Кіріспе
1893 жылдан 1918 жылға дейін Тонга патшасы Джордж Тупу II (18 маусым 1874 – 5 сәуір 1918) – 18 ақпан 1893 жылдан қайтыс болғанға дейін Тонга патшасы болды. Ол 17 наурыз 1893 жылы Нукуалофада ресми түрде таққа отырғызылды. Ол сондай-ақ 20-шы Туи Канокуполу титулын иеленді.
George Tupou II (; 18 June 1874 – 5 April 1918) was the King of Tonga from 18 February 1893 until his death. He was officially crowned at Nukuʻalofa, on 17 March 1893. He was also the 20th Tuʻi Kanokupolu.
Өмір
Сиаоси (Джордж) Тупу II туған тарапынан да, әке тарапынан да біріккен Тонга Корольдігінің негізін қалаушы, король Джордж Тупу I, Тауфаахау Тупу I-ге туыс болды. Оның әкесі 1905 жылы Тонганың премьер-министрі болған Туи Пелехаке Фатафехи Тутаитокотаха ханзадасы еді. Фатафехидің анасы Салоте Пилолеву – Тауфаахау Тупу I-нің қызы. Сиаоси Тупу II-нің анасы – Тауфаахау Тупу I-нің ұлы Тевита Унганың қызы Фусипала Таукинотеку. 1900 жылы Тонга Парламенті Тупу II-нің басқаруына күдікпен қарап, оның есептерін бірнеше рет тексерді, нәтижесінде мыңдаған фунт стерлинг айырмашылығы табылды. Тонгадағы эмигранттар оны Жаңа Зеландияға қосуды талап етті. Лавиния Вейонгоға үйленер алдында Маргарет Кокермен жақын қарым-қатынаста болды, оның нәтижесінде Уаия мен Ана Факалелу кихе фана есімді екі баласы дүниеге келді. Бұл екі баланың тууы патшаның Англиядан келген қарапайым әйелмен қарым-қатынаста болуының салдарынан туындаған жағдайларға байланысты құпия сақталды. Уаия сарайда өмір сүруін жалғастырды, ал оның қарындасы Ана Уайха Малупоның (Такапаутоло) қамқорлығына берілді. Ол өзінің қызы Салотемен тығыз қарым-қатынаста болды. Ол әндер мен өлеңдер жазуға деген ортақ құмарлығын Гавайидегі бұрынғы әріптесі Калакауамен бөлісті. Ол сондай-ақ, халыққа таза су жеткізу және қоғамдық денсаулықты жақсарту мақсатында Тонганың барлық аймақтарында цементтен жасалған су резервуарларын (вайсима) салуын қолдағандығымен белгілі. Ол 18 жасында, өзінің арғы атасы Георг Тупу I қайтыс болғаннан кейін таққа отырды, сол кезде ол әлі үйленбеген еді. 1896 жылы елдің басшылары оны үйленіп, мұрагер тууға шақырды. Оның қайтысынан кейін басшылар жаңа әйелді ұсынды, ол Туи Хатакалауа әулетінен шыққан Нюатопутапудан Маатудың қызы Офа ки Вавау болды. Алайда Джордж бұдан бас тартты. 1898 жылы король неміс вице-консулы Вальдемар фон Трескоудың жартылай нәсілді қызы Джейн (Евгения) фон Трескоуға үйленуді жоспарлаған, бірақ Парламент Тупуға өз кандидатураларын ұсынғанда бұл таңдауға қарсылық білдірді. Ақырында, 1899 жылдың 1 маусымында ол Лавиния Вейонгоны (1879-1902) әйел ретінде қабылдады. Ол Ваваудан Купуавануаның және Ниуафоудан Токанганың қызы болды, осылайша бұл аралдарды таққа байланыстырды. Купуавануа анасы Лавиния Вейонго (1828-1907) арқылы соңғы Туи Тонга Лауфилитонганың немересі болды, осылайша оған сол әулетке құқық талап