Кіріспе

Католик шіркеуінің Жаңа Зеландиядағы рөліне шолу. Католик діні 1838 жылы Франциядан келген миссионерлер арқылы Жаңа Зеландияға әкелінді, олар маорилерді дінге көшірді. Жаңа Зеландияға Британ аралдарынан қоныс аударушылар келгенде, олардың көп бөлігі ирландтық католиктер болғандықтан, Католик шіркеуі маорилерге миссиялық емес, қоныс аударушылардың шіркеуіне айналды. Шіркеу Жаңа Зеландиядағы ең ірі христиан дінге жататынын мәлімдейді, оның қауымдастығы мәдени тұрғыдан алуан түрлі. Алайда, ағылшын тілінде "католик" сөзі "католик сеніміне" немесе "Батыс шіркеуінің тарихи доктринасы мен тәжірибесіне қатысты" деген мағынаны білдіре береді. Жаңа Зеландияда бір архиепископтық (Веллингтон) және бес бағынышты епархия (Окленд, Крайстчерч, Дунедин, Гамильтон және Палмерстон Норт) бар. Шіркеутің басшылығы Жаңа Зеландия католик епископтарының конференциясымен жүзеге асырылады. Оның бас архиепископы – Веллингтон митрополиті, 2023 жылдан бері Пол Мартин осы қызметті атқарып келеді.

Басталуы

Жаңа Зеландия суларында алғашқы христиан қызметі француз теңізшісі Жан-Франсуа де Сурвилльдің доминикандық капелланы, отец Пол Антуан Леонард де Вильфеикс 1769 жылы Рождество күні Ватувивиге жақын орналасқан Даутлес-Бейде (Doubtless Bay) месса өткізсе, мүмкін болған. Шамамен 70 жыл өткен соң, 1838 жылдың қаңтарында тағы бір француз, епископ Жан Батист Помпальье (1807–1871) Батыс Океанияның апостолдық викарі ретінде Жаңа Зеландияға келді. Ол Тынық мұхитының кең аумағын қамтыған Жаңа Зеландияны өз қызметінің орталығы етті. Жаңа Зеландиядағы алғашқы мессасын 1838 жылдың 13 қаңтарында Тотара-Пойнт (Totara Point), Хокиангада, ирланд отбасысы – Томас және Мэри Пойнтон мен олардың балаларының үйінде өткізді. Помпалььеге Мария қоғамының (маристер) мүшелері еріп келді, жақын арада тағы да көптеген адамдар келді. Миссия штаб-пәтері Корорарекада (кейін Рассел деп аталды) құрылды, онда маристер писеден ғимарат (қазір Помпальье деп аталады) салып, баспахана ашты. Солтүстікке миссионерлерді орналастырумен қатар, Помпальье Маори халқының арасында Вайкатода, ал Еуропалық қоныс аударушылардың арасында Окленд және Веллингтон аймақтарында жұмыс істей бастады. 1840 жылы Уайтанги шартына қол қойылғаннан кейін Жаңа Зеландия Ұлыбританияның отарлауына айналды. Католик отарлаушылардың саны барлығы 5000-ға жуық адамның арасында 500-ден аспады. Католик шіркеуі 1842 жылы Жаңа Зеландияны жеке викариат ретінде құрды.

