Кіріспе

Ирландиядағы Фингал округі – Ирландиядағы округ. Ол Ленстер провинциясында орналасқан және Шығыс және Мидленд аймағының бір бөлігі болып табылады. 1994 жылы әкімшілік мақсаттармен таратылған Дублин округінің үш мұрагер округінің бірі. Оның атауы орта ғасырларда аймаққа қоныстанған скандинавиялық шетелдіктердің (гаилл) жерінен шыққан. Фингал округі кеңесі – округтің жергілікті билігі. 2022 жылы округтің халқы 330 506 адамды құрады, бұл оны Дублиндегі ең көп халқы бар екінші кеңес және мемлекеттегі ең көп халқы бар үшінші округ етеді. Округтің солтүстік және батыс бөліктерінде шағын ауылдық елді мекендер орналасқан. Фингал округінің гербіндегі ұран "Flúirse Talaimh is Mara" – "Жер мен теңіздің молдығы" дегенді білдіреді. Бұл ұран аймақпен тарихи байланысты егіншілік және балық аулаудың тығыз байланысын көрсетеді. Гербте сонымен қатар викингтердің ұзын қайығы бейнеленген, ол скандинавтардың Фингальға келгенін көрсетеді, онда олар жергілікті ирландтармен бірікті. Фингал солтүстікте Мейт округімен, батыста Килдер округімен және оңтүстікте Дублин қаласымен шектеседі. Strawberry Beds жерінде Лиффи өзені округті Оңтүстік Дублиннен бөліп тұрады.

Терминология және этимология

"Фингал" атауы Дублиннің солтүстігіндегі викингтер қонысы – Фин Галлдың (шетелдіктер тайпасы немесе аумағы) ортағасырлық аймағынан шыққан. Викингтер Дублиннің ішкі аймағын Дифлинарскири деп атаған. Ирландияда "граф" сөзі көбінесе граф атынан бұрын келеді, кейін емес; сондықтан Ирландияда "Клэр графтығы", ал Мичиган штатында "Клэр округі" деп айтылады. 1994 жылдан кейін құрылған округтер көбінесе "округ" сөзін мүлдем қолданбайды немесе оны атаудан кейін жазады; интернет іздеу жүйелері ирланд сайттарында "Фингал" сөзін "Фингал округі" немесе "Фингал графтығы" сөздерінен гөрі көбірек кездестіреді. Жергілікті билік барлық үш форманы қолданады. Фингал тілі – жойылған тіл, ол ежелгі және орта ғасырлық ағылшын тілі мен ежелгі норвег тілінің қосындысы, сонымен қатар Лейнстер ирланд тілінің ықпалы бар. Фингал халқы осы тілде 19 ғасырдың ортасына дейін сөйлеген. Фингал 2015 жылы құрылған Шығыс және Мидленд аймақтық ассамблеясының құрамына кіреді, ол мемлекеттегі үш аймақтық ассамблеяның бірі. Осы ассамблея шеңберінде ол Дублин стратегиялық жоспарлау аймағының бөлігі болып табылады.

Гель тілінің ерте тарихы

Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Птолемей Эблананы (Дублин) Эблани тайпасының астанасы деп көрсетті. Кейінгі ғасырларда Лиффи өзенінің солтүстігіндегі аймақ Миде немесе Мидх деп, яғни "Мид патшалығы" (ал оңтүстігі Койх Куолан немесе Куалан деп аталды) белгілі болды. Бұл аймақтың батысы Теффия, ал шығысы Брегия (гель тіліндегі Magh Breagh-тан латыншаға аударылған, "Мидтің ұлы жазығы") деп аталды. Брегия бес гаэльдік триоха чедтен (кантредтерге баламалы) немесе кейінгі барониялардан құралды және оны Тарадағы патша биледі. Бұл ханзадалар мен түрлі гаэльдік басшылары 8-ші ғасырда викингтер келгенге дейін аймаққа билік етті.

