Кіріспе
Азияға тән аю түрлері
түрлер қойындысы
| аты = Азия қара аюы
| мәртебесі = VU
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебесі ref =
| мәртебесі2 = CITES A1
| мәртебе2 жүйесі = CITES
| мәртебесі2 ref = Ғалымдар Азия қара аюларының Ursus etruscus-тың тірі қалған, бірақ өзгерген түрі болуы мүмкін екенін ұсынады, атап айтқанда, Орта Виллафранк кезеңінің (Жоғарғы Плиоценнен Төменгі Плейстоценге дейін) ерте, кішкентай түрі, немесе 4,000,000 жыл бұрын жойылған Ursus minimus-тің ірі түрі. Сүйектердің жасын есептемегенде, Ursus minimus-тің қалдықтарын қазіргі Азия қара аюларының қалдықтарынан ажырату қиын. Екі түрдің 3,000,000 жыл бұрын бір-бірінен бөлінгені болжамдалады, бірақ генетикалық дәлелдер нақты емес. Америка және Азия қара аюлары бауырлас таксондар саналады және олар басқа аю түрлеріне қарағанда бір-бірімен жақын туыс. Азия қара аюларының ең ерте белгілі үлгілері Молдавияның ерте Плиоцен кезеңінен табылған. Американың Кеннеди портында (Пенсильвания штаты) табылған ең ерте қара аюдың қазбалары Азия қара аюларына өте ұқсас. Митохондриялық цитохром b тізбегінің толық зерттеулері Азия мен Жапонияның қара аю популяцияларының айырмашылығы аюлардың 500,000 жыл бұрын Корея түбегі мен Жапония арасындағы құрлық көпірінен өтуімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл палеонтологиялық дәлелдермен сәйкес келеді.
| name = Asian black bear
| status = VU
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A1
| status2 system = CITES
| status2 ref = Scientists have proposed that Asian black bears are either a surviving, albeit modified, form of Ursus etruscus, specifically the early, small variety of the Middle Villafranchian (Upper Pliocene to Lower Pleistocene) or a larger form of Ursus minimus, an extinct species that arose 4,000,000 years ago. With the exception of the age of the bones, it is often difficult to distinguish the remains of Ursus minimus with those of modern Asian black bears. the two species are thought to have diverged 3,000,000 years ago, though genetic evidence is inconclusive. Both the American and Asian black species are considered sister taxa and are more closely related to each other than to the other species of bear. The earliest known specimens of Asian black bears are known from the Early Pliocene of Moldova. The earliest American black bear fossils, which were located in Port Kennedy, Pennsylvania, greatly resemble the Asian black species. Further investigations on the entire mitochondrial cytochrome b sequence indicate that the divergence of continental Asian and Japanese black bear populations might have occurred when bears crossed the land bridge between the Korean peninsula and Japan 500,000 years ago, which is consistent with paleontological evidence.
Гибридтер
Азиялық қара аюлар бірнеше басқа аю түрлерімен көбейе алады және кейде гибридті ұрпақтар тудырады. Джек Ханнаның "Қосқарлар тас жолда" кітабында Флорида штатының Санфорд қаласында ұсталған аюдың қашып кеткен азиялық қара аюдың анасы мен американдық қара аюдың әкесінен туғандығы айтылады. Шерреннің 1907 жылы жариялаған гибридті аюлар туралы ескертпелерінде азиялық қара аю мен жалқау аюдың сәтті жұптасқандығы жазылған. 1975 жылы Венесуэланың "Лас Делисиас" зообағында азиялық қара аюдың анасы көзілдірік аюмен бірге тұрды және бірнеше гибридті ұрпақ тудырды. 2005 жылы Камбоджаның шығысындағы Меконг өзенінің алабында азиялық қара аю мен күн аюының гибридті баласы ұсталды. 2010 жылдан бері Animals Asia Foundation's China Moon Bear Rescue орталығында өт фермасынан алынған азиялық қара аю мен қоңыр аюдың гибридті ұрпағы сақталып тұр.
