Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тонганың патшасы 1845 жылдан 1893 жылға дейін. Джордж Тупу I (4 желтоқсан 1797 – 18 ақпан 1893), бастапқыда Тауфаахау I деп аталған, қазіргі Тонганың тұңғыш патшасы. Ол 1831 жылы крещение алғанда Ұлыбритания королі Джордж III-тің құрметіне Джорджтың тоңға тіліндегі баламасы – Сиаоси (алғашқыда Цзяоцзи) есімін қабылдады. Оның лақап аты – Lopa ukamea (немесе Lopa ʻaione), яғни темір кабель.
King of Tonga from 1845 to 1893
George Tupou I (4 December 1797 – 18 February 1893), originally known as Tāufaʻāhau I, was the first king of modern Tonga. He adopted the name Siaosi (originally Jiaoji), the Tongan equivalent of George, after King George III of the United Kingdom, when he was baptized in 1831. His nickname was Lopa ukamea (or Lopa ʻaione), meaning iron cable.
Туу
Джордж Тупу I шамамен 1797 жылы Тонгада дүниеге келген. 4 желтоқсан оның туған күні ретінде жиі айтылады және Тонгада мемлекеттік мереке болып табылады; алайда, бұл 1845 жылы Туи Канокуполу ретінде тәж киген күні, сол кезде ол Тупу деген ат алған. Тонголелека және ондағы Niuʻui ауруханасы (2006 жылғы Тонга жер сілкінісінде қираған) оның туған жері ретінде жиі айтылады; бірақ, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ Лифука мен Тонгатапу да жиі туған жері ретінде аталады. Оның әкесі Тупутоа'а 17-ші Туи Канокуполу болуға ниеттенген, бірақ ол Тонгатапудың басшылары тарапынан мойындалмады, себебі ол Хаапайдан келген төмен дәрежелі билікке таласушы деп есептелді. Оның анасы Хоамофалеоно Тонгатапуда өміріне қауіп төніп тұрғанын сезінді, сондықтан ол ұлымен бірге, шамамен туған жылының ішінде Хаапайға қашты. Оның тарихы, сондай-ақ оның ұлы Маэакафаның тарихы Хаапай аралында сенімдірек жазылған. Жүкті Хоамофалеоно Тонгатапуда қауіпсіздік сезінбеді, өйткені ол әкесі Тупутоа'а қарсылас болған бала тудыруға жақын еді (Ха'а Хавеа Лахи). Тупутоа'а Хаапайда Тупуния мен 'Улукалаланың өлімін іздеп, әкесі Туку'ахоның өлімінен кек алу үшін келген. Туку'ахо қатыгез және барлық адамдар, соның ішінде Ха'а Хавеа Лахи басшылары одан қорқып, Ма'афутуку'и'аулахидың Вайни колониясы Фангале'оунганы өртеп жіберген сияқты істерін ескерген. Ниукапу деген басшы Хааталафель Туипелехаке қорғауымен Хаапайға қашып кетті. Бұл басшылар Туку'ахоның әкесі Мумуидің орнына Туи Канокуполу ретінде тағайындалған Тупу Мохеофоны қолдады. Туку'ахоның Ха'а Хавеаға жасаған жазасы, Ниукапу кланның мүшесі болмаса да, биліктің төмендеуі және аумақтық шекараға деген құрметсіздік ретінде қарастырылды. Осыдан бері Туку'ахоның туыстары мен ұрпақтары Ха'а Хавеядан келгендерге қарсылық танытып келеді.
George Tupou I was born around 1797 in Tonga. 4 December is often quoted as his birthday and is a public holiday in Tonga; however, it was the date of his coronation in 1845 as Tuʻi Kanokupolu, when he took the name Tupou. Tongoleleka and the Niuʻui hospital there (which was destroyed in the 2006 Tonga earthquake) are often stated as his birthplace; however, no evidence supporting this is available, and Lifuka and Tongatapu are also often stated as the birthplace. His father was Tupouto'aʻ, who aspired to be the 17th Tuʻi Kanokupolu, but he was not recognized as such by the high chiefs of Tongatapu, as he was viewed as a low ranking usurper from Haʻapai. His mother, Hoamofaleono, felt her life was at risk on Tongatapu, so she fled with her son to Haʻapai, probably within the year of his birth. Her history, as well as her son Maeakafa's history, is more reliably tracked to Haʻapai Island. The pregnant Hoamo fale ono felt insecure in Tongatapu as she was about to give birth to a child whose father, Tupouto'a, was the primary adversary of her clan (Ha'a Havea Lahi). Tupouto'a was in Ha'apai to kill Tupounia and 'Ulukalala in order to avenge the assassination of his father, Tuku'aho. Tuku'aho was cruel and feared by all, including Ha'a Havea Lahi chiefs, given such acts as the burning of Fangale'ounga, a Vaini colony of Ma'afutuku'i'aulahi. Niukapu, a chief, fled to Ha'apai under the protection of the Ha'atalafale Tu'ipelehake. These chiefs supported Tupou Moheofo, installed as Tu'i Kanokupolu, instead of Tuku'aho's father, Mumui. The retribution by Tuku'aho on Ha'a Havea was regarded, despite the fact Niukapu was not part of the clan, as a demotion in power and a display of disrespect of territorial boundaries. Since then, Tuku'aho's siblings and descendants have had antagonistic feelings towards those from Ha'a Havea.
