Кіріспе
Ursus – Ursidae (айықтар) отбасының тегі. Оған кеңінен таралған қоңыр аю, полярлық аю, американдық қара аю және азиялық қара аю кіреді. Атауы латын тіліндегі ursus сөзінен шыққан, ол "аю" дегенді білдіреді.
Ursus is a genus in the family Ursidae (bears) that includes the widely distributed brown bear, the polar bear, the American black bear, and the
Asian black bear. The name is derived from the Latin ursus, meaning bear.
Қазіргі кездегі түрлер
Гризли және полярлық аюлардың араласуынан туған гибридтер де тіркелді. Көбінесе пиззли, призли немесе гролар аю деп аталатын, олардың ресми атауы – "гризли-полярлық аю гибриді".
Жұптасу жүйесінің экологиясы
Ursus тұқымдасының жұптасу жүйелері негізінен полигиния, полиандрия және еркін жұптасу деп жіктеледі. Аталық және аналық аюлар бірнеше серікпен жұптасады және көбейту жетістігін арттыру үшін әртүрлі стратегияларды қолданады. Эстроздық циклдардың кешігуіне және аналық аюлардың ұзақ мерзімді күтімге байланысты, аю популяциялары көбінесе аталыққа басым болады, яғни аналықтар таңдаулырақ, ал аталықтар бәсекеге қабілетті. Интрасексуалдық таңдау аталықтар арасындағы бәсекелестікпен сипатталады, оған аналықтардың серік таңдауы әсер етеді. Америка қара аюлары (Ursus amercanus), қоңыр аюлар (Ursus arctos) және полярлық аюлар (Ursus maritimus) барлығының жұптасу маусымы көктем мен жаз айларында (шамамен мамыр – шілде) үш айға созылады, кешіктірілген ұрықтану күздің соңында (қарашада) жүреді, ал балапандар қыстың басында (қаңтарда) үңгіште туады. Аталықтар, әсіресе, кең географиялық аумақты шарлап, қабылдағыш аналықтарды іздеу және оларды химиорецепторлар арқылы анықтау стратегиясын қолданады. Аталық аюлар аумақтық емес, бірақ олардың үлкен жеке аумақтары бар, ол аналықтардың аумақтарымен қабаттасуы мүмкін, бұл оларға 3-15 аналыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Ерлер арасындағы жарыстар
Аталықтар жыныстық таңдау механизмі ретінде бәсекелестік, шатастыру және сперматозоидтар арасындағы бәсекелестік арқылы ұрғашылар үшін күреседі. Прекопуляциялық механизмдер, оның ішінде бәсекелестік және шатастыру, жеке тұлғаның фенотипіне негізделген шартты жұптасу тактикалары болып табылады. Денесі ірілеу еркектер потенциалды жұптастарға қол жеткізу үшін физикалық бәсекелестікте көбірек қатысады, ал кіші немесе орташа өлшемді еркектер потенциалды жұптастарға кездесу мүмкіндігін арттыру арқылы шатастыруды стратегия ретінде пайдаланады. Жасы мен дене мөлшерінің арасында оң корреляция бар және еркектер жетілген сайын дене мөлшері мен тәжірибесі артып, қабылдағыш ұрғашыларды монополиялайды. Сынық клыштар, кесулер, жаралар және іздердің байқалуы бәсекелестікке байланысты шығындарды және көп әйелді жұптасу жүйелерінде жыныстық ішкі конфликттің маңыздылығын көрсетеді. Ursus туысына жататын түрлерде посткопуляциялық еркектер арасындағы бәсекелестік те құжатталған. Бір ұрпақта екі әке болуы сперматозоидтардың жұптасудан кейін де бәсекелесе алатынын білдіреді. Еркек аюлар қолданатын тағы бір стратегия – жыныстық таңдау арқылы нәресте өлтіру. Бұл еркектердің өзінің репродуктивті жетістіктерін тікелей және жанама түрде арттыру үшін басқа еркектердің ұрпақтарын өлтіруіне әкеледі. Бұл олардың ұрғашымен қайтадан эструс кезінде жұптасу арқылы тікелей табысына әсер етеді немесе басқа еркектермен және ресурстармен жыныстық бәсекелестікті төмендету арқылы жанама түрде әсер етеді.
Әйелдің жұбайының таңдауы
Әйелдердің таңдауы жұптас іздеудің бағасы мен жұптастың сапасына негізделген. Әйелдердің жұмыртқашылық циклі стимуляцияланатындықтан, зерттеулер олардың ұрпақтарының әкесін анықтауға мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Бұл, көбінесе, жұптасуға дейінгі және кейінгі қарсы стратегиялар арқылы іске асырылады, олар құпия әйел таңдауын және жыныстық таңдау арқылы нәресте өлтіруді қамтиды. Жыныстық таңдау арқылы нәресте өлтіру гипотезасы – әйелдердің қарсы стратегиясы болып табылады, ол тікелей және жанама түрде олардың сәйкестігін арттыра алады. Бұл, жұптас пен ұрпақты тануды қамтамасыз ету үшін нәресте өлтіруге бейім еркектерді таңдау арқылы, ал жанама түрде – әр түрлі әкелерден бала табу үшін бірнеше еркекпен жұптасу арқылы жүзеге асырылады. Ursus тұқымдастығында әйелдер мен еркектер арасында байқалатын жұптасу стратегияларында үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін, бұл сыртқы факторларға байланысты жалпы икемділікті көрсетеді. Бұл, еркек аюлардың жасы мен дене мөлшеріне қарай қарастыратын шартты жұптасу тактикасын, сондай-ақ әйелдердің қарсы стратегияларын, оның ішінде жыныстық таңдау арқылы нәресте өлтіруді және құпия әйел таңдауын көрсетеді.