етуге мүмкіндік берді. Дегенмен, бұл неке азаматтық соғысқа ұласуы мүмкін еді. Көп жылдар бойы патша мен елдің қалған бөлігі арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп тұрды. Оның тиімсіз басқаруымен қатар, бұл тұрақты шиеленіс 1900 жылы Тонганың британдық протекторатына айналуына әкелді. Королева Лавиния 1902 жылдың 25 сәуірінде туберкулезден қайтыс болды, оның бір баласы Салоте (1900 жылдың 13 наурызында туған) болды. Ол «бұрыс» анадан туған деп саналғандықтан, ол танымал емес еді, сондықтан ол сарай бақшасынан тыс жерде қауіпсіз емес еді. 1909 жылдың 11 қарашасында Сиаоси екінші рет 16 жасар Анасеини Такипо Афухаамангоға, бас тартқан Офакиваваудың жарты қарындасына үйленгенде, басшылар қуанып кетті. Полинезияның ежелгі дәуірінде жеңілген басшыны өлтіру немесе жер аудару әдеті болған. Сондықтан Салоте Ақландта оқуға баруына мүмкіндік болды, осылайша оны желтоқсан айында Жаңа Зеландияға баруға арналған кемеге отырғызды. Анасейни Такипо патшайымы Тэ Манса мен Тевита Ула Афухамангоның қызы болды. Тэ Манса Тонгадағы ең жоғары дәрежелі әйел болды (соңғы Тамаханың қайтысынан кейін), өйткені ол Туи Хатакалауа мен Туи Канокуполуға тікелей қан желісімен байланысты, бұл оның қыздарын Тупу II-ге үйлену үшін тамаша кандидаттар етті. Тэ Манса Пенисимани Латуселу Кахоның және оның әйелі (оның бірінші туысы) Илайса’ан Тупуахаудың (Маэалиуаки Фатукимотулало Ту’и Ха’атакалауаның қызы) қызы болды. Пенисимани Латуселу Нунфаикеа Туита мен Палулелева Муликиха’амеаның (Маэалиуаки мен Тупуахау Мехикитагасының қарындасы) ұлы болды. Нунфаикеа мен Палулелева екеуі де король Маафуо Туитонга ТуиКанокуполудың немерелері болды, бұл Офакивавау мен Такипоны Джордж Тупу II үшін ең қолайлы келіндер етті. Салоте 5 жыл бойы елден тыс жерде тұрды. Такипо патшайымы әлі ұл тумаған еді. Оның тұңғыш қызы, Онелуа (1911 жылдың 20 наурызында туған), 19 тамызда, 1911 жылы алты айлық болған кезде құрылыстан қайтыс болды; екінші қызы, Элисива Фусипала Таукионетуку (1912 жылдың 26 шілдесінде туған), ақырында 1933 жылдың 21 сәуірінде туберкулездің перитонитінен қайтыс болды. Ал, Салотеге деген басшылардың үміті әлсіреп барады. Саяси тұрғыдан қолайлы күйеу табу қажеттігі өте маңызды болды, ақырында ол Тунги Маилефихиде табылды, ол Офаның туысы еді. Сиаоси басқа әйелдерден де бірнеше баласы болды. Осы ұрпақтардың кейбіреуі қазір Фиджидегі көрнекті саясаткерлер, ал басқалары Тонгадағы жоғары дәрежелі басшылар (Вилай Тупу, барон Ваэаның әкесі). Оның өзінің үкіметі тиімсіз болды, кейбір министрлер елдің британдық аннексиясына рұқсат беруді қарастырды. Корольдің 1918 жылдың сәуір айындағы қайтысынан кейін оның әйелі Такипо (1 наурыз 1893 – 26 қараша 1918) Тонгада азаматтар арасында тараған испан қызбасынан қайтыс болды. Сиаосидің қызы Салоте оның орнына келді және королева Салоте Тупу III деп жарияланды.