Миссияның бөлінісі

Помпалье мен Франциядағы маристердің басшысы Жан-Клод Колиннің келіспеушілігі салдарынан, Рим 1850 жылдан бастап Жаңа Зеландияны екі шіркеулік басқаруға бөлуге келісті. Помпалье Окленд епископы болды, ал марист епископы Филипп Виард (1809–1872) Веллингтонды басқарды, оған Солтүстік аралдың оңтүстік жартысы және Оңтүстік аралдың бүкіл аумағы кірді. Бұл шешімнің нәтижесінде солтүстіктегі (көптеген маорилер тұратын) маори миссиясының үлкен бөлігі тоқтатылды; болашақта Окленд епархиясы болар жерде жұмыс істеген маристер, маори тілінде сөйлейтіндері де бар, Веллингтонға көшіп кетті. Алайда, 1850 жылы Еуропада болған Помпалье Жаңа Зеландияға көптеген дін қызметкерлерімен, алғашқы Мейірімді әпкелермен және он семинаристпен оралды. Олардың барлығы, біреуін қоспағанда, бес апта ішінде дін қызметкерлеріне бекітілді, ал олардың оқуы сол жылы құрылған Сент-Мэри семинариясының бастауы болды. Жаңа Зеландиядағы католик шіркеуі көбінесе қоныс аударушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға баса назар аударды. Католик қоныс аударушылардың көп бөлігі Ирландиядан келген, ал кейбіреулері Англия мен Шотландиядан келді. 19 ғасырда олардың арасында Англияның ескі католик ақсүйек отбасыларының өкілдері де болды, соның ішінде Жаңа Зеландияның Өкілдер палатасының бірінші спикері сэр Чарльз Клиффорд, 1-ші баронет, Жаңа Зеландияның алтыншы премьер-министрі Фредерик Уэлд және олардың туысы Уильям Вавасур. Веллингтон епархиясы үш епархияға бөлінді, Оңтүстік аралда Данидин (1869) және кейіннен Крайстчерч (1887) құрылды. 1887 жылы Жаңа Зеландия жеке шіркеулік провинцияға айналды. Иерархия құрылды, Веллингтон архиепископтық орынға айналды. 1900 жылы дін қызметкерлерін даярлайтын ұлттық семинария – Мосгиелдегі Қасиетті Крест колледжі ашылды. 1907 жылы, Жаңа Зеландия доминион мәртебесін алғанда, 888 578 еуропалық қоныс аударушының арасында 126 995 католик болды. 1870-ші жылдардың соңында Джеймс Макдональд маорилерге миссионерлік қызмет көрсеткен жалғыз адам болды. 1880 жылы Окленд епископы, архиепископ Стайнс, Макдональдқа маори миссиясын тапсырды. 1886 жылы епископ Джон Эдмунд Лак миссия үшін Милл-Хилл әкелерін шақырды. Аз қаражатқа қарамастан, дін қызметкерлері өте белсенді болды. Олардың кейбіреулері, мысалы, әке Карл Креймборг, өздері шіркеулер салған "құрылысшы дін қызметкерлері" болды. Олар сондай-ақ несиелік кооперативтер, шошқа шаруашылықтары, сүт фермалары және кооперативтік дүкендер ашты. Көптеген дін қызметкерлері неміс немесе голландтықтар болды және өмір бойы маори қауымдастықтарына адал болды. Кейбіреулері ағылшын тілінен гөрі маори тілінде жақсырақ сөйлей бастады. Веллингтон епархиясында маристер маорилер арасындағы жұмысын, әсіресе Отакиде, белгілі бір шектеулермен жалғастырды. Ана Оберт (төменде қараңыз) Хоук шығанағында және кейін Иерусалимде маңызды үлес қосты. Маори балалары үшін католик орта мектептері құрылды: Миссия әпкелерінің құрылымымен Напиердегі St Joseph's Māori Girls' College (1867); Милл-Хилл әкелері құрған, кейіннен 1876 жылы Жаңа Зеландияға келген марист ағайындарымен жұмыс істеген Норткоттегі Hato Petera College (1928); және 1948 жылы марист әкелері Hato Paora College ашты. Маоридің алғашқы католик дін қызметкері әке Вирему Те Авиту 1944 жылы тағайындалды, ал маоридің алғашқы католик епископы епископ Макс Мариу 1988 жылы тағайындалды.

