Швейцарияның Рейсс өзені

Кіріспе

Реусс (; Швейцария немісі: Rüüss) – Швейцариядағы өзен. Ұзындығы 164 километр, су жинау алабы 3 353 шаршы километр, Швейцариядағы төртінші үлкен өзен (Рейн, Аар және Роннан кейін). Жоғарғы Реусс Ури кантонының басты аңғарын құрайды. Төменгі Реусс Люцерн көлінен басталып, Брюгг және Виндиште Аар өзенімен қосылады. Реусс – Рейн, Тичино және Рон өзендерімен бірге Готтард аймағынан бастау алатын төрт маңызды өзеннің бірі.

Курс

Готтард-Реус Готтард массивінен бастау алады, 1947 жылы салынған (биіктігі 2131 м) Лего-ди-Люсендро көлінен (Тичино кантоны) шығып, Бриггубельден (1898 м) төмен Ури кантонына өтеді. Фурка-Реус Фурка асуының шығысынан (2429 м) басталады, ертерек Блаубергбахпен (2649 м, екі тау көлінен бастау алады) және солтүстіктегі Сиделенглецчер (3170 м), Тифенглецчер (3285 м) және оңтүстіктегі Муттенглецчер (2908 м) және Витенвассерглецчер (2805 м) сияқты әлі де бар мұздықтардан құйылған бірнеше басқа салалар қосылады. Соңында ол шығыс-батыс бағыттағы Урзерен аңғарын құрайды, аңғардың ортасында, шығысқа қарай 1540 м биіктікте Реалыпты өтеді, содан кейін шығыс ұшына, Андерматқа жетеді. Бұл бастау Ронаның бастауынан шамамен 5 км қашықтықта және бірнеше тау массивінде орналасқан, бірақ соңында континенттің қарсы жағына апарады. Готтард-Реус және Фурка-Реус Хоспентальде (1446 м) қосылады. Андерматтан төмен қарай Реус 1429 м биіктікте Унтеральпреус ауылының саласымен қосылады, содан кейін солтүстікке бұрылып, 3 км-лік тар және терең Шёлленен шатқалынан өтеді және аңызға айналған Ібіліс көпірінен (1120 м) өтеді. Гёшенненде (1057 м) ол Даммаглецчер (3430 м) және Флашенштейнфирн (3150 м) мұздықтарынан бастау алатын Гёшнер-Реуспен қосылады, сондай-ақ басқа да бірнеше мұздықтардан су алады. Одан бастап ол Ури кантонының басты аңғарын – Урна Реусстальды құрайды, Вассеннен (840 м), Гуртнелленнен (720 м), Амстег пен Силеннен (500 м) төмен және Эрстфельд (460 м) арқылы, Атингаузен мен Альтдорфтан (440 м) өтіп, Флюлен мен Зейдорфтың (434 м) арасындағы Люцерн көлінің (Урнерзе) оңтүстік бөлігіне құяды. Реус Люцерн көлінен солтүстік-батысқа қарай 30 км қашықтықта, Люцерн қаласында шығады. Люцерндегі танымал көпірлер – 1333 жылы салынған және 1993 жылы қайта жаңартылған Капельбрюкке, сондай-ақ 1408 жылы салынған Шпрейербрюкке. Шпрейербрюкке дейінгі су деңгейін сақтап тұру үшін инелі бөгет орнатылған. Ол Энтлебухтан келген Кіші Эмме өзенін (432 м) қабылдайды. Бұдан әрі ол Бухрайн, Рут, Гисикон және Хонау арқылы солтүстік-шығысқа қарай ағып, Хонаудан төмен (402 м) Люцерн кантонын тастап, енді Аргау мен Цуг арасындағы шекараны құрайды, Дитвиль (Аргау), Риш-Роткрейз (Цуг), Оберрути (Аргау) және Синс (Аргау), Хюненберг (Цуг) және Мюхлау (Аргау) арқылы өтеді. Ол Машванденнің төменгі ағысында Цуг көлінен Лорце өзенін қабылдайды. Осы құйылыстан кейін Реус Аргау мен Цюрих арасындағы шекараны құрайды, Мереншвандты (Аргау, 389 м) және Оттенбахты (Цюрих, 384 м) өтіп, Оттенбахтан төмен Аргауға кіреді. Аргау аумағында Реус Аристау, Йонен, Роттеншвиль, Унтерлунхофен, Герметшвиль Штаффелн арқылы ағып өтеді, мұнда Флахзее (380 м) құрылады, содан кейін Зуфикон, Бремгартен (370 м) қалаларына жетеді. Бремгартендегі Реусбрюкке алғаш рет шамамен 1270 жылы салынған, алғаш рет 1281 жылы айтылған (1953-1957 жылдары қайта салынған ағаш көпір). Бремгартеннен Реус Эггенвиль, Фишбах-Гёсликон, Кюнтен, Нидервиль ауылдары арасында Стеттенге (352 м) дейін ағып, Тагериг, Меллинген (350 м), Биррхард (340 м), Мюллиген, Бирменсторфтан өтіп, Виндиш пен Гебенсторф арасында ағып, соңында Брюгтің төменгі жағында Ааре өзеніне құяды, 327 м биіктікте.