Викингтер мен гиберно-норс

841 жылы Дублинде скандинавиялық қоныс пайда болды; ол 902 жылы тасталып, 917 жылы қайта құрылып, содан кейін дамыды. 11 ғасырға қарай ол осылай қалыптасты, тіпті оны қоршаған жергілікті гэль халқы да гиберно-норвеж корольдері басқаратын шағын мемлекет ретінде қарастырды. Дублин Норвеж Корольдігі ең кеңейген кезінде Дрогедадан Арклоға дейін, көбінесе Ирланд теңізінен басталып, орталық бөлігінде Лейкслипке дейінгі жағалау бойындағы тар жолақтан тұрды. Клонтарф шайқасынан кейін, Жоғары король Брайан Бору Ирландиядағы викингтердің билігін шектегеннен кейін, Дублин Норвеж Корольдігі өз епископымен Вестминстер иерархиясының бір бөлігі ретінде сақталды, Ирландия емес, бірақ ол біртіндеп Ленстер корольдерінің ықпалына көшті. Диармайт Мак Мурчада 1166 жылы Жоғары король оны қуғанға дейін онда бекінді, осы оқиғалар 12 ғасырдың соңында Камбро-Нормандардың бұл аймаққа шабуыл жасауына әкелді. Бұл Англо-Норман және кейінірек Англия корольдерінің билігінің кезеңдерінде "Белбеу" деп белгіленген аймақтың орталық бөлігін құрады.

Англо-нормандықтардың алғашқы гранттары

1169 жылы англо-камбро-нормандардың келуімен, шамамен 1172 жылы Англия королі Генрих II ескі гаэльдік Мит патшалығының аумағын Хью де Лейсиге уәде етті. Сол кезде Мит қазіргі Фингал графтығының көп бөлігін (Клонтарф, Сантри және Кастлнок барониясы, соның ішінде), Вестмит графтығын және Килдар графтығының бір бөлігін қамтыды. Сондықтан Фингал «Миттің» берілуіне немесе осы үлестің қосымша шарты бойынша «және сыйлықты арттыру үшін, ол Дублин маңында алған немесе алатын барлық ақылар» ретінде тікелей кірді. Бұл үлестің бөлігі оның бейілі (bailiff) лауазымымен байланысты және Горманстон тізіліміне көшірілді. Стронгбоуға да, Хью де Лейсидің Дублинге қадағалаушылығы сияқты, Дублиннің патшалық иелігіндегі кейбір ақылар берілген болуы мүмкін, оның қызметіне сыйақы ретінде. Бұл туралы ол өз атынан қаладағы Сент-Мэри аббаттығына жасаған бірнеше үлестің және Килменхемдегі Әулие Жон иерусалимдік госпиталінің негізін қалау арқылы дәлелденген. Осылайша, Стронгбоу да, Хью де Лейси де Дублиннің патшалық иелігінде билік жүргізді. Дублин қаласынан басқа, патшалық иелігіне графтықтың оңтүстік-батысындағы Крамлин, Эскер, Ньюкасл және Саггарт патшалық поместьелері, сондай-ақ графтықтың оңтүстік-шығысындағы О’Тиг (О’Брайн), О’Бруин (О’Броин) және О’Келли (О’Селлахи) патшалық иеліктері кірді, олар ирланд тілінде сөйлейтін жалдамалы шаруаларға коронадан жалға берілді. Дублин графтығының жартысынан астамы діни үйлер мен монастырларға, сондай-ақ архиепископтар мен монастырларға, және шағын феодалдық иелерге берілді. Осылайша, англо-нормандар келген кезде, Куаланн (Виклоу) аумағына билік еткен ирландтық басшысы МакГилламохолмогқа да иелік берілді. Де Лейси осы жердің көп бөлігін өз вассалдарына бөліп берді, олар осы жерлерді одан ұстады, өйткені ол Генрих патшадан Мит иелігін әскери қызмет үшін ұстаған болатын. Д’Алтон Харристің «Гиберника» еңбегіндегі осы үлестің тізіміне де сілтеме жасайды (42-43 беттер). Хью де Лейси 1178 жылы вице-король болып тағайындалды, және қысқа ғана уақыт патшалықтың ықыласынан кейін 1181 жылы қайта тағайындалды. Митке берілген құқығы арқасында Хью де Лейси сол аумақта Паллатин графы болып тағайындалды және оны «Де Лейси барондары» деп белгіленген өз вассалдары арасында бөлісті. Олар: Кастлнок бароны Хью Тирелл; Наван және Ардбракан бароны Джоселин де Ангуло; Лун бароны Де Миссе; Скрин бароны Адам де Фейпо; Келлс бароны Фитц Томас; Галтрим бароны Хасси; Слэйн бароны Ричард де Флеминг; Дуленвартидегі Адам Дулард немесе Доллард; Дельвин бароны Гилберт де Нюгент, кейін Уэстмит графы; Мойашель бароны Ристеард де Тиуит; Роберт де Лейси ұрпақтары, Ратвайр барондары; Килбикси Петит бароны Константин де, Млингар бароны; Магернан, Раткенин және Ардноккердегі Фиц Генри Мейлер. Берк атап өткендей, олардың кейбіреулеріне Мит лордтары Де Женевиллдер, Мортимер, Марш графы (кейін Де Женевилльден Трим лорды), Дания тегінен шыққан Планкеттер, Дунсани және Киллиннің барондары, кейін Лоут графтары және Фингалл графтары (патенттік хаттармен), Горманстон виконты және Тара виконты Престон, Тримлстаун бароны және Барнуолл виконты Барнуолл, Даут бароны Неттервилл, Дулек бароны Беллоу, Наван бароны Платтеннің Дарсилері, Кульмуллин бароны Кузактар, Портлестер бароны ФицЭстас. Олардың кейбіреулеріне Аткарнның Де-Бастары, Атлумнының Доудаллдары, Круиздер, Дрейк Раттың Дрейктері және басқалары мұрагерлік етті.