Сипаттамалары
Азиялық қара аюдың денесі қара түсті, тұмсығы ашық қоңыр, ал кеудесінде кейде V пішіндес ақшыл немесе қаймақ түсті дақ бар. Құлақтары қоңырау тәрізді, басқа аюларға қарағанда ұзын, басынан екі жаққа қарай шығып тұрады. Құйрығы қысқа, шамамен ұзын. Ересек аюлардың иығының биіктігі және дене ұзындығы өлшенеді. Ересек еркектердің салмағы шамамен , ал әйелдердің салмағы , ал ірілеріне дейін жетеді. Азиялық қара аюдың дене құрылысы қоңыр аюға (Ursus arctos) ұқсас, бірақ одан жеңіл және кішкентай. Еріндері мен мұрны қоңыр аюға қарағанда үлкен және жылдам қозғалады. Азиялық қара аюдың бас сүйегі салыстырмалы түрде кішкентай, бірақ мықты, әсіресе төменгі жақ сүйегі. Ересек еркектердің бас сүйегінің ұзындығы және ені бірдей, ал әйелдердің бас сүйегінің ұзындығы және ені бірдей. Ursus туысына жататын басқа аюлармен салыстырғанда, бас сүйегінің шығыңқы бөліктері нашар дамыған; сагиттальді гребі төмен және қысқа, тіпті ескі үлгілерде де бас сүйегінің жалпы ұзындығының 19-20% аспайды, ал қоңыр аюларда сагиттальді гребі бас сүйегі ұзындығының 41% құрайды. Азиялық қара аюлар көбінесе шөппен қоректенсе де, олардың жақ сүйегі гигант панда сияқты өсімдіктерге бейімделмеген: Азиялық қара аюлардың зигоматикалық доғалары тар, ал екі птеригоид бұлшық етінің салмақ арақатынасы да төмен. Азиялық қара аюларда уақытша бұлшық еттерінің бүйірлік талшықтары қалың және күшті. Полярлық аюлардан айырмашылығы, Азиялық қара аюлардың ағашқа көтерілуге арналған күшті жоғарғы денесі және қоңыр аюлар мен американдық қара аюлардан қысқа, салыстырмалы түрде әлсіз артқы аяқтары бар. Алдыңғы аяқтарындағы өкше жастықтары басқа көптеген аю түрлеріне қарағанда үлкен. Тырнақтары, көбінесе көтерілу және қазу үшін қолданылады, алдыңғы аяқтарында (30–45 мм) артқы аяқтарынан (18–36 мм) сәл ұзын. "Ескі Шекарри" деп танымал британдық спортшы Үндістанда атып өлтірген Азиялық қара аюдың салмағы оны көтеруге қатысқан адамдар санына қарай кем болмағанын жазды. Ең ірі Азиялық қара аюдың салмағы болған деп хабарланады. Олардың сезімдері қоңыр аюлардан өткір болса да, қазір олардың бұрынғы ареалында сирек кездеседі, ареалдары Азиямен шектелген. Бүгінде олар оңтүстік-шығыс Ираннан шығысқа қарай Ауғанстан мен Пәкістан арқылы, Үндістан мен Мьянмадағы Гималай тауларының етегінде Малайзияны қоспағанда Оңтүстік-Шығыс Азияның құрлықтарына дейін таралған. Солтүстік-шығыс және оңтүстік Қытайдағы ареалдары сирек, ал Шығыс Орталық Қытайдың көп бөлігінде кездеспейді. Басқа да популяциялар Ресейдің Оңтүстік-шығысында және Солтүстік Кореяда орналасқан. Оңтүстік Кореяда аздаған популяция сақталған. Сондай-ақ, олар Жапонияның Хонсю және Шикоку аралдарында, Тайвань мен Қытайдың Хайнань аралында кездеседі. Үндістан мен Пәкістандағы тығыздықты бағалау әдістемелік деректерсіз жүргізілді, нәтижесінде Үндістанда 7–9 мың, ал Пәкістанда 1 мың аю бар екені анықталды. Қытайдан алынған нақтыланбаған бағалар 15–46 мың арасында, ал үкіметтік баға 28 мыңға жетеді.
