Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жануарлар әлемінің ет жейтін сүтқоректілер туысы
Family of carnivoran mammals
Эт жейтін сүтқоректілер
the carnivoran mammals
Аюлар – Ursidae туысына жататын ет жейтін сүтқоректілер ( /ˈɜɹ//s//ɪ//d//iː//, // //d// aɪ/). Олар иттің тұқымдасқа жататын, яғни иттің сипаттарына ұқсас ет жейтін жануарлар болып жіктеледі. Қазіргі кезде аюдың тек сегіз түрі ғана тірі болғанымен, олар Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде және ішінара Оңтүстік жарты шарда кеңінен таралған, әртүрлі ортада кездеседі. Аюлар Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Еуразия құрлықтарында таралған. Қазіргі аюлардың ортақ ерекшеліктеріне ірі денелі, мықты аяқтары, ұзын мұрыны, кішкентай дөңгелек құлақтары, қалың жүні, бес қайырылмайтын тырнағы бар табанды аяқтары және қысқа құйрығы жатады. Поляр аюы көбінесе ет жейтін, ал алып панда көбінесе шөп жейтін болса, қалған алты түрі әртүрлі тамақтанатын, барлық жейтін жануарлар. Аюлар, әдетте, жалғыз өмір сүреді, тек жұптасқанда және анасы балаларымен бірге жүргенде ғана топтасады. Олар күндіз де, түнде де белсенді болып, өте жақсы иіс сезу қабілетіне ие. Ауыр дене бітіміне және қиын қозғалысына қарамастан, олар жақсы жүгіреді, тауға шығады және жүзеді. Аюлар үңгірлер мен бұталар сияқты жерлерді қыстау орны ретінде пайдаланады; көптеген түрлер қыста 100 күнге дейін ұйықтайды. Аюлар ежелгі заманнан бері еті мен терісі үшін ауланып келген, сондай-ақ оларды аю аулау және биге салу сияқты ойын-сауықтар үшін де пайдаланған. Олардың күшті дене бітімі әртүрлі адамзат қоғамдарының өнерінде, мифологиясында және мәдени аспектілерінде маңызды рөл атқарады. Қазіргі уақытта аюлар мекендеу орындарына қол сұғушылық пен аю мүшелерін заңсыз саудалау арқылы қысымға ұшырауда, соның ішінде Азиядағы сары аюлар нарығы да бар. IUCN алты аю түрін осал немесе жойылу қаупі төнген деп тізімдеген, тіпті қоңыр аю сияқты қаупі аз түрлер де кейбір елдерде жойылу қаупі бар. Осы ең қауіпті популяцияларды браконьерлік және халықаралық сауда арқылы аулауға тыйым салынған, бірақ бұл әлі де жалғасуда.
Bears are carnivoran mammals of the family Ursidae ('/ɜɹ//s//ɪ//d//iː//, // //d// aɪ/). They are classified as caniforms, or doglike carnivorans. Although only eight species of bears are extant, they are widespread, appearing in a wide variety of habitats throughout most of the Northern Hemisphere and partially in the Southern Hemisphere. Bears are found on the continents of North America, South America, and Eurasia. Common characteristics of modern bears include large bodies with stocky legs, long snouts, small rounded ears, shaggy hair, plantigrade paws with five nonretractile claws, and short tails. While the polar bear is mostly carnivorous, and the giant panda is mostly herbivorous, the remaining six species are omnivorous with varying diets. With the exception of courting individuals and mothers with their young, bears are typically solitary animals. They may be diurnal or nocturnal and have an excellent sense of smell. Despite their heavy build and awkward gait, they are adept runners, climbers, and swimmers. Bears use shelters, such as caves and logs, as their dens; most species occupy their dens during the winter for a long period of hibernation, up to 100 days. Bears have been hunted since prehistoric times for their meat and fur; they have also been used for bear baiting and other forms of entertainment, such as being made to dance. With their powerful physical presence, they play a prominent role in the arts, mythology, and other cultural aspects of various human societies. In modern times, bears have come under pressure through encroachment on their habitats and illegal trade in bear parts, including the Asian bile bear market. The IUCN lists six bear species as vulnerable or endangered, and even least concern species, such as the brown bear, are at risk of extirpation in certain countries. The poaching and international trade of these most threatened populations are prohibited, but still ongoing.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "bear" сөзі көне ағылшын тіліндегі "bera" сөзінен шыққан және герман тілдеріндегі аю атауларының бір тобына жатады, мысалы швед тіліндегі "bjorn", ол сондай-ақ есім ретінде де қолданылады. Бұл форма әдетте "қоңыр" мағынасын беретін ежелгі үнді-еуропа тіліндегі сөзбен байланысты деп есептеледі, сондықтан "bear" сөзі "қоңыр түсті" дегенді білдіреді. Алайда, Ринге бұл этимология семантикалық тұрғыдан ықтимал болғанымен, осы формадағы "қоңыр" мағынасын беретін сөзді ежелгі үнді-еуропа тілінде табу мүмкін емес екенін атап өтеді. Оның пікірінше, "bear" сөзі ежелгі үнді-еуропа тіліндегі "*ǵʰwḗr ~ *ǵʰwér" ("жабайы жануар") сөзінен туындаған. Бұл термин табудан сақтану мақсатымен пайда болған: ежелгі герман тайпалары аюдың бастапқы атын – "arkto" – оны атаудың шынайы атын айту оны шақырып алуы мүмкін деген қорқынышпен, бұл эвфемизмге алмастырған. Автор Ральф Киестің сөзіне сүйенсек, бұл ең ежелгі эвфемизм болып табылады. "Arctoidea" және "Helarctos" сияқты аю таксондарының атаулары ежелгі грек тіліндегі "ἄρκτος" (арктос) – "аю" сөзінен шыққан, сондай-ақ "арктика" және "антарктика" атаулары да солтүстік аспандағы "Үлкен Аю" (Ursa Major) шоқжұлдызының аты арқылы байланысты. "Ursidae" және "Ursus" сияқты аю таксондарының атаулары латын тіліндегі "Ursus/Ursa" – "ер аю/ана аю" сөздерінен келген. Көне ағылшын тіліндегі "Beowulf" есімі – "bee wolf" ("ара қасқыры") деген кеңес сөз, ол батыл жауынгерді білдіреді.