Англиялық Джон

1184 жылы Ирландияның лорды және Мортен графы ханзадасы Джон Фингалдың оннан бір бөлігін Дублин епископтық орынға берді, бұл үсынысты 1337 жылы король Эдуард, ал 1395 жылы король Ричард II Дублинде растады. Джон үшінші крест жорығында болмаған Англияның Ричард I патшалығы кезінде Робин Гуд туралы әңгімелерде маңызды рөл атқарды. 1189 жылы Робин Гудтың тобы тараған кезде, Робин Гудтың серігі Кішкентай Джон Дублиндегі Оксманстаун Гринде садақ ату шеберлігін көрсетті, бірақ ұрлық жасағанда ұсталды және жақын жердегі Арбор төбесінде дарға асылды. Робин Гуд сияқты тағы бір кісі, Маклерлах Геди деген атпен белгілі, Мит, Ленстер және Фингалда көптеген ұрлықтар мен өртке қатысты қылмыстар жасады, тұтқынға алынып, Трим қамалына жеткізіліп, дарға асылды. Уолтер де Лейси, Мит лорды, Хьюдың ұлы, 1194 жылы Ричард I Ирландия лорды болған кезде Мит лордығына иелік құқығын алды, ал әкесі Хью де Лейси 1186 жылы қайтыс болғанда ол кәмелетке толмаған еді. Уолтер Хьюдың барлық иеліктеріне, соның ішінде Фингалға мұрагер болды, ол 1208 жылы король Джонның үсынысымен Миттың палатин лордығы сияқты мәңгілікке бекітілді және енді Дублиннің бейілі ретінде қызмет етуге байланысты алғашқы шарттармен шектелмейді.

Барониялық барондық, 1208

1208 жылы Англия королі Джон Фингал иелігін Уолтер де Лейсиге берді. Алғашқы әкімшілік ереже, оның бастапқы атымен байланысты, - король Джонның патенттік хаттарымен бекітілген Фингалдың жоғары билеушілігінің палатин гранты. Бұл феодалдық немесе Прескриптивтік барондық 1208 жылы Уолтер де Лейси мен оның мұрагерлеріне мәңгілікке берілді. Грант Уолтердің әкесі Хью де Лейсидің корольға сот орындаушысы ретінде қызмет еткені үшін үлкен сержанттық қызметінің негізінде берілген. Грант әкімшілік жауапкершіліктің ауқымын және делегацияланған өкілеттіктердің шектерін сипаттайды. Гранттың мәні былай баяндалады: Уолтер де Лассиге оның өтініші бойынша Мейт жерін беру және растау; 50 салт аттының қызметі арқылы корольге ақы төлеуге; және Дублин аңғарындағы Фингалдың ақы төлеуі; 7 салт аттының қызметі арқылы ақы төлеуге; корольге тәждің істерін, бейбітшілікке шағымдануды, кроциаларды және оларға тиесілі мәртебелерді сақтау; корольдің Уолтердің жерінде орындалуы тиіс жарлықтары. Бұдан әрі, Уолтерге оның ақы төлеулерін күзету құқығы берілді, бірақ олардың иелері басқа жерде тікелей корольге бағынышты болса да, осы ақы төлеулердің мұрагерлерінің некелерін король сақтап қалады.