Tupou II's reign was troubled by government corruption and inefficiency. The Tongan Parliament in 1900 was suspicious of Tupou II's governing and audited his accounts several times, finding discrepancies worth thousands of pounds. The expatriate community in Tonga called for its annexation to New Zealand. Before he was married to Lavinia Veiongo, he had an intimate relationship with Margaret Cocker, which resulted in two children, Uaia and Ana Fakalelu kihe fana. These two children were kept a secret due to the implications of the King having relations with a commoner from England. Uaia continued to live in the palace while his sister Ana was entrusted into the care of a chieftain of Uiha Malupo (Takapautolo). He had a close relationship with his daughter Sālote. He shared his common love of writing songs and poems with his earlier Hawaiʻian colleague Kalakaua. He is also known for his support of constructing cement water tanks (vaisima) throughout Tonga to provide clean water to the people and improve public health. He ascended the throne at the age of 18, upon the death of his great grandfather George Tupou I, at which time he was still a bachelor. In 1896, the chiefs of the country urged him to marry and produce an heir. After her death, the chiefs suggested a new wife, ʻOfa ki Vavaʻu, the daughter of Māʻatu from Niuatoputapu, who was related to the Tuʻi Haʻatakalaua line. George, however, refused. In 1898, the King intended to marry Jane (Eugenie) von Treskow, the half caste daughter of the German Vice Consul Waldemar von Treskow, but Parliament registered its objection to this choice when it presented Tupou with its own nominations. Finally, on 1 June 1899, he took Lavinia Veiongo (1879–1902) as his wife. She was the daughter of Kupuavanua from Vavaʻu and Tōkanga from Niuafoʻou, thus obliging these islands to the throne. Kupuavanua was also, through his mother Lavinia Veiongo (1828–1907), a grandson of the last Tuʻi Tonga Laufilitonga, thus enabling him to claim rights to that line as well. Nevertheless, the marriage nearly started a civil war. For years, relations between the king and the rest of the country remained tense. In addition to his inept governance, this ongoing strain led in 1900 to Tonga's becoming a British protectorate. Queen Lavinia died on 25 April 1902 from tuberculosis, leaving one child, Sālote (born 13 March 1900). She was considered unpopular as she was perceived as being born from the 'wrong' mother; so much so that it was not safe for her to go outside the palace garden. When Siaosi married for the second time, on 11 November 1909, to the then 16 year old ʻAnaseini Takipō Afuha'amango, a half sister of the rejected ʻOfakivava'u, the chiefs were jubilant. It was customary in pre modern Polynesia for a defeated chief either to be killed or to be exiled. As such, it was a fortunate excuse that Sālote had to go to school in Auckland and so she could be put on the December steamer to New Zealand. Queen Anaseini Takipō was the daughter of Tae Manusa and Tevita Ula Afuha'amango. Tae Manusa was the highest ranking woman in Tonga (after the death of the last Tamahā) as she had a direct bloodline to Tu'iHa'atakalaua and Tu'iKanokupolu, which made her daughters the perfect option for Tupou II to marry. Tae Manusa was the daughter of Penisimani Latuselu Kaho and his wife (also his first cousin) Ilaisa'ane Tupou'ahau (daughter of Maealiuaki Fatukimotulalo Tu'iHa'atakalaua). Penisimani Latuselu was also the son of Nunufa'ikea Tuita and Paluleleva Mulikiha'amea (sister of Maealiuaki and the Mehekitanga of Tupou'ahau). Both Nunufa'ikea and Paluleleva were great grandchildren of King Ma'afu'o'Tu'itonga Tu'iKanokupolu, which made both Ofakivava'u and Takipō to be the most suitable brides for George Tupou II. Sālote would remain in exile for 5 years. Queen Takipō had still not brought forth a son. Her first daughter, ʻOnelua (born 20 March 1911), died of convulsions while only six months, on 19 August 1911; her second daughter, ʻElisiva Fusipala Taukiʻonetuku (born 26 July 1912), eventually died from tubercular peritonitis on 21 April 1933 aged 20. The hope the envying chiefs had had on an heir through Takipō was fading, and the hope for supporters of Sālote's rose. The need to find a politically acceptable husband for her became imperative, and he was found in the end in Tungī Mailefihi, a cousin of ʻOfa. Siaosi had also a few children from other women. Some of these descendants are now prominent politicians in Fiji, and others high ranking chiefs in Tonga itself (Vīlai Tupou, father of Baron Vaea). His own government was ineffective with some ministers contemplated permitting British annexation of the country. The death of the king in April 1918 was soon followed by his wife Takipō (1 March 1893 – 26 November 1918) from the infamous Spanish flu epidemic raging in Tonga. Siaosi's daughter Sālote succeeded him and was proclaimed Queen Sālote Tupou III.