Asian black bears are similar in general build to brown bears (Ursus arctos), but are lighter and smaller. The lips and nose are larger and more mobile than those of brown bears. The skulls of Asian black bears are relatively small, but massive, particularly in the lower jaw. Adult males have skulls measuring in length and in width, while female skulls are long and wide. Compared to other bears of the genus Ursus, the projections of the skull are weakly developed; the sagittal crest is low and short, even in old specimens, and does not exceed more than 19–20% of the total length of the skull, unlike in brown bears, which have sagittal crests comprising up to 41% of the skull's length. Although mostly herbivorous, the jaw structure of Asian black bears is not as specialized for plant eating as that of giant pandas: Asian black bears have much narrower zygomatic arches, and the weight ratio of the two pterygoid muscles is also much smaller in Asian black bears. The lateral slips of the temporal muscles are thicker and stronger in Asian black bears. In contrast to polar bears, Asian black bears have powerful upper bodies for climbing trees, and relatively weak hind legs which are shorter than those in brown bears and American black bears. The heel pads on the forefeet are larger than those of most other bear species. Their claws, which are primarily used for climbing and digging, are slightly longer on the fore foot (30–45 mm) than the back (18–36 mm),
The famed British sportsman known as the "Old Shekarry" wrote of how an Asian black bear he shot in India probably weighed no less than based on how many people it took to lift its body. The largest Asian black bear on record allegedly weighed Although their senses are more acute than those of brown bears, though it now occurs very patchily throughout its former range, which is limited to Asia. Today, it occurs from southeastern Iran eastward through Afghanistan and Pakistan, across the foothills of the Himalayas in India and Myanmar to mainland Southeast Asia, except Malaysia. Its range in northeastern and southern China is patchy, and it is absent in much of east central China. Other population clusters exist in the southern Russian Far East and in North Korea. A small remnant population survives in South Korea. It also occurs on the Japanese islands of Honshu and Shikoku, as well as on Taiwan and the Chinese island of Hainan. Rough density estimates without corroborating methodology or data have been made in India and Pakistan, resulting in the estimates of 7–9,000 in India and 1,000 in Pakistan. Unsubstantiated estimates from China give varying estimates between 15 and 46,000, with a government estimate of 28,000.
Қытай
Азиялық қара аюдың үш түр-тұрағы Қытайда кездеседі: Тибет түр-тұрағы (U. thibetanus thibetanus), Индокитай түр-тұрағы (U. thibetanus mupinensis) және солтүстік-шығыс түр-тұрағы (U. thibetanus ussuricus), ол Қытайдың солтүстік-шығысындағы аюдың жалғыз түр-тұрағы болып табылады. Азиялық қара аюлар негізінен Қытайдың солтүстік-шығысындағы салқын және қоңыржай аймақтардағы қылқан жапырақты ормандарда таралған, басты аймақтары – Чанбай, Чжан Гуанчай, Лао Е және Кіші Синган таулары. Ляонин провинциясында шамамен 100 Азиялық қара аю бар, олар тек Синь Бин, Хуан Рен, Бенси, Куандиан және Фен Ченг округтерінде ғана қоныстанған. Цзилинь провинциясында Азиялық қара аюлар негізінен Хунчунь, Дунхуа, Ванцин, Аньту, Чанбай, Фусун, Цзяохэ, Хуадиан, Панши және Шулан округтерінде кездеседі. Хейлунцзян провинциясында Азиялық қара аюлар Ниньань, Баян, Учан, Тунхэ, Баоцин, Фуюань, Ичунь, Таошань, Ланьси, Тили, Сунву, Айхуэй, Деду, Бейань және Нэньцзян округтерінде кездеседі.