The English word "bear" comes from Old English bera and belongs to a family of names for the bear in Germanic languages, such as Swedish [[bjorn, also used as a first name. This form is conventionally said to be related to a Proto Indo European word for "brown", so that "bear" would mean "the brown one". However, Ringe notes that while this etymology is semantically plausible, a word meaning "brown" of this form cannot be found in Proto Indo European. He suggests instead that "bear" is from the Proto Indo European word *ǵʰwḗr ~ *ǵʰwér "wild animal". This terminology for the animal originated as a taboo avoidance term: proto Germanic tribes replaced their original word for bear—arkto—with this euphemistic expression out of fear that speaking the animal's true name might cause it to appear. According to author Ralph Keyes, this is the oldest known euphemism. Bear taxon names such as Arctoidea and Helarctos come from the ancient Greek ἄρκτος (arktos), meaning bear, as do the names "arctic" and "antarctic", via the name of the constellation Ursa Major, the "Great Bear", prominent in the northern sky. Bear taxon names such as Ursidae and Ursus come from Latin Ursus/Ursa, he bear/she bear. The Old English name Beowulf is a kenning, "bee wolf", for bear, in turn meaning a brave warrior.
Таксономия
Ursidae туысы – Carnivora отрядының құрамындағы Caniformia немесе "ит тәрізді" етқоректілер кіші отрядындағы тоғыз туыстың бірі. Аюлардың ең жақын туыстары – теңіз аңдары, иттәрізділер және мустелоидтар (кейбір ғалымдар бұрын аюлар иттәрізділерден тікелей пайда болған және оларды жеке отбасы ретінде жіктемеу керек деп таласқан). Қазіргі аюлар үш кіші тұқымдасқа жататын сегіз түрді қамтиды: Ailuropodinae (үлкен пандамен монотипті), Tremarctinae (көздік аюмен монотипті) және Ursinae (бірден үшқа дейін туысқа бөлінген алты түрден тұрады, бұл классификацияға байланысты). Ядролық хромосомалық талдау көрсеткендей, алты ursine аюының кариотипі дерлік бірдей, әрқайсысының 74 хромосомасы бар (Ursid гибридіне қараңыз), ал алып панданың 42 хромосомасы, ал көзілдірік аюдың 52 хромосомасы бар. Бұл кішірек сандар кейбір хромосомалардың бірігуімен түсіндіріледі, ал олардағы жолақтық үлгілер ursine түрлеріне тән, бірақ procyonids-тен ерекшеленеді, бұл осы екі түрді Procyonidae емес, Ursidae отбасына қосуды қолдайды, оларды кейбір бұрынғы зерттеушілер Procyonidae-ге жатқызған болатын.
The family Ursidae is one of nine families in the suborder Caniformia, or "doglike" carnivorans, within the order Carnivora. Bears' closest living relatives are the pinnipeds, canids, and musteloids (some scholars formerly argued that bears are directly derived from canids and should not be classified as a separate family). Modern bears comprise eight species in three subfamilies: Ailuropodinae (monotypic with the giant panda), Tremarctinae (monotypic with the spectacled bear), and Ursinae (containing six species divided into one to three genera, depending on the authority). Nuclear chromosome analysis show that the karyotype of the six ursine bears is nearly identical, each having 74 chromosomes (see Ursid hybrid), whereas the giant panda has 42 chromosomes and the spectacled bear 52. These smaller numbers can be explained by the fusing of some chromosomes, and the banding patterns on these match those of the ursine species, but differ from those of procyonids, which supports the inclusion of these two species in Ursidae rather than in Procyonidae, where they had been placed by some earlier authorities.
Эволюция
Ursidae тұқымдасының ең ерте мүшелері жойылып кеткен Amphicynodontinae тұқымдасына жатады, оның ішінде Parictis (соңғы эоценнен ерте орта миоценге дейін, 38–18 млн жыл бұрын) және сәл жас Allocyon (ерте олигоцен, 34–30 млн жыл бұрын), екеуі де Солтүстік Америкадан. Бұл жануарлар қазіргі аюлардан өте ерекше көрінетін, кішкентай және жалпы сыртқы түрінен есілге ұқсас, ал тамақтануы, мүмкін, бадгерге жақын болған. Parictis Миоценге дейін Еуразия мен Африкада кездеспейді. Еуропалық тұқымдар морфологиялық жағынан Allocyon-ға және әлдеқайда жас американдық Kolponomos-қа (шамамен 18 млн жыл бұрын) өте ұқсас, олар олигоцен кезеңінен белгілі, соның ішінде Amphicticeps және Amphicynodon. Пиннипедтер–амфицинодонтин кладының қолдауына қоса, басқа морфологиялық және кейбір молекулалық дәлелдер аюлардың пиннипедтерге ең жақын туыс екенін көрсетеді, мүмкін Ursavus elmensis арқылы. Генетикалық және морфологиялық деректерге сүйенсек, Ailuropodinae (пандалар) шамамен 19 млн жыл бұрын басқа тірі аюлардан бөлініп шыққан алғашқылар болды, бірақ бұл топтың 11 млн жылға дейінгі қазбалары табылмаған. Жаңа дүниедегі қысқа бетті аюлар (Tremarctinae) Миоцен ортасында (шамамен 13 млн жыл бұрын) Солтүстік Америкаға таралу оқиғасынан кейін Ursinae-ден ерекшеленді. Олардың ең ерте кездескен қазба өкілі - Солтүстік Америкадағы Plionarctos (шамамен 10–2 млн жыл бұрын). Бұл тұқым, мүмкін, Солтүстік Америкадағы қысқа бетті аюлардың (Arctodus тұқымы), Оңтүстік Америкадағы қысқа бетті аюлардың (Arctotherium) және көздік аюлардың тікелей ата-бабасы боларлықты, Tremarctos-тың өкілдері, соның ішінде жойылған Солтүстік Америкалық түрі (T. floridanus) және Tremarctinae-нің жалғыз сақталған өкілі – Оңтүстік Америкалық көздік аю (T. ornatus). Полярлық аю – ең жақында пайда болған түр және 400 000 жыл бұрын мұз басу кезінде солтүстік ендіктерде оқшауланған қоңыр аюлардың популяциясынан тараған.
