Боřivoj Человский: тарихшы, саяси қашқын және Канадалық өмір жолы

Кіріспе

Чех-канад тарихшысы Боривой (Борис) Человский (8 қыркүйек 1923, Острава-Германицеде туған – 12 ақпан 2008) – 1948 жылдан кейінгі Чехословакия саяси эмиграциясының мүшесі және бұрынғы саяси кеңесші. Ол негізінен чех-неміс қарым-қатынасының тарихи және қазіргі заманғы көріністерін зерттеген.

Өмірбаян

1942 жылы Остравада орта білімін аяқтағаннан кейін Борис Человский Германияға міндетті жұмысқа жіберілді. Кейіннен ол Кильдегі зениттік қызметке тағайындалды, онда одақтастардың көптеген ірі бомбалау шабуылдарын көрді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Опава қалалық архивінде жұмыс істеді және Прага университетінде құқық тануды оқуға кірісті. Бірақ бірнеше жылдан соң, 1948 жылы Чехословакияда коммунистер билікті басып алғаннан кейін, Человский эмиграцияға қашып кетті, өйткені ол ешқандай тоталитарлық жүйеге қатысуға немесе оған бейтарап қарай бергісі келмеді. Эмиграцияда Человский түрлі елдерде болды, бірақ Канада оның екінші туған отанына айналды; ол онда Борис Человский деген атпен танылды, себебі оның нағыз аты ағылшын тілінде сөйлейтіндерге айтылуы қиын болды. Ол Гейдельберг университетінде, содан кейін Монреаль университетінде заманауи тарихты оқыды. Оның диссертациясы Мюнхен келісіміне арналған еді, ол сол кезде әлі де «қызыл сызық» саналатын мәселе болды және мақтауға лайық, сонымен қатар қатаң сынға ұшырады. Канадаға қоныстанғаннан кейін ол Канада үкіметінде статистик болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол жергілікті контрразведкамен ынтымақтасып, елдегі чехословакиялық агенттерді бақылады. Кейін ол бірнеше канадалық саясаткерлердің кеңесшісі болды және 1970 жылдары Пьер Трюдо басқаратын үкіметті бейресми коалицияда қолдаған Жаңа демократиялық партияның сәтті сайлау кампаниясына көмектесті. Человский сол кездегі ең либералды иммиграциялық заңдардың авторы болды, оның арқасында Канада әлемнің түкпір-түкпірінен келген көптеген адамдарды қабылдай бастады. Барқыт революциясынан кейін, Чехословакиядағы коммунистік режим құлатылғаннан соң, Человский Остраваға оралып, түрлі тақырыптарда көптеген кітаптар жариялай бастады (олардың кейбіреулері бұрын эмиграцияда жарық көрген кітаптардың қайта басылымдары еді). Ол өзінің немісқарасы көзқарастарымен және идеяларын ұсынудың қауқыпты стилімен белгілі болды, бірақ бәрібір нақты тарихи зерттеулерге негізделген. Оның кітаптары көбінесе жағымды да, жағымсыз да күшті реакция туғызып, кең пікірталасқа себеп болды.

After finishing his secondary studies in Ostrava in 1942, Boris Čelovský was sent to Germany for compulsory labour. Later he was assigned to join the anti aircraft service in Kiel where he saw many massive bombing campaigns of the Allies. After World War II he worked in the municipal archive in Opava and began to study law at the University of Prague. But a few years later, after the quickly forming communists took over the political power in Czechoslovakia in 1948, Čelovský escaped into exile, not willing to participate or passively linger on any kind of totality. Čelovský got to various places during the exile, but Canada became his final second home country; there he is rather known as Boris Celovsky, a name that he used there, as the original was unpronounceable for English speakers. He studied modern history at the University of Heidelberg and then at the Université de Montréal. His dissertation dealt with the Munich Agreement, still a "hot" theme at the time, and commenced both applausive as well as strictly negative reactions. After he had settled in Canada, he worked as a statistician for the Canadian government. At the same time he cooperated with local counter espionage, monitoring Czechoslovak agents in the country. Later he became an adviser of several Canadian politicians and in the 1970s he assisted the very successful election campaign of the New Democratic Party that later supported the government led by Pierre Trudeau in an unofficial coalition. Čelovský was the author of one of the most liberal immigration law of the time, under which Canada began to encourage a very large number of people from all over the world. After the Velvet Revolution, when the communist regime in Czechoslovakia had been torn down, Čelovský moved back to Ostrava and started publishing plenty of books on various subjects (some of which were actually translated reprints of the books previously published in exile). He was known for his strongly anti German opinions and a provoking style of presenting his ideas, yet still based on precise historical work. His books often escalated strong reactions, both positive and negative and initiated broad debates.