Таққа отырғызу
Джордж Тупу 1820 жылы әкесі қайтыс болғанға дейін Туи Хаапай (Жоғары патша) ретінде бекітілді. Ол Тонгатапу билеушілерімен, әсіресе Лауфилитонгамен, соңғы Туи Тонгамен, рухани көшбасшы рөлін саяси рөлге кеңейтуге тырысқан және Хаапайдағы Тауфахаумен қақтығысқа түскен мұрагерлік соғыстарды қабылдады. Бұл күрес 1826 жылы Велата шайқасында аяқталды, онда Лауфилитонга жеңілді. Бұл шайқаста Хаафева басшысы маңызды одақтас болды. Тауфахаудың өте амбициялық екені және тек Хаапаймен шектелмейтіні анық болды. Оны тоқтату үшін 1827 жылы Тонгатапу басшылары Лауфилитонганы Туи Тонгаға, ал Тауфаның туысы Алеамотуаны Туи Канокуполуға тағайындады, бұл аралға басып кірудің алдын алды, себебі туыстар арасындағы соғыс тонгалықтар үшін арсыздық саналды. Осыған қарамастан, 1831 жылы крещение алғанда Тауфа өзін Тонга королі Георг деп жариялады. Оның келесі жаулауы Вавау билеушісі Финау ʻУлукалала III-мен болған қарым-қатынасынан туындады. Финаудың 1833 жылы қайтыс болуынан кейін ол Туи Вавау атанды. 1839 жылы ол Тонганы (Вавауда Пуоно деп аталады) Құдайға арнап, миссионерлердің қолдауын қамтамасыз етті. 1830 жылдары ол Вавауда, қазіргі ʻУлукалаланың резиденциясы Веитаталода тұрды. Вавау бейбіт өмір сүрді және гүлденді. Ал Тонгатапуда жергілікті басшылардың бір-бірімен соғысқан қатыгез азамат соғысы болды. Тауфахау Хаапай мен Ваваудан келген қаһарлы жауынгерлері – таутахилермен (теңіз жауынгерлері) Тонгатапуға шабуылдар жасады. Алайда, сол жылы Алеамотуаның қайтысынан кейін ғана ол Тонгатапуды жаулап алуға себеп тапты. Басшылар оған бағынуға мәжбүр болды, және ол 4 желтоқсанда Коловайда Туи Канокуполу болып тағайындалды. Ниуфоуу мен Ниуатопутапу да одан кейін оның құрамына кірді. Еуа Тауфахаумен бағындырылмады. Алайда, 'Эуадан Каувакута Хаапайдағы Құдіретті Коло Тау о Велатаны жеңіп, Тауфахауға Тонга бойынша соғыстарына қару-жарақ пен оқ-дәрімен көмектесті. 1852 жылы соңғы тәуелсіз бас, Такай Мо Фа'е жеңіліске ұшырады, және Тауфа бүкіл Тонганың даусыз басшысы болды. Оның билігі кезінде Тонга саясатында көптеген өзгерістер болды. Ол 1835 жылы Вавауда жеке меншікті жойды, ал 1838 жылы Тонгадағы алғашқы жазбаша заңдар – Вавау кодексін жариялады. Алайда ол Тонганың барлық жерінде жеке меншікті толығымен жоймады. Ол 4 маусым 1862 жылы Тонгадағы Азат ету күні болып табылатын алғашқы парламентті ашты. 1845 жылы ол Пангай Хаапайды өзінің патшалығының алғашқы астанасы етіп белгіледі. Содан кейін 1851 жылы астананы Нукуалофаға көшірді (1845 жылдан 1851 жылға дейін Лифукада тұрды). 4 қараша 1875 жылы (осы күні де мереке) конституция жарияланды, және Тонга ресми түрде корольдікке айналды. Содан кейін Сиаоси Тонга королі Георг Тупу I деген есімді алды. Осы себепті, оның билігінің басталуы ретінде 1845 және 1875 жылдар жиі айтылады.