The earliest members of Ursidae belong to the extinct subfamily Amphicynodontinae, including Parictis (late Eocene to early middle Miocene, 38–18 Mya) and the slightly younger Allocyon (early Oligocene, 34–30 Mya), both from North America. These animals looked very different from today's bears, being small and raccoon like in overall appearance, with diets perhaps more similar to that of a badger. Parictis does not appear in Eurasia and Africa until the Miocene. It is unclear whether late Eocene ursids were also present in Eurasia, although faunal exchange across the Bering land bridge may have been possible during a major sea level low stand as early as the late Eocene (about 37 Mya) and continuing into the early Oligocene. European genera morphologically very similar to Allocyon, and to the much younger American Kolponomos (about 18 Mya), are known from the Oligocene, including Amphicticeps and Amphicynodon. In addition to the support of the pinniped–amphicynodontine clade, other morphological and some molecular evidence supports bears being the closest living relatives to pinnipeds. likely via the species Ursavus elmensis. Based on genetic and morphological data, the Ailuropodinae (pandas) were the first to diverge from other living bears about 19 Mya, although no fossils of this group have been found before about 11 Mya. The New World short faced bears (Tremarctinae) differentiated from Ursinae following a dispersal event into North America during the mid Miocene (about 13 Mya). Their earliest fossil representative is Plionarctos in North America (c. 10–2 Ma). This genus is probably the direct ancestor to the North American short faced bears (genus Arctodus), the South American short faced bears (Arctotherium), and the spectacled bears, Tremarctos, represented by both an extinct North American species (T. floridanus), and the lone surviving representative of the Tremarctinae, the South American spectacled bear (T. ornatus). The polar bear is the most recently evolved species and descended from a population of brown bears that became isolated in northern latitudes by glaciation 400,000 years ago.
Филогения
Арыстанның басқа етқоректілермен қарым-қатынасы төмендегі филогенетикалық ағашта көрсетілген, ол Флинн (2005) алты геннің молекулалық филогенетикалық талдауына негізделген, Law et al. (2018 ж.) еңбектерінде мустелоидтардың көпгендік талдауымен жаңартылған. Ескеріңіз, кейбір тілдерде қызыл пандалар мен оларға жақын туыстар «аюлар» деп аталғанымен, олар аю емес, керісінше мустелоидтар. Төменде McLellan және Reiner (1992) бойынша аюлардың кіші тұқымдастарының кладограммасы келтірілген, Amphicynodontinae осы жіктемеде Phocoidea суперотбасындағы сабақты сопақшалар ретінде жіктелген, яғни теңіз сүтқоректілері. Полярлық аю – ең үлкен қазіргі түс, ересек еркектерінің салмағы және ұзындығы әртүрлі. Ең кішкентай түрі – күндіз аю, оның салмағы мен ұзындығы да әртүрлі. Тарихи Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы қысқа бетті аюлар ең ірі түрлердің бірі болған. Олардың салмағы және бойы шамамен есептелген. Аюлар жаз және күз айларында май қорын жинап, қыс айларында салмақтан төмендейді. Ірі түрлер кішкентай түрлерге қарағанда жыныстық диморфизмнің жоғары деңгейін көрсетеді. Тіпті бір түрдің ішінде де тіс формуласында айтарлықтай өзгерістер болады. Бұл аюлардың негізінен ет жейтін диетадан негізінен шөп жейтін диетаға қарай эволюциялану үстінде екенін көрсетеді. Полярлық аюлардың тіс тістері сияқты ет жеуге бейімделген тістері қайта дамыған сияқты, себебі олардың тамақтануы қайтадан ет жеуге ауысқан. Жалқау аюлардың төменгі орталық қиыршықтары жоқ және олар тамақтанатын термиттерді сору үшін еріндерін қолданады. Аюлардың ас қорыту жүйесі етқоректілерге тән қарапайым, бір асқазан, қысқа жіксіз ішек және тұмсық жоқ. Аюлар жапырақтан жеткілікті мөлшерде азық алу үшін көп уақытын тамақтануға жұмсауы керек. Атап айтқанда, панда күніне 12-15 сағат тамақтанады. Атлас аюы, қоңыр аюдың бір түрі Солтүстік Африкада Мароккодан Ливияға дейін таралған, бірақ ол 1870 жылдары жойылып кетті. Ең кең таралған түрі – қоңыр аю, ол Батыс Еуропадан шығысқа қарай Азия арқылы Солтүстік Американың батыс аймақтарына дейін таралады. Америкалық қара аю Солтүстік Америкада, ал полярлық аю Арктикалық теңізде кездеседі. Қалған аюлардың барлық түрлері Азияда таралған. Олар тропикалық төменгі жауын-шашын ормандары, қылқан жапырақты және кең жапырақты ормандар, далалар, далалар, тау шалғынды жерлері, альпілік тау беткейлері, Арктикалық тундра және полярлық аюдың жағдайында мұздықтар сияқты әртүрлі ортада кездеседі. Кейбір түрлер түнгі уақытта белсенді болуы мүмкін, бірақ жас балапандары бар жалқау аюлар түнгі жыртқыштармен бәсекелесуден аулақ болу үшін күндіз көбірек тамақтанады. Аюлар көбінесе жалғыз өмір сүреді және барлық етқоректілердің ішіндегі ең әлеуметсіз жануарлар саналады. Аюлардың топта кездесуі тек анасы мен балалары немесе кейде бай азық (мысалы, шабақ кезінде) болғанда ғана мүмкін. Иіс сезу қабілетімен аюлар бірнеше шақырым қашықтықтағы өліктерді таба алады. Олар иіс сезу арқылы басқа тағамдарды табады, жұптарын іздейді, бәсекелестерден аулақ болады және өздерінің жас балапандарын таниды. Олар жапырақ, тамыр, жидек, жәндіктер, өлексе, жаңа ет, балық және басқа да тағамдарды жейді, олардың ас қорыту жүйесі мен тістері осындай диетаға бейімделген. Мысалы, Тайваньдағы Азиялық қара аюлар көп мөлшерде бұта жейді, олар ең көп кездеседі, ал жылдың басқа кездерінде тұяқты жануарларға ауысады. Өсімдіктерді іздегенде аюлар оларды ең қоректік және сіңуге болатын кезеңде жейді, әдетте ескі шөптерден, сабаннан және жапырақтардан аулақ болады. Кіші аюлар ағашқа көтеріліп, мастқа (жеуге болатын көбею мүшелері, мысалы, бұтақтар) ие болады. Мұндай мачталар осы түрлердің диетасы үшін өте маңызды болуы мүмкін, ал мачталардың бұзылуы аюлардың басқа азық көздерін іздеу үшін ұзақ аралықтарға қозғалуы мүмкін. Қоңыр аюлар қазған жерін жақсы қазып, әдетте тамырын жейді. 