Корея
Кореяда Азиялық қара аюлардың көпшілігі Жирисаннан солтүстікке қарай 1500 метрден астам биіктіктегі альпілік аймақтың кең жапырақты ормандарында мекендейді. 2018 жылдың 15 сәуірінде Корея Ұлттық парктері қызметі сегіз ана аюдың 11 бала тауып, дүниеге келгенін хабарлады. Жабайы табиғатта өмір сүретін алты ана аю сегіз бала тауып, дүниеге келтірді. Оңтүстік Чолла провинциясындағы Гурье қаласындағы табиғатқа бейімделу оқу орталығында күтімде болған екі ана аю үш бала тауып, дүниеге келтірді. Қазір Джирисанның жабайы табиғатында 56 Азиялық қара аю бар. Егер Корея Ұлттық парктері қызметі осы жылдың қыркүйек айында табиғи бейімделу оқу орталықтарында туған үш баласын босатып жіберсе, онда жабайы табиғатта өмір сүретін Азиялық қара аюлардың саны 59-ға жетеді. Осының нәтижесінде, Азиялық қара аюлардың санының 50-ге жеткізілу, яғни ең аз қалған популяцияны қалпына келтіру мақсатына екі жыл бұрын қол жеткізіледі. Бұл мақсат 2020 жылға жоспарланған болатын. Олардың келесі мақсаты – Джири тауындағы Азиялық қара аюлардың мекендеу аймағын кеңейту және жақсарту, сондай-ақ олардың генетикалық әртүрлілігін арттыру.
Сібір
Сібірде Азия қара аюының солтүстік ареалы Жапон теңізі жағалауындағы Иннокенти шығанағынан оңтүстік-батысқа қарай Сихоте-Алиннің биік жерлеріне дейін, Самарга өзенінің бастауы арқылы созылады. Осы жерде шекара солтүстікке бұрылып, Хор, Аньюи және Хунгари өзендерінің орта ағысымен Амур жағалауына жетеді, Горин өзенінің сағасы тұсында оны кесіп өтеді. Амур өзені бойында бұл түрдің кездесуі 51° солтүстік ендікке дейін тіркелген. Одан әрі, аумақтық шекара өзеннің сол жағалауынан оңтүстік-батысқа қарай Болон көлінің солтүстік бөлігі мен Кур және Тунгуска өзендерінің қосылған жері арқылы өтеді. Азия қара аюлары Үрми өзенінің төменгі ағысында кездеседі. Уссури өлкесінде бұл түр кең жапырақты маньчжур типті орманмен шектеледі. Көбінесе олар таулы аймақтарда кездеседі. Осы аймақтардағы аюлардың саны шамамен 200-600 басқа жетеді.
Егемендік және экология
Азиялық қара аюлар күндізгі өмір салтын ұстанады, бірақ адам қоныстарының жанында түнде де белсенді болады. Олар ең үлкенінен ең кішісіне дейін тізіліп жүреді. Тастар мен ағаштарға жақсы өрмелейді, тамақтану, демалу, күнге шағылысу, жаулардан қашу және қыстау үшін оларды пайдаланады. Кейбір егде жастағы аюлар өрмелеу үшін тым ауыр болып қалуы мүмкін. Олар қоңыр аюлардың тастап кеткен қуыстарында да қыстайды. Азиялық қара аюлар қоңыр аюларға қарағанда төменгі биіктікте және көлбеу беткейлерде қыстайды. Аналық азиялық қара аюлар еркектерге қарағанда кейінірек қуыстан шығады, ал балалы аналықтар баласыз аналықтарға қарағанда одан да кейінірек шығады. Азиялық қара аюлар қоңыр аюларға қарағанда аз жылдамдықпен қозғалады. Жеткілікті тамақ болғанда, азиялық қара аюлар шамамен 500 метр, кейде тіпті 50 метрдей аумақта қалуы мүмкін. Жұптасқан кезде олар қысылдаған дыбыстар шығарады. Азиялық қара аюлар қоңыр аюларға қарағанда көбірек өсімдіктермен қоректенеді, бірақ сәуір-мамыр айларында өткен жылғы қарағай жаңғақтары мен емен жемістерін жейді. Тамақ азайған кезде, олар құрғақ жаңғақтар мен жәндік дернәсілдерін алу үшін өзен аңғарларына түседі. Мамырдың ортасынан маусымның соңына дейін олар рационын жасыл өсімдіктермен және жемістермен толықтырады. Шілдеден қыркүйекке дейін олар құс алмұрттарын, қарағай конустарын, жүзімдер мен жүзімдерді жеу үшін ағаштарға көтеріледі. Сирек жағдайларда олар шабақ кезінде өлген балықтарды жейді, бірақ бұл қоңыр аюларға қарағанда олардың рационының өте аз бөлігін құрайды. Олар американдық қара аюларды қоса алғанда, көптеген басқа аюларға қарағанда ет жегіш болып көрінеді және үй малдарының ішінде құйрықты жануарларды белгілі бір жиілікпен өлтіреді. Жабайы құйрықты жануарлардың жемтігіне мунджак, сероу, такин, малайялық тапир, жабайы шошқа және ересек су бұқалары жатады, оларды мойнынан сындырып өлтіреді.