Діни ордерлер

Жаңа Зеландияға көптеген католиктік діни ордендер келді. Мейірімділік әйелдер қауымы 1850 жылы Оклендке келді – Жаңа Зеландияға келген алғашқы діни әйелдер қауымы – және денсаулық сақтау және білім беру саласында жұмыс істей бастады. 1867 жылы Миссиялық Анамыз қауымы Нейперге келді. Патрик Моран 1871 жылдың ақпанында Дунединнің алғашқы католик епископы болып келген кезде, Дублиндегі Сион төбесі монастырынан он доминикан монах әйелдерімен бірге келді, және олар ашылғаннан кейін бірнеше күн ішінде өз мектептерін құруға кірісті. 1876 жылы осы епископ Христиан бауырларының қызметін алды, олар сол жылы Дунединдегі мектебін ашты. 1880 жылы Назареттік Әйелдер қауымы Батурсттан Уангануиге келді, онда олар 1880-1900 жылдар аралығында 7 мектеп ашты. Қасиетті Жүректің Әйелдер қауымы 1883 жылы Жаңа Зеландияға келді және Оңтүстік Кентерберидегі Темукада алғашқы қауымын құрды. Келесі жиырма жыл ішінде осы қауымның негізін қалаушы Мэри Маккиллоп (Сыныптағы Мария) өзінің әйел бауырларын қолдау үшін Жаңа Зеландияға төрт рет келді. Сузанн Обер 1860 жылы епископ Помпалье шақыруымен Жаңа Зеландияға келді, Окленд пен Хоукс-Бейде жұмыс істеді. Ол 1892 жылы Иерусалимде Мейірімділік әйелдер қауымын құрып, 1899 жылы Жаңа Зеландияға әкелді. 1997 жылы Жаңа Зеландия епископтар кеңесі Сузанн Обердің қасиеттілік ісін бастауға қолдау көрсетуге келісті, бұл оның шіркеуде қасиетті деп жариялану процесін бастады. 20-шы ғасырда Жаңа Зеландияда көптеген басқа ордендер құрылды, соның ішінде Крайстчерч пен Оклендтегі кармелит монах әйелдері және Хоукс-Бейдегі цистерциандар.

Даму

Жаңа Зеландия қалаларының, кенттерінің және ауылдық жерлерінде шіркеулердің айқындығы Жаңа Зеландиядағы католицизмнің тарихи маңыздылығын көрсетеді. Сент-Патрик соборы – Окленд католик епископының соборы. Ол 1841 жылы тәж епископ Помпальеге берген бастапқы жерде орналасқан; 2007 жылдың қыркүйегінде жаңартылып, қайта ашылды. Дунединдегі Сент-Джозеф соборы 1878 және 1886 жылдар аралығында салынған. Қасиетті Жүрек соборы – Веллингтон архиепископиясының соборы және 1901 жылы ашылды (бұрынғы Сент-Мари соборының орнына), бірақ ол 1984 жылға дейін ресми собор статусын алған жоқ. 1905 жылы ашылған Қасиетті Құдайдың соборы (Крайстчерч) жоғары бағаланады. 1947 жылы Крайстчерчте тағы бір семинария, Қасиетті Аты семинариясы ашылды. Гамильтон епархиясының соборы – Қасиетті Мария соборы (1975 жылы салынған, 1980 жылы қайта освящен және 2008 жылы жаңартылған), ал Палмерстон Норт епархиясының соборы – Киелі Рух соборы (1925 жылы салынған, 1980 жылы жаңартылып, қайта освящен).

Бүгінгі шіркеу

1950 және 60-жылдардағы әлеуметтік көзқарастардың өзгеруі және Екінші Ватикан Кеңесінің бастаған ауқымды өзгерістері Жаңа Зеландиядағы католик шіркеуіне әсер етті, оның ішінде литургия және шіркеу архитектурасы салаларында. 1970 жылдан бастап Жаңа Зеландияда әйін ағылшын немесе маори тілдерінде оқылды. 1980 жылғы 6 наурызда Окленд епархиясы мен Веллингтон архиепархиясы бөлініп, тиісінше Гамильтон және Палмерстон Норт епархиялары құрылды. Жаңа Зеландияда төрт кардинал болды, олардың төртеуі де кезек-кезек Веллингтон архиепискобы және Жаңа Зеландия митрополиті лауазымын атқарды: Питер МакКифри, Реджинальд Деларгей, Томас Стаффорд Уильямс және қазіргі архиепископ Джон Атчерли Дью. Папа Иоанн Павел II 1986 жылғы қарашада Жаңа Зеландияға келген алғашқы папа болды. Оған ресми мемлекеттік қарсы алу рәсімі жасалды және мыңдаған адам қатысқан салтанаттарға төрағалық етті. Ол Жаңа Зеландиядағы мәдениеттер арасындағы құрметке шақырды: 2001 жылы Папа Австралия, Жаңа Зеландия және Тынық мұхиты аралдарының түпкі халықтарына жасалған теріс әрекеттер үшін өтініш айтты және шіркеу мүшелері осындай қателіктерге қатысқан немесе әлі де қатысы бар болса, кешірім сұрады. Апостолдық нұсқау Океаниядағы дін қызметкерлерінің жасаған жыныстық зорлық-зомбылық оқиғаларын да айыптады.