The Gotthardreuss rises in the Gotthard massif, emerging from Lago di Lucendro (reservoir built in 1947; elevation 2,131 m) in the canton of Ticino and passing into the canton of Uri below the Brigghubel (1,898 m). The Furkareuss rises east of Furka Pass (2,429 m), early joined by the Blaubergbach (sourced by two mountain lakes on 2,649 m) and several other creeks sourced by still existing glaciers, such as Sidelengletscher (3,170 m), Tiefengletscher (3,285 m) in the north, and Muttengletscher (2,908 m) and Witenwassergletscher (2,805 m) in the south, and eventually forms the east–west valley called Urseren, passing Realp at halfway through the valley at 1,540 m in eastern direction until its eastern end at Andermatt. This source is only around 5 km away from, and on the same mountain massif as the source of the Rhône, but will ultimately lead to the opposite side of the continent. Gotthardreuss and Furkareuss join at Hospental (1,446 m). Downstream of Andermatt the Reuss joins at 1,429 m the village creek Unteralpreuss, finally turns to the north, and passes through the 3 km long narrow and deep Schöllenen Gorge and under the legendary Devil's Bridge (1,120 m). At Göschenen (1,057 m) it is joined by the Göschenerreuss, sourced by the glaciers Dammagletscher (3,430 m) and Flachensteinfirn (3,150 m) besides several others. From here it forms the main valley of the canton of Uri, the Urner Reusstal, passing below Wassen (840 m), Gurtnellen (720 m), Amsteg and Silenen (500 m), and through Erstfeld (460 m), past Attinghausen and Altdorf (440 m), joining the southernmost part of Lake Lucerne (the Urnersee) between Flüelen and Seedorf (434 m). The Reuss leaves Lake Lucerne some 30 km to the north west, at the city of Lucerne. Notable bridges in Lucerne are the Kapellbrücke, first built 1333, rebuilt 1993 and Spreuerbrücke, built 1408. A needle dam just upstream from the Spreuerbrücke) maintains the water level. It receives the Kleine Emme from Entlebuch at Emmen (432 m). From here, it flows north east through Buchrain, Root, Gisikon and Honau, and downstream of Honau (402 m) leaves the canton of Lucerne, now forming the border between Aargau and Zug, passing Dietwil (Aargau), Risch Rotkreuz (Zug), Oberrüti (Aargau) and Sins (Aargau), Hünenberg (Zug) and Mühlau (Aargau). It receives the Lorze from Lake Zug downstream of Maschwanden. Downstream of this confluence, the Reuss forms the border between Aargau and Zürich, passing Merenschwand (Aargau, 389 m) and Ottenbach (Zurich, 384 m), and enters Aargau downstream of Ottenbach. Within Aargau, the Reuss flows past Aristau, Jonen, Rottenschwil, Unterlunkhofen, Hermetschwil Staffeln, here forming Flachsee (380 m), and onward to Zufikon, Bremgarten (370 m). The Reussbrücke at Bremgarten was first built c. 1270, first mentioned 1281 (wooden bridge rebuilt 1953–1957). From Bremgarten, the Reuss meanders between the villages of Eggenwil, Fischbach Göslikon, Künten, Niederwil, to Stetten (352 m), flowing past Tägerig, Mellingen (350 m), Birrhard (340 m), Mülligen, Birmenstorf and between Windisch and Gebenstorf, finally joining the Aare just downstream of Brugg, at 327 m.