30 түрлі түрдің. Оның мықты жақшалары осы өсімдіктердің қатты сабақтарын ұрып-соғу үшін бейімделген, бірақ олар қоректік жапырақты жеуді жөн көреді. Бромлиадалар көзілдірік аюдың диетасының 50% -ын құрайды, оның да оларды шауып ашу үшін күшті жауы бар. Жалқау аю полярлық аюлар мен панда сияқты маманданбаған, аюларда әдеттегі бірнеше алдыңғы тістерін жоғалтты және құмырсқалар, термиттер және басқа да ор қазушы жәндіктермен тамақтану үшін ұзақ, соратын тілге ие болды. Жылдың белгілі бір кезеңдерінде бұл жәндіктер олардың тамақтануының 90% құрайды. Кейбір адамдар қалалардағы қоқыс шелегінде тұтынады, онда жыл бойы туризммен байланысты қалдықтар пайда болады. Кейбір түрлер ересектерден тістегеніне қарамастан, бал арасы мен шоқан арасының ұяларын тоналайды. Күндіз аюлар тілдерін жәндіктер мен балды сору үшін пайдаланады. Балық кейбір түрлер үшін маңызды тағам көзі болып табылады, әсіресе қоңыр аюлар шабақ кезінде көптеп жиналады. Әдетте, аю суға сүңгіп, балықты жақшаларымен немесе алдыңғы лапаларымен ұстайды. Ең жақсы жейтін бөліктері – ми және жұмыртқалары. Кішкентай ор қазушы сүтқоректілер, мысалы, кеміргіштерді қазып алып жеуге болады. Олар қысқа шабуылмен және тыныш күту арқылы ұсталады, бірақ жас балаларын иіс сезу арқылы тауып, шабуылдайды. Полярлық аюлар көбінесе ителкелерге шабуыл жасайды, мұздың үстінен оларды қуалап, немесе олардың қуыстарына бұзып кіреді. Олар негізінен сіңуге оңай майды жейді. Аюларда жыртқыштық мінез-құлық әдетте анасы баласына үйретеді. Қысқа ұйқыға жататын түрлер үшін салмақ алу маңызды, өйткені ол қысқы ұйқы кезінде қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Қоңыр аю қысқа ұйқыға жатар алдында күніне шамамен тамақ жеп, май жинауы мүмкін.
The relationship of the bear family with other carnivorans is shown in the following phylogenetic tree, which is based on the molecular phylogenetic analysis of six genes in Flynn (2005) with the musteloids updated following the multigene analysis of Law et al. (2018). Note that although they are called "bears" in some languages, red pandas and raccoons and their close relatives are not bears, but rather musteloids. Below is a cladogram of the subfamilies of bears after McLellan and Reiner (1992) Amphicynodontinae under this classification were classified as stem pinnipeds in the superfamily Phocoidea. as marine mammals. The polar bear is considered to be the largest extant species, with adult males weighing and measuring in total length. The smallest species is the sun bear, which ranges in weight and in length. Prehistoric North and South American short faced bears were the largest species known to have lived. The latter estimated to have weighed and stood tall. Body weight varies throughout the year in bears of temperate and arctic climates, as they build up fat reserves in the summer and autumn and lose weight during the winter. Larger species tend to show increased levels of sexual dimorphism in comparison to smaller species. Considerable variation occurs in dental formula even within a given species. This may indicate bears are still in the process of evolving from a mainly meat eating diet to a predominantly herbivorous one. Polar bears appear to have secondarily re evolved carnassial like cheek teeth, as their diets have switched back towards carnivory. Sloth bears lack lower central incisors and use their protrusible lips for sucking up the termites on which they feed. Bears have a fairly simple digestive system typical for carnivorans, with a single stomach, short undifferentiated intestines and no cecum. Bears must spend much of their time feeding in order to gain enough nutrition from foliage. The panda, in particular, spends 12–15 hours a day feeding. The Atlas bear, a subspecies of the brown bear was distributed in North Africa from Morocco to Libya, but it became extinct around the 1870s. The most widespread species is the brown bear, which occurs from Western Europe eastwards through Asia to the western areas of North America. The American black bear is restricted to North America, and the polar bear is restricted to the Arctic Sea. All the remaining species of bear are Asian. They occur in a range of habitats which include tropical lowland rainforest, both coniferous and broadleaf forests, prairies, steppes, montane grassland, alpine scree slopes, Arctic tundra and in the case of the polar bear, ice floes. Other species may be nocturnal, active at night, though female sloth bears with cubs may feed more at daytime to avoid competition from conspecifics and nocturnal predators. Bears are overwhelmingly solitary and are considered to be the most asocial of all the Carnivora. The only times bears are encountered in groups are mothers with young or occasional seasonal bounties of rich food (such as salmon runs). With their acute sense of smell, bears can locate carcasses from several kilometres away. They use olfaction to locate other foods, encounter mates, avoid rivals and recognize their cubs. They eat anything from leaves, roots, and berries to insects, carrion, fresh meat, and fish, and have digestive systems and teeth adapted to such a diet. For example, Asiatic black bears in Taiwan consume large numbers of acorns when these are most common, and switch to ungulates at other times of the year. When foraging for plants, bears choose to eat