Дублин округі

1208 жылғы үкімде Фингалдың көп бөлігі, "Дублин аңғарында" деп есептелген, Дублин графтығының құрамына кірді. Бұл графтық 1210 жылы король Джон Ирландияға сапар жасаған кезде құрылған алғашқы он екі графтықтың бірі болды. Оның тарихы келесі сегіз ғасыр бойы Дублин графтығының тарихымен байланысты дамыды.

Басқа туынды немесе байланысты гранттар мен титулдар

Жоғарыда айтылғандай, Джон Фингалды Вальтерге мұрасының бір бөлігі ретінде берген кезде, Вальтердің әкесі Хью оның бір бөліктерін өз вассалдарына бұрыннан берген болатын (мысалы, Хью де Лейси Хью Тиреллге берген Кастлкнок барониясы және т.б.). Сондықтан, Фингал бастапқыда берілген кезде, кіші барондықтардан (және олардың бірнеше иеліктерінен) тұратын жоғары билік (немесе ең жоғары барондық) болды, тіпті олардың кейбіреулерін Хью сот орындаушысы немесе вице-король ретінде берген болса да, кейіннен олар тәждің тікелей иелігінде деп расталды және мұрагерлікке берілді. Осылайша, Фингал иелігі бірнеше кіші барондықтарға (мысалы, Кастленок, Сантри, Балротери) қарағанда жоғары тұрды және содан кейін вице-комитальдық атрибуттарға ие болды. Сонымен қатар, бірнеше басқа барондықтар феодалдық иеліктер ретінде болды немесе Фингалдың географиялық аумағында құрылды (мысалы, Финглас; Свердес Свордс; Сантри, Фельтрим), ал Дублиннің басқа бөліктерінде – Хаут және Сенкилл (Оңтүстік Дублиндегі Шанкилл). Бұл виконттық Горманстонның атымен аталды, себебі соңғысы сол кезде Престонның басты ордасы және иелігі болды, олар Фингаллестон иелігінен бас тартқаннан кейін оны сатып алған. Горманстон виконттары соңғысының иелігін қайтару құқығын сақтап, Фигал барондығын виконт Горманстон жалпы алғанда, материалдық емес мұра ретінде сақтап келді, ол марқұм Патрик Денис О'Доннеллге, содан кейін оның ұлына берілді, ол Англияда Фингалдың Лорды О'Доннелл ретінде тіркелді.

Ортағасырлық салық салу және Pale

Географиялық тұрғыдан алғанда, Фингал Паледің орталық аймағына айналды, ал Ирландияның осы бөлігінде нормандар және кейіннен ағылшындар ең қарқынды қоныстанды. 1285–92 жылдарға қатысты патшаға салық түсімдерінің тізілімдері Фингалды жеке аймақ ретінде көрсетеді, ол Дулек, Келлс және Локсуди барондықтарымен немесе иеліктерімен, сондай-ақ Долинамен (Лайффи) бірге тізілген, кейде Дублинге бағынышты, кейде одан бөлек. Кейінгі түсімдер тізілімдері, мысалы, "Ирландиядағы корольге Троица мерзіміне берілген, 21 жыл (1293)" 1293–1301 жылдар аралығында Фингалды иелік ретінде көрсетеді, Дулек және Келлс барондықтарымен, Дублин қаласымен және Долинамен бірге, барлығы Дублин округіне қарасты. 14 ғасырға қатысты канцлерлік жазбаларда да бірнеше сілтемелер бар.

Феодалдық жүйені жою

Феодалдық жүйе 2009 жылғы Жер және мүліктік құқық реформасы туралы заңмен толыққанды жойылды. Заң феодалдық иеленуді жойды, бірақ жердегі меншік құқықтарын, соның ішінде дәстүрлі құқықтар мен ден қоймайтын мұраларды сақтап қалды.

Фингалл графлығы

Ирландия жұрты атағындағы Фингалл графы атағы 1628 жылы Карл I құрды және ол Люк Планкеттке, 1-ші Фингалл графына, Киллин баронына берілді. Оның бірінші әйелі, Елизавета Планкетт, туған тегі Фицджеральд, осылайша Киллин ледисі атанды. Планкеттер Престон, Горманстон виконтымен де әлеуметтік байланыс жасады. Фигалл округі мұрағаты сатып алған Фингалл мұражай құжаттары Фигаллдағы мүліктерге емес, керісінше Миттегі жерлерге қатысты. Бұл Фингалл атағы 1984 жылы 12-ші және соңғы графтың қайтысымен жойылды, сонымен бірге сол аттас барондық атағымен бірге, бұрын айтылған Фингалдың титулды барондығымен шатастырмау керек.