Жыныстық зорлық-зомбылық оқиғалары

Жаңа Зеландиядағы католик епархиялық дін қызметкерлерінің 14%-ы 1950 жылдан бері тиісті емес мінез-құлық (қаржылық тәртіпсіздік, сексуалдық зорлық, психологиялық зорлық немесе немқұрайдылық) көрсеткені үшін айыпталып отыр. 1950 жылдан бері балаларға қатысты сексуалдық зорлықтың 835 дерексізі тіркелді. 1990 жылдардан бастап Жаңа Зеландияда католик шіркеуі мен басқа балаларға күтім жасайтын мекемелердегі зорлық-зомбылық фактілері жария бола бастады. "Кемінде үш дін қызметкері" сотталды, ал бірнешеуі зорлыққа жол бергені үшін сынға ілінді. Бұл көрсеткіш Австралия және тағы да көптеген елдермен салыстырғанда әлдеқайда төмен болды, себебі католик шіркеуі "білім беру және әлеуметтік көмек көрсету саласында аз рөл атқарды". 2000 жылы шіркеу дін қызметкерлерінің балаларға зорлық көрсетуін мойындап, кешірім сұрады, қағидалар енгізіп, зорлық шағымдарын қарау үшін ұлттық кеңсе құрды.

Демография

2013 жылғы санақта халықтың 47,65 пайызы өзін христиан дінінің жақтасы деп санаса, тағы 41,92 пайызы дінге қатысы жоқ екенін, ал шамамен 7 пайызы басқа діндерге жататынын көрсетті. Негізгі христиан діндері: католиктер (12,61 пайыз); англикандар (11,79 пайыз), пресвитериандар (8,47 пайыз) және тағы да анықталмаған христиандар (5,54 пайыз). 2013 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Батыс жағалау мен Таранаки аймақтарында католиктердің үлесі ең жоғары: тиісінше 16,8 пайыз және 15,5 пайыз. Ал Тасман мен Гисборн аймақтарында католиктердің үлесі ең төмен: тиісінше 7,4 пайыз және 8,2 пайыз. Жаңа Зеландия католиктерінің шамамен 25 пайызы жексенбілік миссаға тұрақты түрде қатысады, ал 1960 жылдардың соңында бұл көрсеткіш 60 пайызды құраған. Соңғы жылдары дін қызметкерлерінің, монахтар мен қарындастардың саны азайды, ал мирянның (дінге кірмейтіндердің) қатысуы артты. Жалпы, 530 дін қызметкері және 1200 діни уақыттық қызметкер бар. 2017 жылдың басында Қасиетті Крест семинариясында дін қызметкері болуға дайындалып жатқан 26 ер адам болды.

Әлеуметтік және саяси қатысу

Жаңа Зеландиядағы католиктік ұйымдар білім беру, денсаулық сақтау және күтім көрсету, түрмелерге, зейнеткерлер үйлеріне және ауруханаларға рухани қолдау көрсету, әлеуметтік әділдік және адам құқықтарын қорғау сияқты қоғамдық қызметтерге қатысады. Жаңа Зеландиядағы белсенді католик қайырымдылық ұйымдарының қатарында Сент-Винсент-де-Пол қоғамы және Каритас Интернационалис бар.