them at the stage when they are at their most nutritious and digestible, typically avoiding older grasses, sedges and leaves. Smaller bears climb trees to obtain mast (edible reproductive parts, such as acorns). Such masts can be very important to the diets of these species, and mast failures may result in long range movements by bears looking for alternative food sources. Brown bears, with their powerful digging abilities, commonly eat roots. of 30 different species. Its strong jaws are adapted for crushing the tough stems of these plants, though they prefer to eat the more nutritious leaves. Bromeliads can make up to 50% of the diet of the spectacled bear, which also has strong jaws to bite them open. The sloth bear is not as specialized as polar bears and the panda, has lost several front teeth usually seen in bears, and developed a long, suctioning tongue to feed on the ants, termites, and other burrowing insects. At certain times of the year, these insects can make up 90% of their diets. Some individuals become addicted to sweets in garbage inside towns where tourism related waste is generated throughout the year. Some species may raid the nests of wasps and bees for the honey and immature insects, in spite of stinging from the adults. Sun bears use their long tongues to lick up both insects and honey. Fish are an important source of food for some species, and brown bears in particular gather in large numbers at salmon runs. Typically, a bear plunges into the water and seizes a fish with its jaws or front paws. The preferred parts to eat are the brain and eggs. Small burrowing mammals like rodents may be dug out and eaten. These animals may be taken by a short rush and ambush, though hiding young may be sniffed out and pounced on. The polar bear mainly preys on seals, stalking them from the ice or breaking into their dens. They primarily eat the highly digestible blubber. Predatory behavior in bears is typically taught to the young by the mother. For hibernating species, weight gain is important as it provides nourishment during winter dormancy. A brown bear can eat of food and gain of fat a day prior to entering its den.
Байланыс
Айыулар түрлі дауысты және дауыссыз дыбыстар шығарады. Тілді тістеу, ыңғырау немесе шұғылдану көбінесе жақсы қарым-қатынас жағдайларында болады, мысалы ана мен бала арасында немесе жұптасқан аюларда, ал зар жылау, дем алу, сызғыру немесе ауа үрлеу стресске ұшырағанда естіледі. Қорқыныш, қозғырыс кезінде немесе аюдың орнын көрсету үшін олар қарықтайды. Ескерту дыбыстарына жақ сүйкілдеуі және еріннің дірілдеуі, ал тістердің дірілдеуі, айқайлау, ырылдау, арыстау және пульстік дыбыстар агрессивті қақтығыстарда пайда болады. Бала аюлар қиын жағдайда шырылдап, зар жылайды, маңыралайды немесе айқайлайды, ал жайлы немесе емшек сорғанда мотор сияқты гуылдайды. Аюлар кейде тік тұру сияқты визуалды сигналдармен қарым-қатынас жасайды, бұл олардың дене мөлшерін үлкейтіп көрсетеді. Кейбір түрлердің кеудесіндегі белгілер осы қорқынышты көріністі күшейте түседі. Көзімен қарау – агрессивті әрекет, ал көзілдірік аюлар мен алып пандалардың бетіндегі белгілер жанжал кезінде көзге назар аударуға көмектеседі. Аюлар бір-біріне басын төмен салып, қатаң аяқпен жүріп жақындасады. Басқа аюға басымдылықты көрсету үшін олар тікелей бетпе-бет келіп, ит тістерін көрсетеді, тұмсығын бұрады және мойнын созады. Бағынышты аю бұрылып, басын төмен түсіріп, отырып немесе жатып жауап береді. Аюлар иіс сезу арқылы да қарым-қатынас жасайды және оны ағаштар мен басқа да заттарға сүртеді. Бұл әдетте тырнақтап, шағумен бірге жүреді. Иіс таңбасын көрсету үшін қабық шашыратылуы мүмкін. Пандалар аумақты белгілеу үшін заттарды несеппен және анальді бездерінен шыққан балауыз тәрізді заттармен таңбалайды. Мұзды аюлар өздерінің иісін іздерінде қалдырады, бұл оларға Арктиканың кең даласында бір-бірін табуға көмектеседі.
Bears produce a number of vocal and non vocal sounds. Tongue clicking, grunting or chuffing many be made in cordial situations, such as between mothers and cubs or courting couples, while moaning, huffing, snorting or blowing air is made when an individual is stressed. Barking is produced during times of alarm, excitement or to give away the animal's position. Warning sounds include jaw clicking and lip popping, while teeth chatters, bellows, growls, roars and pulsing sounds are made in aggressive encounters. Cubs may squeal, bawl, bleat or scream when in distress and make motor like humming when comfortable or nursing. Bears sometimes communicate with visual displays such as standing upright, which exaggerates the individual's size. The chest markings of some species may add to this intimidating display. Staring is an aggressive act and the facial markings of spectacled bears and giant pandas may help draw attention to the eyes during agonistic encounters. Individuals may approach each other by stiff legged walking with the head lowered. Dominance between bears is asserted by making a frontal orientation, showing the canine teeth, muzzle twisting and neck stretching. A subordinate may respond with a lateral orientation, by turning away and dropping the head and by sitting or lying down. Bears also communicate with their scent and will rub it against trees and other objects. This is usually accompanied by clawing and biting the object. Bark may be spread around to draw attention to the marking post. Pandas establish territories by marking objects with urine and a waxy substance from their anal glands. Polar bears leave behind their scent in their tracks which allow individuals to keep track of one another in the vast Arctic wilderness.
