Кіріспе

Тонганың патшасы 1845 жылдан 1893 жылға дейін. Джордж Тупу I (4 желтоқсан 1797 – 18 ақпан 1893), бастапқыда Тауфаахау I деп аталған, қазіргі Тонганың тұңғыш патшасы. Ол 1831 жылы крещение алғанда Ұлыбритания королі Джордж III-тің құрметіне Джорджтың тоңға тіліндегі баламасы – Сиаоси (алғашқыда Цзяоцзи) есімін қабылдады. Оның лақап аты – Lopa ukamea (немесе Lopa ʻaione), яғни темір кабель.

Туу

Джордж Тупу I шамамен 1797 жылы Тонгада дүниеге келген. 4 желтоқсан оның туған күні ретінде жиі айтылады және Тонгада мемлекеттік мереке болып табылады; алайда, бұл 1845 жылы Туи Канокуполу ретінде тәж киген күні, сол кезде ол Тупу деген ат алған. Тонголелека және ондағы Niuʻui ауруханасы (2006 жылғы Тонга жер сілкінісінде қираған) оның туған жері ретінде жиі айтылады; бірақ, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ Лифука мен Тонгатапу да жиі туған жері ретінде аталады. Оның әкесі Тупутоа'а 17-ші Туи Канокуполу болуға ниеттенген, бірақ ол Тонгатапудың басшылары тарапынан мойындалмады, себебі ол Хаапайдан келген төмен дәрежелі билікке таласушы деп есептелді. Оның анасы Хоамофалеоно Тонгатапуда өміріне қауіп төніп тұрғанын сезінді, сондықтан ол ұлымен бірге, шамамен туған жылының ішінде Хаапайға қашты. Оның тарихы, сондай-ақ оның ұлы Маэакафаның тарихы Хаапай аралында сенімдірек жазылған. Жүкті Хоамофалеоно Тонгатапуда қауіпсіздік сезінбеді, өйткені ол әкесі Тупутоа'а қарсылас болған бала тудыруға жақын еді (Ха'а Хавеа Лахи). Тупутоа'а Хаапайда Тупуния мен 'Улукалаланың өлімін іздеп, әкесі Туку'ахоның өлімінен кек алу үшін келген. Туку'ахо қатыгез және барлық адамдар, соның ішінде Ха'а Хавеа Лахи басшылары одан қорқып, Ма'афутуку'и'аулахидың Вайни колониясы Фангале'оунганы өртеп жіберген сияқты істерін ескерген. Ниукапу деген басшы Хааталафель Туипелехаке қорғауымен Хаапайға қашып кетті. Бұл басшылар Туку'ахоның әкесі Мумуидің орнына Туи Канокуполу ретінде тағайындалған Тупу Мохеофоны қолдады. Туку'ахоның Ха'а Хавеаға жасаған жазасы, Ниукапу кланның мүшесі болмаса да, биліктің төмендеуі және аумақтық шекараға деген құрметсіздік ретінде қарастырылды. Осыдан бері Туку'ахоның туыстары мен ұрпақтары Ха'а Хавеядан келгендерге қарсылық танытып келеді.

