін ең қатты металл болған қола, тіпті ең жұмсақ тасты өңдеуге де жеткіліксіз болды. Ежелгі гректер қоланың иілгіштігін пайдаланып, Милос аралында табиғи түрде кездесетін карборундомның ұсақ түйіршіктерін ұстап алып, тасты абразиялауға арналған тиімді ара құрал жасады. Темірдің дамуы тас кесу құралдарын жасауға мүмкіндік берді, мысалы, темірден жасалған кескіштер, бұрғылар және аралар, оларды қатайту және тас кесуге жеткілікті қатты күйге дейін темперлеуге болады, сонымен бірге деформацияланбай, сынбай да қалады. Одан бері кескіш құралдар көп өзгерген жоқ. Қазіргі заманғы, өнеркәсіптік, көп көлемді техникалар әлі де тасты кесу және алып тастау үшін абразияға көп сүйенеді, бірақ су эрозиясы және алмаз арамен кесу сияқты процестерде бұл әлдеқайда жылдам жүзеге асырылады. Тас кесудің бір заманауи әдісі жаңа процесті қолданады: бетке кенеттен жоғары температура қолдану. Кенеттен температураның көтерілуінен беткі қабат кеңейіп, жарылып кетеді. Кішкентай масштабта оксиацетилен ұсқын шығару машиналары қолданылады. Өнеркәсіптік масштабта лазерлер қолданылады. Ал кең масштабта, Рашмор тауының Харни шыңындағы граниттен жасалған Crazy Horse монументі және Джорджия штатының Албани қаласындағы Конфедерация ескерткіш паркі сияқты мүсіндер реактивтік оттықтарды пайдалану арқылы жасалады.
Тас мүсін
Тасқа мүсін жасау – өркениеттен бұрынғы кездерден жеткен ежелгі өнер. Тарихқа дейінгі мүсіндер көбінесе адам бейнесінде болған, мысалы Виллендорф Венерасы және Киклад мәдениеттерінің жүзі жоқ мүсіндері. Кейінгі мәдениеттерде жануарлар, адам-жануар гибридтері және абстрактілі формалар тастан жасалған. Ең алғашқы мәдениеттер абразивті әдістерді пайдаланса, қазіргі технология пневматикалық балғалар және басқа да құралдарды қолданады. Бірақ адамзат тарихының көп бөлігінде мүсіншілер тас кесудің негізгі құралдары ретінде балға мен кескішті пайдаланған. Процесс тас таңдаудан басталады. Кейбір суретшілер тастың өзінен шабыт алады; Ренессанс суретшісі Микеланджело оның жұмысы – блок ішінде тұтқындалған адам бейнесін босату екенін айтқан. Ал кейбір суретшілер бұрыннан ойластырылған формамен бастап, осы көзқарасты толықтыратын тасты іздейді. Мүсінші алдымен балшықтан немесе балауыздан мүсіннің моделін жасауы, оның пішінін қағазға сызуы немесе мүсіннің жалпы контурын тастың өзіне салуы мүмкін. Кесуге дайын болғанда, суретші әдетте қажетсіз тастың үлкен бөліктерін алып тастаудан бастайды. Бұл – мүсінді «қалыптастырудың» алғашқы кезеңі. Осы үшін ұзын, салмақты болаттан жасалған, бір жағы ұшы бар, екінші жағы соққыға арналған кең беті бар кескіш таңдалады. Бұл кезеңде кең, жалпақ жиекті кене тәрізді кескіш те қолданылуы мүмкін. Осы кескіштерді тасты бөлу және үлкен, қажетсіз бөліктерді алып тастау үшін қолданады. Бұл екі кескішті шебер балғамен бірге қолданады. Мүсіннің жалпы пішіні анықталғаннан кейін, мүсінші оны жетілдіру үшін басқа құралдарды пайдаланады. Тісті немесе тырнақты кескіштерде бірнеше ойыс беттер болады, олар тасқа параллель сызықтар салады. Бұл құралдар көбінесе мүсінге текстура қосу үшін қолданылады. Суретші калиперлерді пайдаланып тасқа белгілі бір аумақты өлшеп, алып тасталатын бөлігін қарындашпен, көмірмен немесе мелмен белгілей алады. Тас кесуші әдетте осы кезеңде ағаш балғамен бірге, беткей соққыларды қолданады. Соңында мүсінші тас блогын жалпы пішіндегі дайын мүсінге айналдырады. Содан кейін форманы соңғы күйіне жетілдіру үшін бұрандалар мен рифлер деп аталатын құралдар қолданылады. Распа – дөрекі беті бар, тегіс болат құрал. Мүсінші үлкен, кең қозғалыстармен артық тасты ұсақ сынықтар немесе шаң түрінде алып тастайды. Рифлер – распаның кіші нұсқасы, оны киімнің бүктемелері немесе шаштың торы сияқты егжей-тегжейлі бөлшектерді жасау үшін қолдануға болады. Кесу процесінің соңғы кезеңі – жылтырату. Жылтырату процесінің алғашқы қадамы ретінде құм қағазы немесе құм мата қолданылады. Емерей – мүсіндік материалдан қаттырақ және дөрекі тас, ол аяқтау процесінде де қолданылады. Бұл абразия немесе тозу тастың түсін шығарып, бетіндегі өрнектерді ашады және жылтырлық береді. Тасқа жарқыраған сыртқы түс беру үшін көбінесе қалайы мен темір оксидтері қолданылады. Мүсіндерді тікелей немесе жанама кесу әдісі арқылы жасауға болады. Жанама кесу – топырақ, балауыз немесе гипс үлгісін дәл пайдаланып кесу әдісі, содан кейін компас немесе пропорционалды бөлгіштер немесе бағыттау машинасы арқылы көшіріледі. Тікелей кесу – бұл күрделі модель жасамай, интуитивті түрде кесу әдісі. Кейде қағазға сызба немесе балшықтан жасалған эскиз жасалады.
Тас ою-өрнектерін қарау
Тас ежелден бері түрлі себептерге байланысты кесуге және ою-өрнек жасауға қолданылып келеді. Көптеген тас түрлерін металл кенінен табу оңай, ал металл кенін қазып, балқыту қажет. Тасты жер бетінен қазып алып, қол құралдарымен кесуге болады. Тас ағаштан мықтырақ, сондықтан тастан жасалған мүсіндер ағаштан жасалған заттардан ұзақ сақталады. Тас түрлері көп, сондықтан суретшілерге түсі, сапасы және қаттылығы бойынша кең таңдау мүмкіндігі бар. Бор, мыс, пемза және туфа сияқты жұмсақ тастарды тіпті тырнақ сияқты қарапайым заттармен де кесуге болады. Әктас пен мраморды абразивтер мен қарапайым темір құралдармен өңдеуге болады. Гранит, базальт және кейбір метаморфты тастарды тіпті темір немесе болат құралдармен кесу қиын; көбінесе вольфрам карбидімен қапталған құралдар қолданылады, бірақ абразивтер де жақсы нәтиже береді. Қазіргі заманғы технологияларда тасты кесу үшін құралдарға бекітілген абразивтер пайдаланылады. Қымбат және жартылай қымбат тастар да зергерлік бұйымдар немесе үлкенірек заттар үшін нәзік пішіндерге кесіліп, жылтыратылады; мұны кейде лапидар деп атайды, бірақ қатаң айтқанда лапидар кесу және жылтырату процесін ғана білдіреді. Таспен жұмыс істегенде өкпеге зиян келтіретін шаң пайда болуы мүмкін (көбінесе кремний кристалдары себеп болады), сондықтан кейде тыныс алу аппараты қажет болады.