Түрлер аралық жыртқыш қатынастар
Азиялық қара аюдың таралу аймағы Орталық және Оңтүстік Үндістандағы жалқау аюмен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы күн аюмен және Ресейдің Қиыр Шығысының оңтүстік бөлігіндегі қоңыр аюмен үштасады. Уссури қоңыр аюлары Азия қара аюларына шабуылдауы мүмкін. Жолбарыстар кейде Азия қара аюларына шабуыл жасап, жейді. Орыс аңшылары жолбарыстың сапырында олардың қалдықтарын, ал жолбарыс шабуылдаған іздері бар Азия қара аюларының өлекселерін тапқан. Жолбарыстардан қашу үшін Азия қара аюлары ағашқа жылдам көтеріліп, жолбарыстың кететінін күтеді, бірақ кейбір жолбарыстар кетіп бара жатқандай түр көрсетіп, аю төмен түскенше күтеді. Жолбарыстар көбінесе жас аюларды аулайды. Кейбіреулері шабуылға ұшырағанда өте табанды: Джим Корбет жолбарыспен ең үлкен Азия қара аюымен болған күресті көрген. Аю мұрны мен бас терісінің жартысы жыртылған күйі болса да, жолбарыстың қуып кетуіне қол жеткізді. Ол екі рет Азия қара аюларының жолбарыс аулаған малды алып кеткенін көрді. Азия қара аюлары бес жасқа жеткенде жолбарыс шабуылынан көбінесе қауіпсіз болады. Джигме Дорджи ұлттық саябағында жолбарыстың жас Азия қара аюына шабуыл жасауы тіркелген. Бір Сибір жолбарысы Азия қара аюын оның жұптасу шақыруын еліктеу арқылы алдап келгені хабарланды.
Қорғау
Азиялық қара аю Қытайдың Ұлттық қорғалатын жануарлар туралы заңында қорғалатын жануар ретінде тіркелген. Заңға сәйкес, рұқсатсыз аң аулау немесе аю ұстау әрекеттеріне қатысқандар қатаң жазаға тартылады.
Қауіптер
Азиялық қара аюларға төнген басты қауіп – орманды тым көп кесу, негізінен аюлар таралған Шэньси, Гансу және Сычуань провинцияларындағы адам саны 430 000-нан асып түюіне байланысты. 1950-1985 жылдар аралығында осы аймақтарда 27 орман шаруашылығы кәсіпорны салынды (округке қарасты ағаш өңдеу мекемелерін есептемегенде). 1990 жылдардың басына қарай Азиялық қара аюдың таралу аймағы 1940 жылдарға дейінгі аумақтың бес бөлігінен біріне дейін азайды. Осындай жағдайда аюлардың оқшауланған популяциялары қоршаған ортаға және генетикалық стресске ұшырайды. Дегенмен, олардың азаюының ең маңызды себебі – шамадан тыс аң аулау, себебі Азиялық қара аюдың лапалары, өт қаптары және балалары жоғары экономикалық құндылыққа ие. Азиялық қара аюларды аулау деңгейі егін, бау-бақша және ара шаруашылығына келтіретін зиянға байланысты жоғары деңгейде сақталады. 1950-1960 жылдары Хэйлунцзян провинциясында жыл сайын 1000 Азиялық қара аю ауланды. Бірақ, 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында сатып алынған терілердің саны жыл сайын 4/5, тіпті 9/10-ға дейін азайды. Азиялық қара аюлардың саны Дехонг Дай және Цзинпо ұлттарының автономиялық облысында және Юньнань провинциясында да жыл сайын азайып келеді. Ал Кореяның Жирисан ұлттық паркінде орналасқан Жирисан қалпына келтіру орталығында 20-дан аз Азиялық қара аю бар.