Таққа отырғызу

Джордж Тупу 1820 жылы әкесі қайтыс болғанға дейін Туи Хаапай (Жоғары патша) ретінде бекітілді. Ол Тонгатапу билеушілерімен, әсіресе Лауфилитонгамен, соңғы Туи Тонгамен, рухани көшбасшы рөлін саяси рөлге кеңейтуге тырысқан және Хаапайдағы Тауфахаумен қақтығысқа түскен мұрагерлік соғыстарды қабылдады. Бұл күрес 1826 жылы Велата шайқасында аяқталды, онда Лауфилитонга жеңілді. Бұл шайқаста Хаафева басшысы маңызды одақтас болды. Тауфахаудың өте амбициялық екені және тек Хаапаймен шектелмейтіні анық болды. Оны тоқтату үшін 1827 жылы Тонгатапу басшылары Лауфилитонганы Туи Тонгаға, ал Тауфаның туысы Алеамотуаны Туи Канокуполуға тағайындады, бұл аралға басып кірудің алдын алды, себебі туыстар арасындағы соғыс тонгалықтар үшін арсыздық саналды. Осыған қарамастан, 1831 жылы крещение алғанда Тауфа өзін Тонга королі Георг деп жариялады. Оның келесі жаулауы Вавау билеушісі Финау ʻУлукалала III-мен болған қарым-қатынасынан туындады. Финаудың 1833 жылы қайтыс болуынан кейін ол Туи Вавау атанды. 1839 жылы ол Тонганы (Вавауда Пуоно деп аталады) Құдайға арнап, миссионерлердің қолдауын қамтамасыз етті. 1830 жылдары ол Вавауда, қазіргі ʻУлукалаланың резиденциясы Веитаталода тұрды. Вавау бейбіт өмір сүрді және гүлденді. Ал Тонгатапуда жергілікті басшылардың бір-бірімен соғысқан қатыгез азамат соғысы болды. Тауфахау Хаапай мен Ваваудан келген қаһарлы жауынгерлері – таутахилермен (теңіз жауынгерлері) Тонгатапуға шабуылдар жасады. Алайда, сол жылы Алеамотуаның қайтысынан кейін ғана ол Тонгатапуды жаулап алуға себеп тапты. Басшылар оған бағынуға мәжбүр болды, және ол 4 желтоқсанда Коловайда Туи Канокуполу болып тағайындалды. Ниуфоуу мен Ниуатопутапу да одан кейін оның құрамына кірді. Еуа Тауфахаумен бағындырылмады. Алайда, 'Эуадан Каувакута Хаапайдағы Құдіретті Коло Тау о Велатаны жеңіп, Тауфахауға Тонга бойынша соғыстарына қару-жарақ пен оқ-дәрімен көмектесті. 1852 жылы соңғы тәуелсіз бас, Такай Мо Фа'е жеңіліске ұшырады, және Тауфа бүкіл Тонганың даусыз басшысы болды. Оның билігі кезінде Тонга саясатында көптеген өзгерістер болды. Ол 1835 жылы Вавауда жеке меншікті жойды, ал 1838 жылы Тонгадағы алғашқы жазбаша заңдар – Вавау кодексін жариялады. Алайда ол Тонганың барлық жерінде жеке меншікті толығымен жоймады. Ол 4 маусым 1862 жылы Тонгадағы Азат ету күні болып табылатын алғашқы парламентті ашты. 1845 жылы ол Пангай Хаапайды өзінің патшалығының алғашқы астанасы етіп белгіледі. Содан кейін 1851 жылы астананы Нукуалофаға көшірді (1845 жылдан 1851 жылға дейін Лифукада тұрды). 4 қараша 1875 жылы (осы күні де мереке) конституция жарияланды, және Тонга ресми түрде корольдікке айналды. Содан кейін Сиаоси Тонга королі Георг Тупу I деген есімді алды. Осы себепті, оның билігінің басталуы ретінде 1845 және 1875 жылдар жиі айтылады.

Өлім

Ол 1893 жылы 95 жасында сарайының жанындағы теңізде жүзіп жүргенде қайтыс болды. Ол Малаекуладағы Жаңа Патшалық зиратқа жерленді. Оның балалары одан бұрын қайтыс болғандықтан, оның орнына екі рет шөбересі Джордж Тупу II келді. Ол ұлының (Тэвита ʻУнга) қызы (ʻЭлисива Фусипала Таукиʻонетуку) мен қызының (Салоте Пилолеву Мафилеʻо) ұлы (Сиаʻоси Фатафехи Тутаитокотаха) болды. Осылайша, ол тарихта Франция королі Людовик XIV-пен қатар, шөбересі таққа отырғаны белгілі болған екі монархтың біріне айналды.

Мұра

I Сиаоси патшаның басшылығымен Тонга тарихы басқа Полинезия аралдарынан едәуір өзгеше. Ол шетелдік державалармен тең құқықта сөйлесетін адам болды, бұл Тонганы отарлаудан сақтады. 1853 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияға сапары барысында ол көрген жалқылар туралы сұрағанда, олардың жері болмағандықтан жұмыс істей алмайтындарын естіді. Осыдан кейін Тонгадағы жер тек туа біткен тонгалықтарға ғана берілуі керек және шет елдіктерге сатылмауы тиіс екенін жариялаған конституция қабылданды, бұл қағида бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.