Құйылыстан кейін өзен Ааре ретінде жалғасады, ол Кобленцте Рейнге құяды.

Атауы

Птолемей өзеннің герман тіліндегі бұрынғы атауын Силана деп жазған (содан Силенен атауы шыққан). Герман тіліндегі атауы 9 ғасырдан бері Руса, Русия деп белгіленген (кейде Жаңа Заманда Урса деп жазылған, мысалы Urseren), ерте герман тіліндегі *Rūsi, көмекші жағдайда *Rūsjō. Греуле (1982) бұл атауды ежелгі Еуропалық гидроним ретінде түсіндіреді, ол тікелей Riß-ке туыс. Птолемейдің герман тіліне дейінгі Силана атауын жазғандықтан, өзеннің тек бір бөлігі ежелгі дәуірде *Руси деп белгілі болған болуы мүмкін; сонымен қатар, *Руси ерте орта ғасырларда германдық қоныстанумен бірге келген таза германдық атау ретінде қарастырылады, ОГГ rūsa, riusa "балық аулау құрылғысы". Шёлленен шатқалы 1230 жылдары өтпелі болып, Готтард асуына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл Реусс аңғарының стратегиялық маңыздылығын күрт арттырды, бұл Уриге императорлық тікелей басқару құқығы бергендігінде және Ескі Швейцария Конфедерациясының құрылуының кең саяси аясында көрінді. Реус өзені 1850–1863 жылдары Аттингаузен мен Альтдорф арасында, ал 1900–1912 жылдары тегіс ағысқа келтіріліп, Реус жазығындағы егістік жерлерді едәуір арттырды. 1985 жылы шағын өзен дельтасы қайта жаңартылды. 1987 жылғы су тасқынынан кейін 1995–1999 жылдары су тасқынына қарсы шаралар күшейтілді. 1875 жылы Готтард туннелін салу үшін Шёлленен шатқалында шағын гидроэлектр станциясы салынды. Ірі гидроэлектр станциялары Амстегте (1922), Вассенде (1949) және Гошененде (1962) салынды.