Фольклор мен әдебиетте
Жапон мәдениетінде Азиялық қара аю дәстүрлі түрде тау рухымен (яма но ками) байланысты және әртүрліше "тау адамы" (ямаотоко), "тау ағасы" (яма но оссан), "тау әкесі" (яма но ояджи), мейірімді ана және бала ретінде сипатталады. Көбінесе жалғыз өмір сүретін жануар болғандықтан, Азиялық қара аю "жалғыздыққа бейім" (сабишигария) деп те есептеледі. Азиялық қара аюлар Жапонияның жазық аймақтарындағы халық ауыз әңгімелерінде сирек кездеседі, бірақ таулы Жапонияда кеңінен танымал, бұл аюдың таулы аймақтардағы экономикалық маңыздылығын көрсетеді деп саналады. Ниигата префектурасының Китуарахара ауданындағы жергілікті халық ауыз әңгімелерінде Азиялық қара аюға яма но ками жібекке оралған амулет сыйлаған, одан кейін амулетті алып тастағанда ақ белгі қалғандығы айтылады. Азиялық қара аюлар Янн Мартельдің "Пи өмірі" романында қысқаша еске алынады, онда басты кейіпкердің әкесі оларды өзінің зообағындағы ең қауіпті жануарлардың бірі деп сипаттайды.
Малдың жыртқышы және егіннің зақымдануы
Бұрын Гималай жазығындағы шаруалар Азияның қара аюларынан басқа ешқандай зиянкестен қорқып, егістікке алаңшалар тігіп, түнде күзетшілер қойып, кез келген жат кісіні қорқыту үшін барабан соғатын. Алайда, кейбір Азиялық қара аюлар дыбысқа үйреніп, бәрібір еніп кіретін. Бутанда тексерілген 1375 малдың өлімінен 8%-ы Азиялық қара аюлардың шабуылынан болған. Малға шабуыл жасау, жалпы алғанда, жаз және күз айларында ең көп болды, бұл егін шаруашылығының өркендеу кезеңімен сәйкес келеді; егін жинау маусымында мал жайылымға және орманға жіберіледі, содан кейін басқа уақыттарға қарағанда нашар күзетіледі. Үндістанның Химачал-Прадеш штатында Азиялық қара аюлар өлтірген малдың саны 1988–1989 жылдары 29 болса, 1992–1993 жылдары 45-ке жетті. Жапонияның шалғай аймақтарында Азиялық қара аюлар егінге зиян келтірушілердің бірі болып табылады: аюлар көктемде бамбук сабақтарымен, жазда өріктермен, қарпуыздармен және жүгерімен, ал күзде бие қауынмен, тәтті картоппен және күрішпен қоректенеді. Жапондық қара аюлардың жылына 3000 ара ұясын зардап шегетіні есептеледі. Азиялық қара аюлар қарбыз немесе қабақ сияқты ірі дақылдарды жегенде, етін жемей, тұқымын жеп, болашақ егінге кері әсер етеді. Азиялық қара аюлар тұтқындық жағдайында ерекше оқу қабілетіне ие және циркте жиі қолданылатын түрлердің бірі. Гари Браунның сөзінше:
> Азиялық қара аюлар – орындаушы аюлардың комедиялық актерлері. Олар қол соғуды ұнатады және күлкі мен назар аудару үшін өздерінің белгіленген орнына кешігіп келеді. — Браун, Аюлардың адамдарға тигізетін әсері
Азиялық қара аюларды оңай ұстап, атуға болатындықтан, британдық аңшылар оларды жарақаттағанда өте қауіпті деп білген. Бригадир-генерал Р. Г. Бертон көптеген аңшылардың Азиялық қара аюлардың тікелей соққыға түспегені үшін қалай қаза болғанын жазды. Өнімдеріне сүйек "желімі" мен май да кіреді, екеуі де дәстүрлі медицинада қолданылады және емдік зат ретінде тұтынылады. Азиялық қара аюдың еті де жеуге жарамды.