Көбею және даму
Айыулардың жұптасу жүйесі полигиния, еркін қарым-қатынас және сериялық моногамия нысаны ретінде әртүрлі сипатталған. Көбелек шағылысу маусымында еркектер өз маңындағы ұрғашыларды байқайды және ұрғашылар еркектерге көбірек төзімді болады. Еркек аю түріне қарай бірнеше күн немесе апта бойы бір ұрғашы аюды қадағалап, оның репродуктивтік жағдайын тексеруі мүмкін. Осы кезеңде еркектер бәсекелестерінің жұбайымен байланысуына кедергі келтіруге тырысады. Ұсыну шағылысуы қысқа болуы мүмкін, бірақ кейбір Азия түрлерінде жұптасқан аюлар күресуге, құшақтасуға, әдемі айқасуға және дауыстап сөйлесуге қатысады. Ұрықтану жұптасу арқылы шақырылады, ол түрге байланысты 30 минутқа дейін созылуы мүмкін. Үлкен пандалар егіздер тудыруы мүмкін, бірақ олар тек бір баланы емшектей алады, ал екіншісі өлуге тасталады. Солтүстік аймақтарда тіршілік ететін түрлерде туу қысқы ұйқы кезінде жүзеге асады. Балалар соқыр және көмекке мұқтаж болып туады, ең көп дегенде жұқа түкпен жабылған, жылу үшін анасына тәуелді. Аналық аюдың сүті майға және антиденелерге бай, ал балалар туғаннан кейін бір жылға дейін емшектейді. 2-3 айлық болғанда балалар анасынан тысқары да ілесе алады. Олар әдетте оның ізімен жүреді, бірақ жалқау аюлардың балалары анасының арқасына мініп жүруі мүмкін. Еркек аюлар бала тәрбиесіне қатыспайды. Бала өлтіру, яғни ересек еркек басқа аюдың балаларын өлтіруі, полярлық аюларда, қоңыр аюларда және американдық қара аюларда тіркелген, бірақ басқа түрлерде кездеспейді. Еркектер ұрғашыны эструсқа келтіру үшін балаларды өлтіреді. Балалар қашып кетуі мүмкін, ал анасы оларды өміріне қауіп келтіре отырып қорғайды. Кейбір түрлерде ұрпақ келесі көктемде тәуелсіз бола алады, бірақ кейбіреулері аналық қайтадан жұптасқанша қалуы мүмкін. Аюлар жыныстық жасы жеткенде, олар таралғаннан кейін көп ұзамай, шамамен 3-6 жылда, түрлеріне байланысты, жетіледі. Еркек Аляска қоңыр аюлары мен полярлық аюлар 11 жасқа дейін өсуін жалғастыруы мүмкін.
The mating system of bears has variously been described as a form of polygyny, promiscuity and serial monogamy. During the breeding season, males take notice of females in their vicinity and females become more tolerant of males. A male bear may visit a female continuously over a period of several days or weeks, depending on the species, to test her reproductive state. During this time period, males try to prevent rivals from interacting with their mate. Courtship may be brief, although in some Asian species, courting pairs may engage in wrestling, hugging, mock fighting and vocalizing. Ovulation is induced by mating, which can last up to 30 minutes depending on the species. Giant pandas may give birth to twins but they can only suckle one young and the other is left to die. In northern living species, birth takes place during winter dormancy. Cubs are born blind and helpless with at most a thin layer of hair, relying on their mother for warmth. The milk of the female bear is rich in fat and antibodies and cubs may suckle for up to a year after they are born. By 2–3 months, cubs can follow their mother outside the den. They usually follow her on foot, but sloth bear cubs may ride on their mother's back. Male bears play no role in raising young. Infanticide, where an adult male kills the cubs of another, has been recorded in polar bears, brown bears and American black bears but not in other species. Males kill young to bring the female into estrus. Cubs may flee and the mother defends them even at the cost of her life. In some species, offspring may become independent around the next spring, though some may stay until the female successfully mates again. Bears reach sexual maturity shortly after they disperse; at around 3–6 years depending on the species. Male Alaskan brown bears and polar bears may continue to grow until they are 11 years old.
Қысқы ұйқы
Солтүстік аймақтардағы аюлар, оның ішінде американдық қара аю және гризли аюы қыста ұйқыға кетеді. Ұйқы кезінде аюдың метаболизмі баяулайды, дене температурасы сәл төмендейді және жүрек соғуы қалыпты 55 реттен минутына 9 ретке дейін азаяды. Әдетте аюлар ұйықтап жатқанда оянбайды және бүкіл кезең бойы тамақтанбай, су ішпей, зәр шығармай және дәрет тастамай қалуы мүмкін. Егер олардың денесінде жеткілікті май болса, бұлшық еттері жақсы күйде сақталады, ал ақуызға деген қажеттіліктері қалдық мочевинаны қайта пайдалану арқылы толықтырылады. Тың тәңірбалықтар сияқты жолбарыстар да аюларға, әсіресе балаларына шабуыл жасайды, сондай-ақ оларға қанағаттар да қауіп төндіруі мүмкін. Керісінше, ақ аюларда паразиттер аз; көптеген паразиттік түрлерге екінші, көбінесе құрлықтағы, иесі қажет, ал ақ аюдың өмір салты олардың ортасында балама иелердің аз болуын қамтамасыз етеді. Полярлық аюларда Токсоплазма гонди протозоясы табылды, ал Trichinella nativa нематодасы ересек ақ аюларда ауыр инфекцияға және денсаулықтың нашарлауына әкелуі мүмкін. Солтүстік Америкадағы аюлар кейде иттің оба вирусына ұқсас морбиливирусқа шалдығады. Олар жұқпалы иттің гепатитіне (CAV 1) сезімтал, еркін тіршілік ететін қара аюлар энцефалит және гепатиттен жылдам қайтыс болады.