Төменгі Реус

Төменгі Реус бұрынғы мұздық көлдер қатарымен ағып өтеді. Өзен бойындағы елді мекендер бүйірлік мореналарға салынған, ал өзен төсегі батпақты және су тасқынына ұшырайтын, сондықтан тұруға қолайсыз болған. Ең көне өзен өткелдері бұрынғы мұздық көлдер арасындағы соңғы мореналарда орналасқан. Реус аңғары 14 ғасырда Габсбург Австриясының билігінде болды. 15 ғасырда Реус Швейцария Конфедерациясының аймақтары арасындағы шекараға айналды, 1429 жылы Люцерн мен Цюрих арасында, кейіннен Цуг, Цюрих және Фрайамт кондоминиумы, Фрайамт пен Баден, сондай-ақ Баден мен Берн арасында шекара болды. Реус, Оттенбахтың төменгі ағысында, 1803 жылы осы кантон құрылған кезде Аргау құрамына кірді. Реус кеш орта ғасырларда "императорлық жол" (freie Reichsstrasse) мәртебесіне ие болды. 1798 жылға дейін өзеннің кеме жүруге қолайлы болуын қамтамасыз ету Люцерн және Цугтың Реусшерендері сияқты кантондық билік органдарының міндеті болды. Өзен Люцерн мен Зурцах арасындағы, Ааре және Рейн арқылы Базельге қарайтын тасымал үшін маңызды су жолы болды, бірақ 18 ғасырда транзиттік жолдар салынғанға дейін. Орта ғасырларда пароммен өтетін жерлер: Лунхофен (1160), Виндиш, Синс, Мюхлау, Оберрути және Дитвиль. Лунхофендегі өткел Цюрихтен Бернге дейінгі басты жолдың бойында орналасқан. Реус өзені арқылы салынған көпірлер Люцернде, Бремгартенде (1230), Меллингенде (1253 жылы айтылған) және Гисиконда (1432) болған. 1528 жылы католик кантондары Реус арқылы протестант кантондарына сауда жолдарын жапты және Цюрих пен Берн арасындағы сауда Виндиш арқылы қайта бағытталды. Паромдар мен көпірлер табыс көзі болғандықтан, ерте заманада жаңа өткелдер салуға қарсылық болды және тек бір жаңа көпір салынды, ол Цугтың тапсырысымен Синсте (1640) салынды. Жаңа көпірлер тек Ескі Швейцария Конфедерациясы құлағаннан кейін салынды, мысалы, Виндиште (1799), Оттенбахта (1864) және Мюхлауда (1940). 20 ғасырдың соңына қарай төменгі Реустың оннан астам өткелдері болды, оның ішінде теміржол және автокөлік көпiрлерi де бар. 1648 жылы (Ханс Конрад Гыгер) және 1809 жылы (Йоханн Готфрид Тулла) арна салу жобалары жүзеге асырылмады. 1840 жылы Аргау шектеулі нәтиже берген арналар салды. Өзенді жақсартудың кең ауқымды жобасы 1971-1985 жылдары аяқталды (Reusstalsanierung). Бремгартен-Цуфикон гидроэлектр станциясы 1893 жылы салынды және 1975 жылы кеңейтілді (Flachsee суқоймасы).

The lower Reuss flows along a series of former glacial lakes. Settlements along the river were built on lateral moraines, while the river bed itself was marshy and subject to flooding, and thus unsuitable for settlement. The oldest river crossings are along terminal moraines between the former glacial lakes. The Reuss valley was under Habsburg Austrian rule during the 14th century. In the 15th century, the Reuss became the border between territories of the Swiss Confederacy, in 1429 between Lucerne and Zürich, and later between Zug, Zürich and the Freie Ämter condominium, between Freie Ämter and Baden, and between Baden and Berne. The Reuss downstream of Ottenbach came to lie within Aargau with the creation of this canton in 1803. The Reuss had the status of "imperial road" (freie Reichsstrasse) in the late medieval period. Until 1798, it was the responsibility of cantonal authorities (the Reussherren of Lucerne and Zug) to keep the river navigable. The river was important as waterway for traffic between Lucerne and Zurzach, and via Aare and Rhine to Basel, until the construction of transit roads in the 18th century. River crossings by ferry in the medieval period were at Lunkhofen (mentioned 1160), Windisch, Sins, Mühlau, Oberrüti, and Dietwil. The crossing at Lunkhofen was on the main route from Zürich to Berne. Bridges across the Reuss were in Lucerne, Bremgarten (1230), Mellingen (mentioned 1253) and Gisikon (1432). In 1528, the Catholic cantons blocked the trade routes across the Reuss for Protestant cantons and trade between Zürich and Berne was re routed through Windisch. Because ferries and bridges were a source of income, the construction of new crossings was opposed during the early modern period, and only one new bridge was built, commissioned by Zug, at Sins (1640). New bridges were built only after the collapse of the Old Swiss Confederacy, e. g. at Windisch (1799), Ottenbach (1864) and Mühlau (1940). By the end of the 20th century, there were more than a dozen crossings of the lower Reuss, including a number of railway and motorway bridges. Projects for canalisation in 1648 (Hans Conrad Gyger) and 1809 (Johann Gottfried Tulla) were not realised. In 1840, Aargau constructed some canalisation, with limited impact. A large scale project of river engineering was completed during 1971–1985 (Reusstalsanierung). The hydroelectric plant at Bremgarten Zufikon was built in 1893 and enlarged in 1975 (Flachsee reservoir).