Білім

Жаңа Зеландиядағы алғашқы католик мектебі 1840 жылы, Вайтанги келісім-шартына қол қойылған жылы, Корорарекада ашылды және ол Әулие Петр мектебі деп аталды. Бастапқыда епископ Помпалье басқарған католик миссионерлері маори балаларына арналған мектептерге баса назар аударды. Сондықтан 1841 жылы католик миряндары оралман отбасыларының ұлдары үшін мектеп құрды. Бұл мектеп Оклендтегі алғашқы мектеп болды. 1877 жылы жаңа орталық үкімет діни сипаттан ада білім беру туралы заң қабылдады, ал католик шіркеуі өз мектептер желісін құруға шешім қабылдады. Жүйе тез кеңейді. Дегенмен, 1970 жылдардың басында католик жүйесі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі туу көрсеткішінің өсуіне, қала маңына қарай кеңеюге, міндетті білім беру мерзімінің алты жылдан тоғыз жылға дейін ұзартылуына және сыныптардағы оқушылар санын азайтуға байланысты қаржылық қиындықтарға тап болып, құлдыраудың алдында тұрды. 1975 жылы үшінші Лейбористік үкімет Жеке мектептерді шартты түрде біріктіру туралы заң қабылдады, бұл қаржылық жағдайы нашарлаған католик мектептеріне мемлекеттік білім беру жүйесіне енуге мүмкіндік берді. Бұл мектеп мемлекеттен қаржыландыру алып, мемлекеттік оқу бағдарламасын оқыту сияқты мемлекеттік мектептерге тән міндеттерді орындау шартымен католиктік ерекшелігін сақтай алатындығын білдірді. Жер мен ғимараттар әлі де жергілікті епископтың немесе діни орденнің меншігінде болып қалады және мемлекеттен қаржыландырылмайды. Оның орнына ата-аналар оларды күтіп ұстау үшін «төлем» жасайды. 1979 мен 1984 жылдар аралығында бір католик мектебінен басқа барлық мектептер мемлекеттік жүйеге бірікті. 2013 жылдың маусым айында Жаңа Зеландияда 190 католик бастауыш мектебі және 50 орта мектеп болды. 2015 жылы шамамен 86 000 оқушы білім алып жатыр, бұл Жаңа Зеландия мектеп жүйесіндегі барлық оқушылардың 10 пайызынан сәл кем. Жаңа Зеландиядағы католик балаларының шамамен 78 пайызы католик мектептеріне қатысады. Жаңа Зеландия католик білім беру кеңсесі (NZCEO) Жаңа Зеландиядағы католик мектептерін басқаруға көмектеседі.

Саясат

1853 жылы Чарльз Клиффорд және оның туысы Фредерик Уэлд Жаңа Зеландияның 1-ші Парламентіне сайланды. Екеуі де ескі ағылшын католиктік отбасылардан шыққан және Стонихерст колледжінде білім алған. Клиффорд 1854 жылы Палатаның бірінші спикері болып тағайындалды. Уэлд 1860 жылдан бастап үкімет министрі, 1864 жылдан бастап премьер-министр болды, кейін бірнеше британдық колониялардың (Батыс Австралия, Тасмания және Боғаз қоныстары) губернаторы болып тағайындалды. Генри Уильям Петре 1853 жылдан 1860 жылға дейін Заң шығарушы Кеңестің мүшесі болды; оның әкесі Уильям Петре, 11-ші барон Петре Жаңа Зеландия компаниясының төрағасы болды, сондай-ақ ескі рекусант Петре отбасынан шыққан. 1906 жылы либерал саясатшы Джозеф Уорд, католик дінін ұстанған, премьер-министр болды. Уорд Австралияда туған және ирландтық католик отбасында өскен. Оның саяси жетістігі католиктердің елдегі ең жоғары лауазымға көтерілуі мүмкін екендігін көрсетті. 1935 жылы жаңа зеландиялықтар еңбекші партия үкіметін, католик премьер-министр Майкл Джозеф Савидж басқарып, сайлады. ХХ ғасырдың соңында көптеген католиктер өздерінің қоғамдарында, сондай-ақ ұлттық және халықаралық деңгейде әділдік пен бейбітшілік мәселелерін қозғады. Жаңа Зеландия католиктері 1981 жылы Спрингбок турнесі кезінде апартеидке қарсы наразылық акцияларын өткізді. Маори халқының құқықтары мен Уайтанги шарты бойынша келісімдер; босқындар мен көшіп келушілердің құқықтары; және Жаңа Зеландияда жазалаушы әділдіктен гөрі, қалпына келтіруші әділдікті қолдау.