Bears of northern regions, including the American black bear and the grizzly bear, hibernate in the winter. During hibernation, the bear's metabolism slows down, its body temperature decreases slightly, and its heart rate slows from a normal value of 55 to just 9 beats per minute. Bears normally do not wake during their hibernation, and can go the entire period without eating, drinking, urinating, or defecating. If they have stored enough body fat, their muscles remain in good condition, and their protein maintenance requirements are met from recycling waste urea. Felids like the tiger may also prey on bears, particularly cubs, which may also be threatened by canids. By contrast, polar bears have few parasites; many parasitic species need a secondary, usually terrestrial, host, and the polar bear's life style is such that few alternative hosts exist in their environment. The protozoan Toxoplasma gondii has been found in polar bears, and the nematode Trichinella nativa can cause a serious infection and decline in older polar bears. Bears in North America are sometimes infected by a Morbillivirus similar to the canine distemper virus. They are susceptible to infectious canine hepatitis (CAV 1), with free living black bears dying rapidly of encephalitis and hepatitis.
Қорғау
Қазіргі заманда аюлар мекендеу орындарына қол сұғушылық және аю мүшелерінің заңсыз саудасы, оның ішінде Азия сары аю нарығы арқылы қысымға ұшырауда. Аң аулауға қазір тыйым салынған, бірақ оның орнына көбінесе шаруашылықпен алмастырылған. IUCN алты аю түрін осал деп тізімдеген; тіпті ең аз уайым тудыратын қоңыр аю мен американдық қара аюдың өзі де.
In modern times, bears have come under pressure through encroachment on their habitats and illegal trade in bear parts, including the Asian bile bear market, though hunting is now banned, largely replaced by farming. The IUCN lists six bear species as vulnerable; even the two least concern species, the brown bear and the American black bear,
Көптеген елдерде аюларды мекендеу орындарының жойылуынан қорғау үшін заңдар қабылданды. Аюларға қатысты халықтың пікірі көбінесе оң, себебі адамдар аюларды бәсең тамақтанатынына, екі аяғымен тұра алатынына және олардың символдық маңызына байланысты жақын сезінеді. Аюларды қорғауға қолдау кеңінен тараған, әсіресе бай елдерде. Гигант панда бүкіл әлемде табиғатты қорғау символына айналды. Жабайы пандалардың шамамен 30% -ы мекендейтін Сычуань гигант панда қорықтары 2006 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы орны мәртебесін алды. Аюлар егінге шабуыл жасағанда немесе малға зиян келтіргенде, адамдармен қақтығысқа түсуі мүмкін. Кедей ауылдық аймақтарда аюлардың тудыратын қауіптері мен фермерлер мен малшыларға келтіретін экономикалық шығындар адамдардың аюларға деген көзқарасын қалыптастыруы мүмкін. Аюлар қорқып, балаларын немесе тамақтарын қорғау үшін, тіпті жыртқыштық ниетпен адамдарға шабуыл жасауы мүмкін.
Laws have been passed in many areas of the world to protect bears from habitat destruction. Public perception of bears is often positive, as people identify with bears due to their omnivorous diets, their ability to stand on two legs, and their symbolic importance. Support for bear protection is widespread, at least in more affluent societies. The giant panda has become a worldwide symbol of conservation. The Sichuan Giant Panda Sanctuaries, which are home to around 30% of the wild panda population, gained a UNESCO World Heritage Site designation in 2006. Where bears raid crops or attack livestock, they may come into conflict with humans. In poorer rural regions, attitudes may be more shaped by the dangers posed by bears, and the economic costs they cause to farmers and ranchers. Bears may attack humans in response to being startled, in defense of young or food, or even for predatory reasons.
Көңіл көтеру, аңшылық, тамақ және халықтық медицина
Ғасырлар бойы аюлар тұтқындықта көңіл көтеру үшін пайдаланылып келген. Оларды билеуге үйреткен, ал Еуропада кем дегенде 16 ғасырдан бері аюларды жем ретінде пайдалану үшін ұстаған. Сол кезде Лондонның Саутворк ауданында бес аю бағы болған, олардың үш еуінің археологиялық қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Еуропаның түкпір-түкпірінде 12 ғасырдан бері Ursari деп аталатын көшпелі романдар аюларымен бірге көшеде өнер көрсетіп күнкөріс табады. Аюлар спорт үшін, тағам ретінде және халық медицинасында қолданылып келген. Олардың еті қараңғы және жіңішке талшықты, қатаң сиыр еті сияқты. Кантон асүйінде аюдың табаны деликатес саналады. Аю етін мұқият пісіру керек, себебі ол Trichinella spiralis паразитімен зарарлануы мүмкін. Шығыс Азия халықтары аюдың дене мүшелерін және секрецияларын (әсіресе өт қабы мен өтін) дәстүрлі қытай медицинасының бір бөлігі ретінде пайдаланады. Қытай, Вьетнам және Оңтүстік Кореяда 12 000-нан астам аю өт өндіру үшін фермаларда ұсталады деп есептеледі. CITES бойынша аю өнімдерін саудалауға тыйым салынған, бірақ Канадада, АҚШ және Австралияда сатылатын шампуньдерде, шараптарда және дәрілік шөптерде аюдың өт қышқылы табылды.
Bears in captivity have for centuries been used for entertainment. They have been trained to dance, and were kept for baiting in Europe from at least the 16th century. There were five bear baiting gardens in Southwark, London, at that time; archaeological remains of three of these have survived. Across Europe, nomadic Romani bear handlers called Ursari lived by busking with their bears from the 12th century. Bears have been hunted for sport, food, and folk medicine. Their meat is dark and stringy, like a tough cut of beef. In Cantonese cuisine, bear paws are considered a delicacy. Bear meat should be cooked thoroughly, as it can be infected with the parasite Trichinella spiralis. The peoples of eastern Asia use bears' body parts and secretions (notably their gallbladders and bile) as part of traditional Chinese medicine. More than 12,000 bears are thought to be kept on farms in China, Vietnam, and South Korea for the production of bile. Trade in bear products is prohibited under CITES, but bear bile has been detected in shampoos, wine and herbal medicines sold in Canada, the United States and Australia.