Басқару және саясат

Фингал округі кеңесі – округтің жергілікті билігі, ол 1994 жылғы 1 қаңтарда округті құрған заңмен құрылды. Ол 1993 жылғы «Жергілікті өзін-өкіметтендіру (Дублин)» заңымен таратылған Фингал сайлау округіндегі Дублин округі кеңесінің функцияларын мұрагерлік етті. Бұл дәстүрлі Дублин округіндегі төрт кеңестің бірі. Округ әкімшілігінің ғимараты Свордста, ал тағы бір маңызды кеңсесі Бланчардстаунда орналасқан. Округ әкімшілігіне бас атқарушы жетекшілік етеді, ол функционалдық басшылар мен қызметтер директорларынан тұратын команданы басқарады. Округ кеңесі 2001 жылғы «Жергілікті өзін-өкіметтендіру» заңымен басқарылады. Кеңесте 40 сайланған мүше бар, олар 5 жыл сайын өткізілетін сайлауда жалғыз берілетін дауыспен сайланады. Фингал округі кеңесі Шығыс және Орталық аймақтық жиналысына үш өкіл жібереді.

Экономика

Фингал – Ирландияның негізгі бау-бақша шаруашылығы аймағы, ол елдің көкөніс өнімдерінің 50%-ын және елде өсірілетін барлық жылыжай дақылдарының 75%-ын өндіреді. Дегенмен, өндіріс аймақтары басқа дамулардың күшті қысымына тап болып, ауылдық қалалар қалаға серіктес елді мекендерге айналуда. Хаут порты – шығыс жағалауындағы ең ірі балық аулау порты және елдегі бесінші ірі порт. Дублин әуежайы округтің ішінде орналасқан, сонымен қатар Aer Lingus және Ryanair компанияларының бас кеңселері де осында. Дублин әуежайы басқармасының кеңсесі әуежай аумағында орналасқан. Сонымен қатар, Swords қаласында ASL Airlines, CityJet және Ingersoll Rand компанияларының бас кеңселерi бар. 2006 жылы Фингал округі кеңесі Ирландия құрылыс индустриясының көрнекті өкілдері, саясаткерлер және ЕО Энергетика комиссары Андрис Пиебалгс тарапынан мақталып, Ирландияда тұрақты құрылыс талаптарын міндетті түрде енгізген алғашқы жергілікті билік органы атанды. Бұл саясат округтің 8 бөлігіндегі – шамамен 13 000 жаңа үйді қамтитын – барлық құрылыс жұмыстарына қатысты. Оған сәйкес, барлық ғимараттардың жылу беру және ыстық сумен байланысты энергия тұтыну мен шығарындылары Ирландия құрылыс ережелерімен салыстырғанда кемінде 60%-ға төмендетілуі керек, ал жылу беру және ыстық су үшін қолданылатын энергияның кемінде 30%-ы күн, геотермальді немесе биомасса сияқты жаңаруға жарамды көздерден алынуы тиіс.

Білім

Технологиялық Дублин университеті, бұрын Бланчардстаун технологиялық институты деп аталған, Фингалдағы ең ірі жоғары білім беру мекемесі болып табылады.

Спорт

Фингал қаласында Ирландияның ұлттық жеңіл атлетика стадионы және 2003 жылғы Арнайы Олимпиада ойындары өткен Мортон стадионы орналасқан. 2007 және 2011 жылдар аралығында Мортон стадионы бұрынғы футбол командасы "Спортинг Фингал" футбол клубының үйкі матчтарын қабылдады. Аймақта көптеген GAA командалары бар, олар әлі де County Dublin GAA құрамында ұйымдастырылған, себебі әкімшілік аймақтардағы өзгерістер GAA аймақтарына әсер етпеді (Gaelic Athletic Association county қараңыз). Дегенмен, Фингалды округ ретінде көрсететін команда, GAA округтерімен, GAA округі Дублиннің бөлігі ретінде Кехо кубогында, Allianz Ұлттық Хёрлинг Лигасының 2B дивизионында (2014 жылғы мәлімет бойынша) және (бұрын) Никки Рэккард кубогында бақ сынасты.