George Tupou was established as the Tuʻi Haʻapai (High king) before the death of his father in 1820. He inherited the conflicts with the overlords of Tongatapu, in particular with Laufilitonga, the last Tuʻi Tonga, who tried to extend his role as spiritual leader into a more political one and contested Tāufaʻāhau in Haʻapai. The culmination of this struggle was the Battle of Velata in 1826, in which Laufilitonga was defeated. An important ally at that battle was the chief of Haʻafeva. It was now clear that Tāufaʻāhau was very ambitious and wanted more than only Haʻapai. To stop him, in 1827, the chiefs of Tongatapu made Laufilitonga the Tuʻi Tonga, and made Tāufa's uncle Aleamotuʻa a Tuʻi Kanokupolu, preventing an island invasion, as fighting against family members was seen as a Tongan disgrace. In spite of this, at his baptism in 1831, Tāufa declared himself King George of Tonga. His next conquest resulted from his relationships with Fīnau ʻUlukālala III, the ruler of Vavaʻu. He became the Tuʻi Vavaʻu after Finau's death in 1833. He dedicated Tonga (that is, Pouono in Vavaʻu) to God in 1839, assuring support from the missionaries. During the 1830s, he resided in Vavaʻu, in Veitatalo, which is now ʻUlukālala's residence. Vavaʻu was at peace and it prospered. Tongatapu, on the other hand, suffered from a cruel civil war with the local chiefs fighting each other. Tāufaʻāhau launched raids on Tongatapu with his fierce warriors from Haʻapai and Vavaʻu, the Tautahi (sea warriors). However, it was not until Aleamotuʻa's death that year, that he had an excuse to conquer Tongatapu. The chiefs were forced to obey him, and he was installed as Tuʻi Kanokupolu in Kolovai on 4 December. Niuafoʻou and Niuatoputapu would follow later. 'Eua was never conquered by Tāufaʻāhau. However, It was Kauvakauta of 'Eua whom conquered The Mighty Kolo Tau o Velata in Ha'apai and assisted Tāufaʻāhau with guns and ammunition for his wars throughout Tonga. In 1852, the last independent chief, Takai Mo Fa'e, fell and Tāufa became the undisputed leader of the whole of Tonga. His rule saw many changes in Tongan politics. He abolished serfdom in Vavaʻu in 1835, and published the Vavaʻu Code in 1838, the first written laws in Tonga. However, he would not officially abolish serfdom everywhere in Tonga. He opened the first parliament until 4 June 1862, which is still a public holiday called Emancipation Day, in Tonga. He made Pangai Ha'apai the first capital of his realm in 1845. He then moved the capital to Nukuʻalofa in 1851 (resided in Lifuka from 1845 to 1851). On 4 November 1875 (also a holiday), the constitution was promulgated and Tonga officially became a kingdom. Siaosi then took the name George Tupou I, King of Tonga. For this reason, both 1845 and 1875 are quoted as the beginning of his reign.
Өлім
Ол 1893 жылы 95 жасында сарайының жанындағы теңізде жүзіп жүргенде қайтыс болды. Ол Малаекуладағы Жаңа Патшалық зиратқа жерленді. Оның балалары одан бұрын қайтыс болғандықтан, оның орнына екі рет шөбересі Джордж Тупу II келді. Ол ұлының (Тэвита ʻУнга) қызы (ʻЭлисива Фусипала Таукиʻонетуку) мен қызының (Салоте Пилолеву Мафилеʻо) ұлы (Сиаʻоси Фатафехи Тутаитокотаха) болды. Осылайша, ол тарихта Франция королі Людовик XIV-пен қатар, шөбересі таққа отырғаны белгілі болған екі монархтың біріне айналды.
He died in 1893 at the age of 95, after a swim in the sea near his palace. He was buried in the New Royal Cemetery in Malaʻekula. His children had predeceased him, so he was succeeded by his great grandson twice over George Tupou II – the son of the daughter (ʻElisiva Fusipala Taukiʻonetuku) of his son (Tēvita ʻUnga) and the son (Siaʻosi Fatafehi Toutaitokotaha) of his daughter (Salote Pilolevu Mafileʻo). This makes him one of only two monarchs in history alongside Louis XIV of France who is known to have been succeeded by a great grandson.
Мұра
I Сиаоси патшаның басшылығымен Тонга тарихы басқа Полинезия аралдарынан едәуір өзгеше. Ол шетелдік державалармен тең құқықта сөйлесетін адам болды, бұл Тонганы отарлаудан сақтады. 1853 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияға сапары барысында ол көрген жалқылар туралы сұрағанда, олардың жері болмағандықтан жұмыс істей алмайтындарын естіді. Осыдан кейін Тонгадағы жер тек туа біткен тонгалықтарға ғана берілуі керек және шет елдіктерге сатылмауы тиіс екенін жариялаған конституция қабылданды, бұл қағида бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.
Due to the leadership of King Siaosi I, the history of Tonga is quite different from that of other Polynesian islands. He was a man foreign powers spoke to on equal footing, which protected Tonga from colonization. During his trip to Australia and New Zealand in 1853, when asking about the beggars he saw, he was told that they were unable to work since they had no land. This led to the constitution stating that land in Tonga could only be given to natural born Tongans and not sold to outsiders, as is still the case today.