Мәдени суреттер
Аюлар өнерде, әдебиетте, фольклорда және мифологияда жиі кездесетін тақырып. Солтүстік Америка мен Еуразиядағы көптеген қоғамдарда аналық аюдың бейнесі кең таралған, ол аналық аюдың балаларына деген шексіз қамқорлығы мен қорғанысына негізделген. Көптеген ежелгі американдық мәдениеттерде аю қайта жаралудың символы саналған, себебі ол қыста ұйықтап, көктемде қайта оянады. Солтүстік Америка мен Солтүстік Азия халықтары арасында аюдың шаманмен байланысы туралы кең таралған сенім бар, бұл олардың екеуінің де жалғыздыққа бейімділігімен түсіндіріледі. Сондықтан аюлар болашақты болжай алады деп есептелген, ал шамандар аюға айналу қабілетіне ие деп саналған. Археологтардың пікірі әртүрлі болғамен, аюға табынудың ерте дәуірдегі іздері табылды. Бұл практика ертедегі қытай және айну мәдениеттерінде де болған болуы мүмкін. Ежелгі финдер, сібірлік халықтар және соңғы кезде корейлер аюды өз ата-бабаларының рухы деп санаған. Артио (галло-рим дінінде Деа Артио) – келт аю құдайы. Оған табынудың іздері, әсіресе, Берн қаласында табылған, ал қаланың аты аюдан шыққан. Оның есімі келт тіліндегі «аю» деген мағына беретін «артос» сөзінен туындаған. Ежелгі Грецияда Артемиданың аю түріндегі ежелгі культі Браурон қаласында классикалық кезеңге дейін сақталған, онда жас афиналық қыздар «арктой» – «аюлар» ретінде қасиетті ритуалдардан өтті. Үлкен және Кіші Аюлар (Ursa Major және Ursa Minor) шоқжұлдыздары Птолемей заманынан бері аюға ұқсас болғандықтан осылай аталып келген. Үлкен Аю 13 000 жыл бұрын, палеолит дәуірінен бастап, кең таралған «Космикалық аңшылық» мифтерінде аюмен байланыстырылған. Бұл мифтер Беринг бұғазының екі жағында да кездеседі, ол 11 000 жыл бұрын теңіздің түбіне кеткен. Аюлар балалар әңгімелерінде де жиі кездеседі, мысалы, Винни-Пух, Паддингтон, Мейл Бен және «Норвегияның қоңыр аюы». Роберт Саутидің «Алтыншаш пен үш аю» ерте нұсқасы 1837 жылы «Үш аю» деген атпен жарық көрген, кейіннен көп рет қайта жазылып, 1918 жылы Артур Рекхем суреттемелерімен толықтырылған. Ханна-Барбераның Йоги аю кейіпкері көптеген комикстерде, анимациялық телешоуларда және фильмдерде пайда болған. Care Bears 1982 жылы құттықтау карточкалары ретінде пайда болды, содан кейін ойыншықтар, киімдер және фильмдерде көрсетілді. Әлемнің көптеген балалары – және кейбір ересектер – американдық мемлекет қайраткері Теодор Рузвельттың 1902 жылы ағашқа байланған қара аюды атудан бас тартқандығының құрметіне аталған плюшевый аюларды ұстайды. Аюлар, басқа жануарлар сияқты, елдердің символы болуы мүмкін. Ресейлік аю 16 ғасырдан бері Ресейдің кең таралған ұлттық бейнесі болып табылады. Smokey Bear 1944 жылы «Тек сіз ғана орман өртін болдырмайсыз» деген ұранмен американдық мәдениеттің бір бөлігіне айналды.
Bears have been popular subjects in art, literature, folklore and mythology. The image of the mother bear was prevalent throughout societies in North America and Eurasia, based on the female's devotion and protection of her cubs. In many Native American cultures, the bear is a symbol of rebirth because of its hibernation and re emergence. A widespread belief among cultures of North America and northern Asia associated bears with shaman; this may be based on the solitary nature of both. Bears have thus been thought to predict the future and shaman were believed to have been capable of transforming into bears. There is evidence of prehistoric bear worship, though this is disputed by archaeologists. It is possible that bear worship existed in early Chinese and Ainu cultures. The prehistoric Finns, Siberian peoples and more recently Koreans considered the bear as the spirit of their forefathers. Artio (Dea Artio in the Gallo Roman religion) was a Celtic bear goddess. Evidence of her worship has notably been found at Bern, itself named for the bear. Her name is derived from the Celtic word for "bear", artos. In ancient Greece, the archaic cult of Artemis in bear form survived into Classical times at Brauron, where young Athenian girls passed an initiation rite as arktoi "she bears". The constellations of Ursa Major and Ursa Minor, the great and little bears, are named for their supposed resemblance to bears, from the time of Ptolemy. Ursa Major has been associated with a bear for as much as 13,000 years since Paleolithic times, in the widespread Cosmic Hunt myths. These are found on both sides of the Bering land bridge, which was lost to the sea some 11,000 years ago. Bears are popular in children's stories, including Winnie the Pooh, Paddington Bear, Gentle Ben and "The Brown Bear of Norway". An early version of "Goldilocks and the Three Bears", was published as "The Three Bears" in 1837 by Robert Southey, many times retold, and illustrated in 1918 by Arthur Rackham. The Hanna Barbera character Yogi Bear has appeared in numerous comic books, animated television shows and films. The Care Bears began as greeting cards in 1982, and were featured as toys, on clothing and in film. Around the world, many children—and some adults—have teddy bears, stuffed toys in the form of bears, named after the American statesman Theodore Roosevelt when in 1902 he had refused to shoot an American black bear tied to a tree. Bears, like other animals, may symbolize nations. The Russian Bear has been a common national personification for Russia from the 16th century onward. Smokey Bear has become a part of American culture since his introduction in 1944, with his message "Only you can prevent forest fires".